Xác định cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp là ai?

Luật Đất đai năm 2024 (Luật số 31/2024/QH15), được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua và chính thức có hiệu lực, đã đánh dấu một bước ngoặt lịch sử trong công tác quản lý đất đai tại Việt Nam. Không chỉ đơn thuần là việc sửa đổi, bổ sung các quy định cũ, Luật Đất đai 2024 thể hiện một tư duy lập pháp mới: chuyển dịch từ quản lý hành chính cứng nhắc sang cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước, tập trung vào hiệu quả sử dụng đất và bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân. Trong bối cảnh đó, việc xác định danh tính pháp lý và tư cách của "cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp" trở thành một trong những vấn đề cốt lõi, đóng vai trò nền tảng cho việc thực thi hàng loạt chính sách quan trọng từ giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất, cho đến các chính sách an sinh xã hội như bồi thường, hỗ trợ tái định cư và đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp.

1. Cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp là ai?

Khái niệm về "Cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp" quy định tại Khoản 6 Điều 3 Luật Đất đai năm 2024, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2025, cụ thể:

"6. Cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp là cá nhân đã được Nhà nước giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp; nhận chuyển quyền sử dụng đất nông nghiệp mà có thu nhập từ sản xuất nông nghiệp trên đất đó theo quy định của Chính phủ."

Đây là một sự điều chỉnh quan trọng so với quy định cũ, mở rộng phạm vi chủ thể được công nhận. Khái niệm "Cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp" theo Luật Đất đai 2024 là sự kết hợp chặt chẽ giữa cơ sở pháp lý về quyền sử dụng đất và yếu tố kinh tế về sinh kế. Việc xác định chủ thể này được đơn giản hóa, tập trung vào kết quả sử dụng đất đai, và loại bỏ sự phức tạp về hình thức "trực tiếp" tham gia lao động, thay vào đó là mục đích thực chất của thu nhập.

Khái niệm này được xác lập dựa trên hai trụ cột: Phạm vi rộng của quyền sử dụng đất và điều kiện ràng buộc về thu nhập.

Thứ nhất, Luật Đất đai 2024 đã mở rộng cơ sở pháp lý để công nhận cá nhân sử dụng đất, bao gồm tất cả các hình thức: được Nhà nước giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp, và cả trường hợp nhận chuyển quyền sử dụng đất. Sự mở rộng này nhằm tạo điều kiện cho những người đầu tư thực tế vào nông nghiệp, không phân biệt hình thức có được quyền sử dụng đất ban đầu.

Thứ hai, và là yếu tố kiểm soát then chốt, là cá nhân đó phải có thu nhập từ sản xuất nông nghiệp trên đất đó theo quy định của Chính phủ. Điều kiện này thay thế cho khái niệm "trực tiếp sản xuất" khó chứng minh bằng yếu tố kinh tế dễ định lượng hơn là "có thu nhập". Việc gắn liền với thu nhập thực tế giúp lọc bỏ các trường hợp đầu cơ đất đai, đảm bảo các chính sách ưu đãi về hạn mức và hỗ trợ chỉ áp dụng đúng cho những người thực sự gắn bó và sống bằng nghề nông.

2. Thế nào là cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp?

Luật Đất đai 2024 đánh dấu sự chuyển dịch tư duy từ quản lý dựa trên "Hộ khẩu" sang quản lý dựa trên "Thực tế sản xuất" và "Nguồn thu nhập". Điều này đòi hỏi các tiêu chí xác định phải cụ thể, định lượng được và phản ánh đúng bản chất của quan hệ lao động nông nghiệp trong nền kinh tế thị trường.

2.1. Các điều kiện cần và đủ

Theo quy định tại Khoản 6 Điều 3 Luật Đất đai 2024, được cụ thể hóa tại Điều 3 Nghị định 102/2024/NĐ-CP, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp được xác định dựa trên sự hội tụ của hai nhóm điều kiện tiên quyết: điều kiện về quyền sử dụng đất và điều kiện về thu nhập.

*Điều kiện cần: Quyền sử dụng đất nông nghiệp hợp pháp

Cá nhân phải có mối quan hệ pháp lý rõ ràng đối với diện tích đất nông nghiệp mà mình đang canh tác. Quyền sử dụng đất này phải được xác lập thông qua các hình thức được pháp luật công nhận:

• Được Nhà nước giao đất: Bao gồm giao đất không thu tiền sử dụng đất (trong hạn mức) hoặc giao đất có thu tiền.
• Được Nhà nước cho thuê đất: Trả tiền thuê đất hàng năm hoặc một lần cho cả thời gian thuê.
• Được công nhận quyền sử dụng đất: Đối với các trường hợp sử dụng đất ổn định từ trước mà chưa có giấy tờ, nay được Nhà nước cấp Giấy chứng nhận.
• Nhận chuyển quyền sử dụng đất: Thông qua các giao dịch dân sự như nhận chuyển nhượng (mua bán), nhận tặng cho, nhận thừa kế, nhận góp vốn bằng quyền sử dụng đất nông nghiệp.

