Quyền Giám sát của công dân đối với việc quản lý, sử dụng đất đai theo Luật đất đai 2024

Đất đai là tài sản công thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Tuy nhiên, để nguồn lực đặc biệt này thực sự phục vụ cho lợi ích chung và sự phát triển bền vững, quyền lực nhà nước trong quản lý đất đai cần được đặt dưới cơ chế kiểm soát đa chiều, mà trong đó, giám sát của công dân chính là "tuyến phòng thủ" quan trọng và sống động nhất. Đây không chỉ là một quyền hiến định đã được cụ thể hóa trong các văn bản pháp luật, mà còn là biểu hiện cao nhất của phương châm "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng".

Trong bối cảnh quy hoạch, bồi thường, hỗ trợ tái định cư và thu hồi đất luôn là những vấn đề nhạy cảm, dễ phát sinh xung đột lợi ích, vai trò giám sát của người dân đóng vai trò như một bộ lọc giúp minh bạch hóa các quyết định hành chính. Với sự ra đời của Luật Đất đai 2024, hành lang pháp lý cho hoạt động giám sát này đã được mở rộng và củng cố mạnh mẽ hơn bao giờ hết, từ việc tiếp cận thông tin quy hoạch đến quyền phản biện các dự án phát triển kinh tế - xã hội. 

1. Nội dung quyền giám sát của công dân đối với quản lý, sử dụng đất đai

Theo Điều 231 Luật Đất đai 2024, quyền giám sát của công dân không còn là một khái niệm trừu tượng mà đã được cụ thể hóa vào sáu nhóm nội dung cốt lõi, bao trùm toàn bộ vòng đời quản lý và sử dụng đất. Sự quy định chi tiết này giúp ngăn chặn tình trạng cơ quan công quyền từ chối sự giám sát của người dân với lý do "luật chưa quy định cụ thể".

1.1. Giám sát công tác quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất

Quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất là nền tảng pháp lý đầu tiên xác định định hướng phát triển không gian và phân bổ nguồn lực đất đai. Đây cũng là giai đoạn dễ nảy sinh các vấn đề như "quy hoạch treo" hoặc điều chỉnh quy hoạch cục bộ thiếu minh bạch. Theo quy định mới, công dân có quyền giám sát toàn bộ quy trình này, bao gồm:

• Việc lập quy hoạch: Giám sát xem quy trình lập quy hoạch có lấy ý kiến nhân dân theo quy định hay không, và ý kiến đó có được tiếp thu, giải trình thỏa đáng hay không.   
• Việc điều chỉnh quy hoạch: Đây là nội dung quan trọng nhằm ngăn chặn việc thay đổi mục đích sử dụng đất tùy tiện. Công dân giám sát xem việc điều chỉnh có dựa trên căn cứ khoa học và pháp lý, hay chỉ phục vụ lợi ích nhóm.
• Việc công bố công khai: Luật yêu cầu quy hoạch sau khi phê duyệt phải được công bố công khai. Công dân giám sát xem cơ quan nhà nước có thực hiện đúng thời hạn và hình thức công bố (tại trụ sở, trên cổng thông tin điện tử) để người dân dễ dàng tiếp cận hay không.   
• Việc thực hiện quy hoạch: Giám sát xem thực tế triển khai có đúng với bản đồ và hồ sơ quy hoạch đã được duyệt hay không.

1.2. Giám sát việc giao đất, cho thuê đất và chuyển mục đích sử dụng đất

Nhóm nội dung này liên quan trực tiếp đến việc phân phối tài nguyên đất đai, nơi thường xảy ra các nguy cơ về tham nhũng hoặc thất thoát tài sản công.

Giao đất và cho thuê đất: Công dân giám sát đối tượng được giao đất, cho thuê đất có đúng quy định không. Đặc biệt, với các quy định mới về đấu giá quyền sử dụng đất và đấu thầu dự án có sử dụng đất trong Luật Đất đai 2024, công dân có vai trò quan trọng trong việc giám sát tính công khai, minh bạch của các cuộc đấu giá, đấu thầu này.   

Chuyển mục đích sử dụng đất: Giám sát việc cho phép chuyển đổi từ đất nông nghiệp, đất rừng sang đất phi nông nghiệp, đất ở. Đây là khâu then chốt làm thay đổi giá trị đất đai, do đó sự giám sát chặt chẽ của công dân giúp đảm bảo việc chuyển đổi này phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội chung chứ không phải trục lợi cá nhân.   

