Kết luận định giá tài sản trong tố tụng hình sự là gì?

Trong hoạt động tố tụng hình sự, việc xác định sự thật khách quan của vụ án luôn là nhiệm vụ trung tâm và xuyên suốt của các cơ quan tiến hành tố tụng. Một trong những yếu tố giữ vai trò then chốt trong quá trình này chính là việc xác định giá trị của tài sản liên quan đến hành vi phạm tội. Giá trị tài sản không chỉ là căn cứ để định tội, định khung hình phạt, mà còn là tiêu chí quan trọng để đánh giá mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi, xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại và giải quyết triệt để các vấn đề dân sự trong vụ án hình sự. Trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng phát triển và tính chất của các vụ án liên quan đến tài sản ngày càng đa dạng, công tác định giá tài sản càng trở nên phức tạp, đòi hỏi sự chính xác, khách quan và tuân thủ đúng quy định pháp luật.

1. Kết luận định giá tài sản là gì?

Kết luận định giá tài sản là một văn bản pháp lý chuyên môn đặc biệt, đóng vai trò then chốt trong quá trình tố tụng hình sự, nhất là trong việc xác định giá trị thiệt hại hoặc giá trị tang vật của vụ án. Theo quy định tại Điều 101 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 (BLTTHS) văn bản này do Hội đồng định giá tài sản lập ra nhằm kết luận về giá trị của tài sản khi có yêu cầu từ cơ quan tiến hành tố tụng. Như vậy, kết luận định giá tài sản không chỉ mang tính hình thức mà còn là cơ sở pháp lý quan trọng để phục vụ cho các bước tố tụng tiếp theo, từ việc xác định tội phạm đến quyết định khởi tố và xác định khung hình phạt.

Về tính chất pháp lý, kết luận định giá tài sản đòi hỏi sự chính xác và trách nhiệm cao. Hội đồng định giá tài sản chịu trách nhiệm hoàn toàn về giá trị được kết luận, đồng thời văn bản này phải được lập một cách minh bạch. Về hình thức, kết luận phải có chữ ký của tất cả các thành viên trong Hội đồng. Trường hợp có thành viên không đồng ý với mức giá được thống nhất, họ bắt buộc phải ghi rõ ý kiến khác của mình vào bản kết luận chung. Quy định này không chỉ đảm bảo quyền phản biện trong nội bộ Hội đồng mà còn tạo cơ sở pháp lý để kiểm tra, đối chiếu hoặc định giá lại tài sản khi cần thiết.

Kết luận định giá tài sản là công cụ định lượng giá trị tài sản, do đó thường xuyên đóng vai trò quyết định trong việc xác định cấu thành tội phạm, đặc biệt đối với các tội xâm phạm sở hữu. Trong các vụ án này, giá trị tài sản bị chiếm đoạt, hủy hoại thường là căn cứ để xác định khung hình phạt hoặc quyết định khởi tố. Như vậy, kết luận định giá tài sản vừa là công cụ kỹ thuật quan trọng, vừa là văn bản pháp lý mang tính bắt buộc, đảm bảo cho quá trình tố tụng được tiến hành một cách chính xác, khách quan và minh bạch.

Hoạt động định giá tài sản trong tố tụng hình sự được điều chỉnh bởi Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, cụ thể tại Điều 101 và Chương XV. Các quy định này xác định giá trị pháp lý của kết luận định giá tài sản, quy trình yêu cầu định giá, cũng như quyền và nghĩa vụ liên quan đến việc định giá lại.

Để cụ thể hóa và hướng dẫn thực hiện các quy định này, Chính phủ đã ban hành Nghị định 250/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 22 tháng 9 năm 2025. Nghị định này quy định chi tiết về thành lập và hoạt động của Hội đồng định giá tài sản (HĐĐG), trình tự, thủ tục định giá, cũng như các yêu cầu về chuyên môn đối với thành viên. Ví dụ, chuyên gia tham gia HĐĐG phải có tối thiểu 5 năm kinh nghiệm, và việc thành lập Hội đồng có thể được thực hiện từ cấp xã đến cấp bộ, thậm chí theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ. Những quy định này thể hiện nỗ lực của Nhà nước nhằm nâng cao tính chuyên nghiệp, đảm bảo khách quan và hạn chế tranh chấp về giá trị tài sản trong quá trình giải quyết vụ án.

Đặc biệt, giá trị pháp lý của kết luận định giá tài sản hoàn toàn phụ thuộc vào việc tuân thủ đầy đủ các quy định về thủ tục hành chính tư pháp theo Nghị định 250/2025/NĐ-CP. Điều này tạo ra một mối liên hệ chặt chẽ giữa hoạt động hành chính và hoạt động tư pháp. Bất kỳ sai sót nào trong khâu lập hồ sơ, thành lập Hội đồng hoặc tuân thủ thời hạn đều có thể dẫn đến việc vô hiệu hóa chứng cứ quan trọng, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả giải quyết vụ án. Do đó, tính cập nhật và việc áp dụng chính xác các quy định pháp luật là yếu tố then chốt đảm bảo hiệu quả và tính pháp lý của hoạt động định giá tài sản trong tố tụng hình sự.