Quy định này loại trừ các trường hợp canh tác trên đất lấn chiếm, đất sử dụng trái mục đích, hoặc đất mượn tạm không có cơ sở pháp lý. Điều này buộc người sản xuất phải chuẩn hóa hồ sơ pháp lý của thửa đất, góp phần vào việc hoàn thiện hệ thống hồ sơ địa chính quốc gia.

*Điều kiện đủ: Thu nhập từ sản xuất nông nghiệp trên đất

Đây là tiêu chí quan trọng để phân biệt người nông dân với người sở hữu đất nông nghiệp. Cá nhân phải có thu nhập thực tế phát sinh từ hoạt động sản xuất nông nghiệp trên chính diện tích đất đó.

Bản chất của thu nhập: Khác với Luật Đất đai 2013 yêu cầu nguồn sống chính, Luật đất đai 2024 và các văn bản hướng dẫn tập trung vào yếu tố có thu nhập. Sự thay đổi ngữ nghĩa này phản ánh thực tế đa dạng hóa sinh kế ở nông thôn, nơi một người có thể vừa làm nông nghiệp, vừa làm nghề phụ khác, nhưng nông nghiệp vẫn phải tạo ra giá trị thực tế.

Tính thực tế: Yêu cầu này nhằm loại bỏ tình trạng găm đất, đầu cơ đất nông nghiệp nhưng bỏ hoang hóa, không canh tác. Nếu một cá nhân sở hữu đất nhưng để cỏ mọc, không gieo trồng, chăn nuôi, thì không thể được coi là trực tiếp sản xuất dù họ không có nghề nghiệp nào khác.

2.2. Các trường hợp không được coi là trực tiếp sản xuất

Điểm tiến bộ vượt bậc về kỹ thuật lập pháp trong Nghị định 102/2024/NĐ-CP là việc áp dụng phương pháp loại trừ. Thay vì bắt hàng triệu nông dân phải chứng minh thu nhập (một việc vô cùng khó khăn đối với nền kinh tế tiền mặt và phi chính thức ở nông thôn), pháp luật quy định danh sách các đối tượng mặc nhiên không được coi là trực tiếp sản xuất nông nghiệp.

Căn cứ Điều 3 Nghị định 102/2024/NĐ-CP, nếu cá nhân thuộc một trong các nhóm sau đây, họ sẽ không được xác nhận là trực tiếp sản xuất nông nghiệp, bất kể thực tế họ có đang cầm cuốc ra đồng hay không :

Quy định loại trừ này giúp các cơ quan quản lý nhà nước dễ dàng xác minh thông qua việc đối soát dữ liệu với cơ quan Bảo hiểm xã hội và cơ sở dữ liệu cán bộ công chức, giảm thiểu sự tùy tiện và rủi ro trục lợi chính sách.

3. Các trường hợp không cần xác nhận trực tiếp sản xuất nông nghiệp

Luật Đất đai 2024 mang đến một tư duy thị trường cởi mở, giải quyết "nút thắt" cổ chai đã kìm hãm sự phát triển của thị trường bất động sản nông nghiệp trong suốt một thập kỷ qua: đó là sự hạn chế quyền nhận chuyển nhượng đất lúa.

3.1. Mở rộng đối tượng nhận chuyển nhượng đất trồng lúa

Dưới thời Luật Đất đai 2013 (cụ thể là Khoản 3 Điều 191), pháp luật quy định một rào cản kỹ thuật rất lớn: Cấm hộ gia đình, cá nhân không trực tiếp sản xuất nông nghiệp nhận chuyển nhượng, nhận tặng cho quyền sử dụng đất trồng lúa. Quy định này xuất phát từ ý muốn bảo vệ quỹ đất lúa và bảo đảm an ninh lương thực, ngăn chặn người không làm ruộng mua đất để đầu cơ. Tuy nhiên, mặt trái của nó là làm manh mún đất đai, ngăn cản các nhà đầu tư có vốn, công nghệ và tư duy quản trị hiện đại tiếp cận đất lúa để sản xuất quy mô lớn (cánh đồng mẫu lớn), khiến đất nông nghiệp bị định giá thấp và khó thanh khoản.