1.3. Giám sát quy trình thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Đây là lĩnh vực nhạy cảm nhất, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, sinh kế của người dân và là nguồn gốc của phần lớn các khiếu kiện về đất đai. Luật Đất đai 2024 đặt ra nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải bảo đảm người có đất bị thu hồi có chỗ ở, đảm bảo thu nhập và điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.  Nội dung giám sát của công dân bao gồm:

• Trình tự thu hồi: Giám sát xem việc thông báo thu hồi đất, đo đạc, kiểm đếm có được thực hiện đúng quy trình dân chủ, công khai hay không.   
• Phương án bồi thường: Giám sát tính chính xác của việc áp dụng giá đất bồi thường (theo nguyên tắc thị trường thay vì khung giá đất cũ), việc thống kê tài sản gắn liền với đất. Giám sát việc bỏ khung giá đất. Giá bồi thường phải căn cứ vào bảng giá đất hàng năm sát với thị trường. Công dân giám sát xem đơn vị tư vấn định giá có độc lập hay không.
• Thực hiện tái định cư: Giám sát tiến độ xây dựng khu tái định cư, chất lượng cơ sở hạ tầng tại nơi ở mới và việc bố trí tái định cư có công bằng, đúng đối tượng hay không.   

1.4. Giám sát thủ tục đăng ký đất đai và cấp giấy chứng nhận

Thủ tục cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (Sổ đỏ) thường bị người dân phản ánh là rườm rà, gây phiền hà. Công dân có quyền giám sát việc thực hiện thủ tục hành chính của Văn phòng đăng ký đất đai và các cơ quan liên quan. Cụ thể:

• Giám sát thời gian giải quyết hồ sơ, thái độ phục vụ của cán bộ, công chức, và việc yêu cầu các giấy tờ ngoài quy định.   
• Giám sát việc đăng ký biến động đất đai, đảm bảo dữ liệu trong hồ sơ địa chính phản ánh đúng thực tế pháp lý của thửa đất.
• Giám sát việc cán bộ đòi hỏi thêm các giấy tờ "con" không có trong quy định, hoặc tình trạng ngâm hồ sơ quá hạn mà không có lý do bằng văn bản.
• Giám sát việc cập nhật thông tin vào cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia. Đảm bảo rằng thông tin trên sổ đỏ và thông tin trên hệ thống máy tính là đồng nhất, tránh tình trạng một mảnh đất bán cho nhiều người hoặc cấp chồng lấn ranh giới.

1.5. Giám sát về tài chính đất đai và định giá đất

Với việc Luật Đất đai 2024 bỏ khung giá đất và trao quyền ban hành bảng giá đất hàng năm cho địa phương , vai trò giám sát của công dân trong lĩnh vực tài chính càng trở nên quan trọng.   

Định giá đất: Giám sát quy trình xây dựng bảng giá đất và định giá đất cụ thể. Người dân có quyền giám sát xem việc định giá có độc lập, khách quan, phản ánh đúng giá trị thị trường hay không.   

Nghĩa vụ tài chính: Giám sát việc thu, nộp tiền sử dụng đất, tiền thuê đất vào ngân sách nhà nước. Đặc biệt là giám sát việc thực hiện các chính sách miễn, giảm tiền sử dụng đất để ngăn chặn việc trục lợi chính sách ưu đãi.   

Bảng giá đất hàng năm: Công dân giám sát việc xây dựng bảng giá này tại địa phương. Nếu giá quy định quá thấp so với thực tế, sẽ gây thất thoát khi thu thuế; nếu quá cao, sẽ gây khó cho dân khi làm thủ tục.

Trục lợi chính sách: Giám sát việc miễn, giảm tiền sử dụng đất cho các đối tượng chính sách, dự án ưu đãi. Đảm bảo đúng người, đúng việc, không để doanh nghiệp núp bóng chính sách để chiếm dụng tiền ngân sách.

1.6. Giám sát việc thực hiện thủ tục hành chính

Cuối cùng, công dân có quyền giám sát toàn diện việc thực hiện các thủ tục hành chính liên quan đến quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất. Điều này bao gồm việc giám sát quy trình tiếp nhận hồ sơ tại bộ phận "Một cửa", việc công khai các biểu mẫu, phí và lệ phí, cũng như việc trả kết quả đúng hẹn.

• Cơ chế Một cửa: Giám sát xem việc tiếp nhận hồ sơ có công khai, có số thứ tự, có camera giám sát không?
• Công khai phí và lệ phí: Giám sát việc thu phí có đúng bảng giá niêm yết không, có biên lai rõ ràng không?
• Trách nhiệm giải trình: Khi người dân phản ánh về sự chậm trễ, cơ quan chức năng có phản hồi thỏa đáng hay im lặng

2. Hình thức thực hiện quyền giám sát 

Để đảm bảo quyền giám sát có tính khả thi, Luật Đất đai 2024 quy định hai hình thức giám sát chính: trực tiếp và gián tiếp. Sự đa dạng hóa này cho phép mọi tầng lớp nhân dân, tuỳ thuộc vào điều kiện và năng lực của mình, đều có thể tham gia vào quá trình giám sát.