2. Vai trò của kết luận định giá trong tố tụng hình sự

Kết luận định giá tài sản được BLTTHS chính thức công nhận là một nguồn chứng cứ quan trọng theo quy định tại Điều 87. Văn bản này đóng vai trò cung cấp thông tin định lượng, giúp cơ quan tiến hành tố tụng xác định chính xác giá trị thiệt hại thực tế và từ đó đánh giá mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội.

Trong các vụ án liên quan đến tài sản, kết luận định giá tài sản trở thành căn cứ pháp lý không thể thiếu. Nếu không có kết luận định giá hợp pháp, hoặc kết luận không chính xác, cơ quan tố tụng có thể gặp khó khăn trong việc chứng minh hành vi phạm tội. Điều này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định khung hình phạt hoặc thậm chí là quyết định khởi tố vụ án. Như vậy, kết luận định giá tài sản không chỉ là công cụ kỹ thuật định lượng giá trị tài sản mà còn là yếu tố quyết định trong việc bảo đảm chứng cứ đầy đủ, chính xác trong quá trình tố tụng hình sự.

3. Hình thức và thời hạn giao nộp kết luận định giá tài sản

Tính hợp pháp của kết luận định giá tài sản không chỉ phụ thuộc vào độ chính xác của giá trị được xác định mà còn gắn liền với thủ tục và thời hạn quy định. Về mặt nội dung, kết luận định giá phải thể hiện rõ ràng và cụ thể giá trị tài sản theo đúng yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng.

Về thời hạn, Điều 221 BLTTHS quy định nghiêm ngặt: trong vòng 24 giờ kể từ khi Hội đồng định giá tài sản ra kết luận, văn bản phải được gửi đến cơ quan đã yêu cầu định giá. Tiếp đó, trong vòng 24 giờ kể từ khi nhận, cơ quan yêu cầu phải chuyển kết luận định giá cho Viện kiểm sát để thực hiện quyền công tố và kiểm sát điều tra. Quy định này nhằm đảm bảo tính kịp thời của chứng cứ, bảo vệ quyền kiểm sát của Viện kiểm sát, cũng như quyền tiếp cận thông tin của các bên liên quan.

Tuy nhiên, thời hạn giai đoạn tố tụng này có phần ngược chiều với tiến độ hành chính. Khoản 2 điều 18 Nghị định 250/2025/NĐ-CP, nếu hồ sơ yêu cầu chưa đầy đủ hoặc chưa rõ ràng, cơ quan có trách nhiệm thành lập HĐĐG có thể mất tới 10 ngày làm việc để rà soát và trao đổi lại. Sau đó, HĐĐG còn có thêm 5 ngày làm việc để yêu cầu bổ sung hồ sơ nếu cần. Sự chậm trễ trong khâu hành chính này có thể kéo dài tổng thời gian tố tụng, mặc dù khi hồ sơ đầy đủ, việc chuyển giao kết luận lại diễn ra nhanh chóng. Điều này cho thấy sự cần thiết trong việc hài hòa giữa yêu cầu kịp thời của tố tụng và tiến độ xử lý hồ sơ hành chính để bảo đảm hiệu quả và hợp pháp của kết luận định giá.

4. Các trường hợp kết luận định giá bị vô hiệu hóa

Kết luận định giá tài sản chỉ được coi là hợp pháp và có giá trị pháp lý khi tuân thủ đầy đủ các quy định của BLTTHS và các văn bản pháp luật khác về định giá tài sản. Nếu kết luận này vi phạm các quy định về thẩm quyền lập Hội đồng, thành phần Hội đồng, thủ tục thực hiện hoặc không đáp ứng các tiêu chuẩn pháp luật về định giá, thì kết luận sẽ bị coi là vô hiệu và không được sử dụng làm căn cứ để giải quyết vụ án.

Cơ quan tiến hành tố tụng có quyền không đồng ý với kết luận định giá, nhưng trong trường hợp này, cơ quan phải nêu rõ lý do và căn cứ pháp lý. Nếu kết luận định giá không rõ ràng hoặc thiếu tính hợp pháp, cơ quan tố tụng có thể yêu cầu định giá lại theo thủ tục chung. Trên thực tế, ngay cả một lỗi kỹ thuật hành chính như hồ sơ không đầy đủ, vi phạm tiêu chuẩn của Hội đồng định giá tài sản, cũng có thể dẫn đến việc vô hiệu hóa toàn bộ chứng cứ định giá. Điều này nhấn mạnh rằng tính hợp pháp về thủ tục có vai trò quan trọng không kém tính chính xác về giá trị, vì nó trực tiếp ảnh hưởng đến việc chứng minh tội phạm và quyết định khung hình phạt trong tố tụng hình sự.