Luật Đất đai 2024 đã chính thức bãi bỏ rào cản này. Theo Điều 45 Luật Đất đai 2024, cá nhân không trực tiếp sản xuất nông nghiệp (bao gồm cả cán bộ công chức, viên chức, người về hưu, doanh nhân, lao động tự do...) được phép nhận chuyển nhượng, nhận tặng cho quyền sử dụng đất trồng lúa.

3.2. Cơ chế kiểm soát mới

Mặc dù mở rộng đối tượng, Nhà nước vẫn duy trì cơ chế kiểm soát chặt chẽ để đảm bảo an ninh lương thực và tránh tình trạng gom đất lúa để bỏ hoang hoặc chuyển mục đích trái phép. Khoản 7 Điều 45 Luật Đất đai 2024 thiết lập yêu cầu pháp lý quan trọng:

Nếu cá nhân (người không trực tiếp sản xuất nông nghiệp) nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất trồng lúa vượt quá hạn mức quy định tại Điều 176 (ví dụ: vượt quá 03 ha đối với khu vực Đông Nam Bộ và ĐBSCL; vượt quá 02 ha đối với các tỉnh thành khác), thì bắt buộc phải tuân thủ hai điều kiện nghiêm ngặt:

• Thành lập tổ chức kinh tế: Cá nhân phải lập doanh nghiệp, hợp tác xã hoặc các hình thức tổ chức kinh tế khác theo quy định của pháp luật đầu tư. Điều này nhằm chuyển hóa hoạt động sản xuất từ quy mô hộ gia đình nhỏ lẻ sang quy mô doanh nghiệp có tư cách pháp nhân, chịu sự quản lý về thuế và kế hoạch kinh doanh.
• Có phương án sử dụng đất trồng lúa được phê duyệt: Phải lập phương án sử dụng đất (trồng lúa kết hợp nuôi trồng thủy sản, trồng lúa chất lượng cao...) và trình UBND cấp huyện phê duyệt. Phương án này phải bao gồm các nội dung về địa điểm, diện tích, mục đích sử dụng, kế hoạch sản xuất kinh doanh, vốn đầu tư và thời hạn sử dụng đất.

Như vậy, thủ tục "xác nhận trực tiếp sản xuất" (mang tính xác nhận nhân thân) đã được thay thế bằng thủ tục "thẩm định phương án sử dụng đất" (mang tính quản lý hiệu quả kinh tế) đối với các giao dịch quy mô lớn.

4. Quyền lợi của cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp

Mặc dù thị trường quyền sử dụng đất đã được mở cửa cho nhiều đối tượng, nhưng tư cách "cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp" vẫn là "tấm vé bảo đảm" để hưởng các hệ thống chính sách an sinh và ưu đãi đặc thù mà các nhà đầu tư "tay ngang" không thể có được.

4.1. Chính sách bồi thường, hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề 

Đây là quyền lợi thiết thực và có giá trị kinh tế lớn nhất, phân biệt rõ rệt giữa "người cày" và "người buôn đất". Khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp vì mục đích quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp sẽ được hưởng cơ chế hỗ trợ kép:

- Bồi thường về đất: Được bồi thường bằng đất có cùng mục đích sử dụng hoặc bằng tiền/nhà ở theo giá thị trường (như mọi đối tượng khác).

- Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm: Đây là khoản hỗ trợ đặc thù chỉ dành cho người trực tiếp sản xuất.

• Căn cứ pháp lý: Điều 109 Luật Đất đai 2024 và Điều 22 Nghị định 88/2024/NĐ-CP.
• Mức hỗ trợ: Được tính bằng tiền, tối đa không quá 05 lần giá đất nông nghiệp cùng loại trong Bảng giá đất của địa phương đối với toàn bộ diện tích đất nông nghiệp thu hồi (trong hạn mức giao đất):

Bảng minh họa giá trị khoản hỗ trợ (Ví dụ giả định)

Trong ví dụ trên, người trực tiếp sản xuất nông nghiệp nhận được tổng cộng 2 tỷ đồng (1 tỷ tiền đất + 1 tỷ tiền hỗ trợ). Ngược lại, một nhà đầu tư (không trực tiếp sản xuất) mua mảnh đất tương tự, khi bị thu hồi sẽ chỉ nhận được 1 tỷ đồng tiền bồi thường đất. Khoản chênh lệch này chính là sự bảo đảm an sinh của Nhà nước dành cho người nông dân mất tư liệu sản xuất.