2.1. Giám sát trực tiếp

Hình thức giám sát trực tiếp trao quyền chủ động hoàn toàn cho cá nhân công dân. Theo quy định tại Điều 231, công dân tự mình thực hiện quyền giám sát thông qua các hành vi cụ thể sau:

• Phản ánh và kiến nghị: Công dân trực tiếp quan sát, theo dõi hoạt động quản lý đất đai tại địa phương. Khi phát hiện sai phạm hoặc bất cập, công dân có quyền gửi phản ánh, kiến nghị đến các cơ quan, người có thẩm quyền giải quyết.
• Tiếp cận thông tin: Để giám sát hiệu quả, công dân thực hiện quyền tiếp cận thông tin đất đai. Điều 24 Luật Đất đai 2024 và các quy định liên quan cho phép công dân tra cứu quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, bảng giá đất thông qua Cổng thông tin điện tử, Cổng dịch vụ công hoặc tại trụ sở cơ quan nhà nước.
• Yêu cầu xử lý: Công dân có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xử lý các hành vi vi phạm pháp luật đất đai mà mình phát hiện được.

Điều kiện tiên quyết cho hình thức này là sự trung thực và khách quan. Luật quy định rõ công dân phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác của thông tin do mình phản ánh, không được lợi dụng quyền giám sát để khiếu nại, tố cáo sai sự thật gây mất trật tự xã hội.

2.2. Giám sát gián tiếp

Hình thức giám sát gián tiếp phát huy sức mạnh của tập thể và các tổ chức chính trị - xã hội, giúp nâng cao vị thế và hiệu lực của hoạt động giám sát.

Thông qua Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên: Công dân gửi đơn kiến nghị, phản ánh đến Mặt trận Tổ quốc các cấp (xã, huyện, tỉnh) và các tổ chức thành viên (như Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Hội Cựu chiến binh...). Các tổ chức này có vai trò tập hợp ý kiến nhân dân để thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội đối với chính sách, pháp luật về đất đai.

Thông qua Đại biểu dân cử: Công dân phản ánh thông qua Đại biểu Quốc hội và Đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp. Các đại biểu này có quyền chất vấn cơ quan quản lý nhà nước về các vấn đề đất đai mà cử tri bức xúc.

Thông qua các thiết chế dân chủ ở cơ sở: Bao gồm Ban Thanh tra nhân dân và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng. Đây là các tổ chức do người dân bầu ra tại cấp xã, có nhiệm vụ giám sát trực tiếp các hoạt động của chính quyền cơ sở và các dự án đầu tư trên địa bàn.

Bảng so sánh hai hình thức giám sát:

3. Điểm mới của Luật đất đai 2024 so với quy định cũ

So với Luật Đất đai 2013 (cụ thể là Điều 199), Điều 231 Luật Đất đai 2024 thể hiện sự tiến bộ vượt bậc về kỹ thuật lập pháp và tư duy quản lý, nhằm khắc phục những hạn chế của giai đoạn trước. Luật Đất đai 2013 quy định về quyền giám sát của công dân khá chung chung tại Điều 199, chủ yếu mang tính nguyên tắc. Ngược lại, Luật Đất đai 2024 đã dành một điều luật riêng biệt (Điều 231) nằm trong chương XV với cấu trúc rõ ràng, liệt kê chi tiết 6 nhóm nội dung giám sát như đã phân tích. Bổ sung rõ ràng các nội dung giám sát về "Thủ tục hành chính" và "Tài chính đất đai, định giá đất". Trước đây, các nội dung này thường chỉ được quy định rải rác ở văn bản dưới luật hoặc hiểu ngầm, dẫn đến khó khăn cho người dân khi muốn thực hiện quyền giám sát.

Một điểm mới quan trọng là sự cân bằng giữa "Quyền" và "Trách nhiệm". Luật Đất đai 2024 bổ sung quy định: "Việc giám sát, phản ánh và yêu cầu, kiến nghị phải bảo đảm khách quan, trung thực, đúng pháp luật; không được lợi dụng quyền giám sát để khiếu nại, tố cáo không đúng quy định của pháp luật, làm mất trật tự xã hội". Quy định này nhằm ngăn chặn tình trạng lợi dụng dân chủ để kích động, gây rối hoặc trục lợi cá nhân, vốn là vấn đề phức tạp trong các điểm nóng về đất đai thời gian qua. Nó tạo ra một văn hóa giám sát có trách nhiệm và xây dựng.