4.2. Chính sách giao đất không thu tiền sử dụng đất

Cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp thuộc đối tượng ưu tiên đặc biệt được Nhà nước giao đất nông nghiệp trong hạn mức (quy định tại Điều 176 Luật Đất đai 2024) mà không phải nộp tiền sử dụng đất. Đây là chính sách bảo đảm tư liệu sản xuất căn bản, giúp giảm chi phí đầu vào cho nông dân.

• Hạn mức giao đất trồng cây hàng năm, nuôi trồng thủy sản, làm muối: Không quá 03 ha (Đông Nam Bộ, ĐBSCL) và không quá 02 ha (các tỉnh khác).
• Hạn mức giao đất trồng cây lâu năm: Không quá 10 ha (đồng bằng) và 30 ha (trung du, miền núi).
• Đối với các tổ chức kinh tế hoặc cá nhân không trực tiếp sản xuất, việc tiếp cận đất đai thường phải thông qua hình thức thuê đất trả tiền (hàng năm hoặc một lần) hoặc nhận chuyển nhượng từ thị trường, với chi phí cao hơn nhiều.

4.3. Chính sách miễn, giảm thuế sử dụng đất nông nghiệp

Để hỗ trợ nông dân trong bối cảnh biến đổi khí hậu và rủi ro thị trường, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 216/2025/QH15 (thông qua ngày 26/6/2025), quyết định kéo dài thời hạn miễn thuế sử dụng đất nông nghiệp đến hết ngày 31/12/2030.

• Đối tượng hưởng lợi: Hộ gia đình, cá nhân được Nhà nước giao đất để sản xuất nông nghiệp; thành viên hợp tác xã nhận giao khoán; nông trường viên...
• Ý nghĩa: Việc miễn thuế này giúp giảm chi phí thường niên, tăng biên lợi nhuận cho sản phẩm nông nghiệp và khuyến khích người dân giữ đất sản xuất.

Ngoài ra, theo các nghị quyết tháo gỡ khó khăn thi hành Luật Đất đai (dự kiến áp dụng từ 2026), hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp khi chuyển mục đích sử dụng đất vườn, ao trong cùng thửa đất ở sang đất ở có thể được hưởng chính sách giảm tiền sử dụng đất (chỉ nộp 30% chênh lệch giá đất thay vì 100% trong hạn mức). Đây là một ưu đãi tài chính khổng lồ cho người dân nông thôn khi đô thị hóa.

5. Thủ tục xác nhận cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp

Mặc dù thủ tục này đã được bãi bỏ trong các giao dịch chuyển nhượng đất lúa thông thường, nhưng nó vẫn là thủ tục bắt buộc trong các quy trình hành chính liên quan đến an sinh xã hội như: xin giao đất không thu tiền sử dụng đất, nhận tiền bồi thường hỗ trợ khi thu hồi đất, hoặc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lần đầu cho đất khai hoang.

5.1. Thẩm quyền và cơ quan thực hiện

Cơ quan có thẩm quyền xác nhận: Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã/phường/thị trấn nơi cá nhân đăng ký thường trú.

Cơ quan phối hợp:

• Phòng Tài nguyên và Môi trường: Gửi văn bản đề nghị xác nhận trong trường hợp giao đất.
• Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng: Gửi danh sách đề nghị xác nhận trong trường hợp thu hồi đất.
• Cơ quan Bảo hiểm xã hội: Phối hợp cung cấp dữ liệu để loại trừ các đối tượng đang hưởng lương hưu, trợ cấp.

Lưu ý về nguyên tắc cư trú:

Nếu cá nhân có hộ khẩu thường trú và đất sản xuất tại cùng một xã: UBND xã đó xác nhận cả hai nội dung (đang sử dụng đất và có thu nhập).

Nếu cá nhân có hộ khẩu thường trú tại xã A nhưng đất sản xuất tại xã B:

• Cá nhân xin xác nhận của UBND xã B về việc đang sử dụng đất nông nghiệp tại đó.
• Sau đó, mang xác nhận của xã B về nộp tại UBND xã A. UBND xã A (nơi thường trú) sẽ dựa trên đó để xác nhận tư cách "cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp có nguồn thu nhập ổn định".

5.2. Hồ sơ và trình tự thực hiện chi tiết

Quy trình này được thực hiện theo cơ chế "Một cửa" tại cấp xã, tuân thủ Nghị định 102/2024/NĐ-CP và các quy định về thủ tục hành chính năm 2025:

Bước 1: Chuẩn bị và Nộp hồ sơ. Cá nhân (hoặc cơ quan chức năng đại diện) nộp 01 bộ hồ sơ tại Bộ phận Tiếp nhận và Trả kết quả của UBND cấp xã. Hồ sơ gồm:

• Đơn đề nghị xác nhận cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp (Theo Mẫu số 09 hoặc mẫu quy định của địa phương).
• Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc giấy tờ hợp pháp khác chứng minh quyền sử dụng đất (Bản sao công chứng hoặc bản chính để đối chiếu).
• Căn cước công dân (CCCD) gắn chip (để tra cứu dữ liệu dân cư).

Bước 2: Thẩm tra và Xác minh (Bước quan trọng nhất). UBND cấp xã sẽ tiến hành thẩm tra qua hai kênh:

Kiểm tra thực địa: Cán bộ địa chính phối hợp với Trưởng thôn/Tổ trưởng dân phố xác minh thực tế: Cá nhân có đang canh tác, nuôi trồng trên đất không? Đất có bị bỏ hoang hay sử dụng sai mục đích không?

Kiểm tra đối tượng loại trừ: Đối chiếu danh sách với dữ liệu cán bộ công chức, dữ liệu bảo hiểm xã hội để đảm bảo người đứng đơn không thuộc nhóm (công chức, viên chức, hưu trí, công nhân dài hạn).

Niêm yết công khai: Kết quả xác minh thường được niêm yết công khai tại trụ sở thôn/xã (từ 7-15 ngày tùy địa phương) để lấy ý kiến nhân dân, bảo đảm tính minh bạch, tránh trường hợp "trục lợi chính sách".

Bước 3: Trả kết quả

• Nếu đủ điều kiện: UBND xã ban hành Văn bản xác nhận cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp.
• Nếu không đủ điều kiện: Phải trả lời bằng văn bản và nêu rõ lý do (ví dụ: thuộc đối tượng loại trừ, hoặc đất bỏ hoang).

Thời hạn giải quyết: Thông thường không quá 10-15 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ.

Kết luận

Qua quá trình phân tích chi tiết các quy định pháp luật về đất đai và các văn bản hướng dẫn liên quan, chúng ta đã làm rõ được khung pháp lý và các tiêu chí cụ thể để xác định cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp. Từ yêu cầu về thời gian sinh sống, nguồn thu nhập chính, cho đến các điều kiện đặc thù về hộ gia đình và sự cam kết không có nguồn thu nhập ổn định khác, tất cả đều là những mảnh ghép quan trọng tạo nên bức tranh toàn diện về đối tượng được hưởng chính sách ưu đãi nông nghiệp. Việc tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn này là trách nhiệm pháp lý của cơ quan nhà nước và cũng là cơ sở bảo vệ quyền lợi của người dân.

Để đảm bảo tính chính xác và kịp thời của quy trình này, vai trò của UBND cấp xã trong việc xác nhận và công khai thông tin là vô cùng thiết yếu. Chúng tôi khuyến nghị các cơ quan chức năng tiếp tục rà soát và cập nhật các văn bản hướng dẫn để phù hợp hơn với thực tiễn biến động của kinh tế nông thôn. Đối với người dân, việc nắm vững các tiêu chí và cung cấp đầy đủ hồ sơ, tài liệu liên quan là bước chủ động và cần thiết để bảo vệ quyền lợi của mình. Chỉ khi sự xác định này được thực hiện một cách khách quan, minh bạch và nhất quán, chúng ta mới có thể xây dựng một nền nông nghiệp bền vững và một xã hội công bằng.

Như vậy trên đây là toàn bộ thông tin về Hướng dẫn xác định cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp của Bộ Y tế mà Công ty Luật Minh Khuê muốn gửi đến quý khách mang tính tham khảo. Nếu quý khách còn vướng mắc về vấn đề trên hoặc mọi vấn đề pháp lý khác, quý khách hãy vui lòng liên hệ trực tiếp với chúng tôi qua Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến theo số điện thoại 1900.6162 để được Luật sư tư vấn pháp luật trực tiếp qua tổng đài kịp thời hỗ trợ và giải đáp mọi thắc mắc. Xem thêm: Mẫu đơn xác nhận hộ gia đình trực tiếp sản xuất nông nghiệp mới

Nếu quý khách cần báo giá dịch vụ pháp lý thì quý khách có thể gửi yêu cầu báo phí dịch vụ đến địa chỉ email: lienhe@luatminhkhue.vn để nhận được thông tin sớm nhất! Rất mong nhận được sự hợp tác và tin tưởng của quý khách! Luật Minh Khuê xin trân trọng cảm ơn!