Luật mới không chỉ trao quyền giám sát mà còn thiết lập nghĩa vụ tương ứng cho cơ quan nhà nước trong việc xử lý kết quả giám sát. Sự kết hợp giữa Luật Đất đai 2024 và Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022 tạo nên một khung pháp lý buộc cơ quan nhà nước phải giải trình và phản hồi ý kiến giám sát của dân, thay vì chỉ "ghi nhận" như trước đây.

Tuy không ghi trực tiếp trong câu chữ của Điều 231, nhưng đặt trong tổng thể Luật (Chương XII về Hệ thống thông tin đất đai), quyền giám sát của công dân theo Luật 2024 được hỗ trợ bởi hạ tầng số. Việc giám sát không còn chỉ dựa vào hồ sơ giấy mà còn dựa trên dữ liệu số được công khai trên hệ thống quốc gia, một điểm hoàn toàn mới so với bối cảnh năm 2013.

4. Trách nhiệm của cơ quan Nhà nước khi công dân thực hiện quyền giám sát

Quyền giám sát của công dân sẽ trở nên vô nghĩa nếu không có cơ chế buộc cơ quan nhà nước phải lắng nghe và hành động. Luật Đất đai 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành đã xác lập rõ trách nhiệm của hệ thống hành chính.

Điều kiện tiên quyết để giám sát là phải có thông tin. Cơ quan nhà nước có trách nhiệm công khai, minh bạch các dữ liệu đất đai theo quy định tại Điều 24 Luật Đất đai 2024. Phải công khai quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất; bảng giá đất; phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; kết quả giải quyết thủ tục hành chính. Việc công khai phải được thực hiện đa dạng: niêm yết tại trụ sở, công bố trên cổng thông tin điện tử, và trên Hệ thống thông tin quốc gia về đất đai để người dân có thể truy cập mọi lúc, mọi nơi

Khi nhận được ý kiến giám sát, phản ánh, kiến nghị của công dân hoặc tổ chức đại diện, cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải thực hiện các bước sau:

• Tiếp nhận: Không được từ chối tiếp nhận các phản ánh, kiến nghị hợp pháp của công dân. Phải bố trí địa điểm, cán bộ tiếp công dân và các kênh trực tuyến để tiếp nhận.
• Phân loại và Xử lý: Phải rà soát, kiểm tra tính xác thực của thông tin phản ánh. Nếu thuộc thẩm quyền thì phải giải quyết; nếu không thuộc thẩm quyền thì phải hướng dẫn công dân hoặc chuyển đơn đến đúng cơ quan chức năng.
• Phản hồi: Có trách nhiệm trả lời bằng văn bản cho công dân, tổ chức về kết quả xử lý. Việc trả lời phải nêu rõ lý do chấp nhận hoặc không chấp nhận kiến nghị.

Luật Đất đai 2024 nhấn mạnh trách nhiệm giải trình. Khi có ý kiến thắc mắc của người dân về các vấn đề như giá đất bồi thường thấp, quy hoạch bất hợp lý, người đứng đầu cơ quan quản lý phải tổ chức đối thoại, giải thích căn cứ pháp lý và thực tiễn áp dụng. Điều này gắn liền với trách nhiệm của người đứng đầu trong việc thực hiện dân chủ ở cơ sở.

Nếu kết quả giám sát của công dân là đúng, cơ quan nhà nước phải kịp thời ban hành các quyết định khắc phục hậu quả, thu hồi các văn bản trái pháp luật, và xử lý kỷ luật cán bộ, công chức có hành vi vi phạm.

5. Công dân cần làm gì khi phát hiện sai phạm?

Để thực hiện quyền giám sát một cách hiệu quả và đúng luật, công dân cần tuân theo một quy trình khoa học, tận dụng các công cụ pháp lý và công nghệ sẵn có. Dưới đây là hướng dẫn chi tiết các bước hành động.

Bước 1: Thu thập và kiểm chứng thông tin

Trước khi phản ánh, công dân cần đảm bảo thông tin mình nắm giữ là chính xác để tránh rủi ro pháp lý về việc "phản ánh không trung thực".

Truy cập Cổng thông tin điện tử của UBND tỉnh hoặc Sở Nông nghiệp và Môi trường để đối chiếu hiện trạng với quy hoạch, bảng giá đất được công bố. Sử dụng các ứng dụng công khai thông tin đất đai (nếu địa phương đã triển khai).

Ghi nhận chứng cứ bằng cách chụp ảnh, quay video (đảm bảo tuân thủ quy định về quyền riêng tư và khu vực cấm), lưu giữ các văn bản, thông báo, biên lai liên quan đến vụ việc.

Bước 2: Xác định hình thức gửi phản ánh, kiến nghị

Công dân có thể lựa chọn một trong các kênh sau tùy thuộc vào tính chất vụ việc và mức độ khẩn cấp:

Kênh 1: Gửi trực tuyến 

Đây là phương thức nhanh chóng, minh bạch và có mã hồ sơ để theo dõi quá trình xử lý.

• Cổng Dịch vụ công Quốc gia (dichvucong.gov.vn): Đăng nhập bằng tài khoản VNeID -> Chọn mục "Phản ánh kiến nghị" -> Chọn lĩnh vực "Đất đai" -> Điền nội dung và đính kèm file chứng cứ -> Gửi.
• Ứng dụng VNeID: Sử dụng tính năng "Phản ánh kiến nghị về an ninh trật tự" hoặc các tính năng tố giác tội phạm tích hợp (đối với các sai phạm nghiêm trọng có dấu hiệu hình sự).
• Ứng dụng Đô thị thông minh: Các địa phương như Hà Nội (iHanoi), TP.HCM, Đà Nẵng đều có app tiếp nhận phản ánh hiện trường.

Kênh 2: Gửi đơn thư trực tiếp 

• Soạn đơn: Đơn kiến nghị/phản ánh cần ghi rõ: Ngày tháng, Tên cơ quan nhận (UBND cấp xã,...), Thông tin người gửi (Họ tên, CCCD, địa chỉ), Nội dung sự việc (mô tả chi tiết hành vi sai phạm, địa điểm, thời gian), và Yêu cầu kiến nghị (đề nghị kiểm tra, xử lý).
• Nơi gửi: Nộp trực tiếp tại Ban Tiếp công dân hoặc gửi qua đường bưu điện.

Bước 3: Theo dõi và đôn đốc

Sau khi gửi phản ánh, công dân cần lưu lại mã hồ sơ hoặc biên nhận. Theo dõi tiến độ xử lý trên Cổng dịch vụ công hoặc liên hệ cơ quan nhận đơn. Nếu quá thời hạn quy định mà không nhận được phản hồi, công dân có quyền gửi đơn kiến nghị cấp trên hoặc khiếu nại về hành vi hành chính (không giải quyết đơn) của cơ quan nhà nước.

Lưu ý quan trọng: Công dân cần phân biệt rõ giữa Kiến nghị/Phản ánh (cung cấp thông tin, đề xuất) và Khiếu nại/Tố cáo (đòi lại quyền lợi bị xâm phạm hoặc tố cáo hành vi vi phạm pháp luật). Tùy vào mục đích mà lựa chọn mẫu đơn và quy trình phù hợp để được thụ lý nhanh nhất.

Kết luận

Giám sát của công dân đối với việc quản lý và sử dụng đất đai không chỉ đơn thuần là việc phát hiện các sai phạm, mà còn là quá trình đóng góp trí tuệ và tiếng nói của nhân dân vào việc hoàn thiện chính sách pháp luật. Khi mỗi người dân trở thành một "giám sát viên" có hiểu biết và trách nhiệm, áp lực lên hệ thống quản lý sẽ chuyển hóa thành động lực để các cơ quan nhà nước thực thi công vụ một cách chuẩn mực, tận tâm và minh bạch hơn. Điều này không chỉ giúp giảm thiểu tình trạng khiếu nại, tố cáo kéo dài mà còn tạo ra sự đồng thuận xã hội cao nhất đối với các chủ trương phát triển đất nước.

Tuy nhiên, để quyền giám sát không dừng lại ở những khẩu hiệu mang tính hình thức, cần có sự phối hợp nhịp nhàng giữa việc nâng cao dân trí pháp lý và sự cầu thị, nghiêm túc tiếp thu từ phía các cơ quan chức năng. Trong kỷ nguyên số, với sự hỗ trợ của các nền tảng dữ liệu đất đai trực tuyến, cánh cửa để công dân tham gia vào quản lý đất đai đang rộng mở hơn bao giờ hết. Khép lại vấn đề, chúng ta có quyền kỳ vọng rằng, với một cơ chế giám sát nhân dân thực chất và hiệu quả, tài nguyên đất đai sẽ được bảo vệ, khai thác đúng mục đích, trở thành nền tảng vững chắc cho một xã hội công bằng, văn minh và thịnh vượng.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!