5. Quy trình tiến hành định giá tài sản lần đầu

5.1. Yêu cầu định giá và cung cấp hồ sơ tài liệu

Việc định giá tài sản trong tố tụng hình sự được khởi xướng bằng văn bản yêu cầu từ cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, kèm theo hồ sơ và tài liệu liên quan đến tài sản cần định giá. Hồ sơ này là cơ sở quan trọng để Hội đồng định giá tài sản lập kết luận định giá chính xác và hợp pháp.

Trong thực tiễn, việc lập hồ sơ yêu cầu định giá thường gặp nhiều vi phạm nghiêm trọng. Cơ quan điều tra có trách nhiệm cung cấp thông tin chi tiết về tài sản, bao gồm đặc điểm, chủng loại, hiện trạng (còn hay không còn, đã qua sử dụng hay chưa). Tuy nhiên, các vi phạm phổ biến thường là thông tin sơ sài, không rõ ràng, thiếu hoặc không đầy đủ các tài liệu liên quan, vi phạm quy định tại Điểm c, d Khoản 2 Điều 215 BLTTHS 2015. Một sai sót quan trọng khác là xác định không chính xác thời điểm tính giá trị thiệt hại của tài sản, vì nếu thời điểm định giá không khớp với thời điểm xảy ra hành vi phạm tội, giá trị tài sản sẽ bị sai lệch, dẫn đến xác định sai cấu thành tội phạm hoặc sai khung hình phạt.

Đối với các vụ án có nhiều loại tài sản khác nhau, cơ quan tiến hành tố tụng còn phải phân loại và rà soát tài sản để yêu cầu thành lập HĐĐG phù hợp với chức năng quản lý nhà nước về ngành, lĩnh vực đối với từng loại tài sản.

5.2. Thủ tục thành lập và hoạt động của Hội đồng định giá

HĐĐG được tổ chức theo các cấp hành chính: cấp xã, cấp tỉnh, cấp bộ, và các trường hợp đặc biệt theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ, theo Nghị định 250/2025/NĐ‑CP. Chẳng hạn, HĐĐG cấp xã do Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã thành lập, gồm đại diện các cơ quan chuyên môn và các chuyên gia có kinh nghiệm tối thiểu 5 năm về loại tài sản cần định giá.

Khi nhận được văn bản yêu cầu định giá, cơ quan thành lập HĐĐG phải rà soát hồ sơ ngay. Nếu hồ sơ chưa đầy đủ hoặc thiếu thông tin cần thiết, cơ quan này có thời hạn không quá 10 ngày làm việc để trao đổi lại với cơ quan yêu cầu định giá.

Thời gian thực hiện định giá được tính từ lúc HĐĐG nhận được đầy đủ hồ sơ và tài liệu cần thiết. Trường hợp HĐĐG yêu cầu bổ sung hồ sơ, thời gian định giá chỉ bắt đầu từ khi nhận đủ tài liệu bổ sung (trong vòng 5 ngày làm việc kể từ ngày HĐĐG yêu cầu). Thời hạn định giá tài sản cụ thể phải được thực hiện theo quy định tại Điều 216 BLTTHS 2015, nhằm bảo đảm rằng HĐĐG không chịu trách nhiệm về kết quả nếu không được cung cấp đầy đủ thông tin ban đầu.

5.3. Định giá tài sản bị thất lạc hoặc không còn

Trong nhiều vụ án, tài sản là tang vật có thể bị thất lạc, hư hỏng hoặc đã được tiêu thụ. Theo Điều 219 BLTTHS 2015, việc định giá trong trường hợp này phải dựa trên hồ sơ của tài sản, cùng với các thông tin và tài liệu đã thu thập được.

Việc định giá dựa trên hồ sơ đặt ra nhiều thách thức, vì hồ sơ phải đủ chi tiết để phản ánh giá trị tài sản tại thời điểm xảy ra vụ án. Do đó, cơ quan tiến hành tố tụng, đặc biệt là cơ quan điều tra, cần hết sức cẩn trọng trong việc thu thập các chứng cứ về tình trạng sử dụng, nguồn gốc và thời điểm mất mát của tài sản. Nếu hồ sơ sơ sài, ngay cả khi thủ tục định giá được thực hiện đúng pháp luật, tính chính xác của kết luận định giá vẫn có thể bị các bên liên quan phản đối, gây khó khăn cho việc xác định giá trị còn lại và ảnh hưởng trực tiếp đến kết luận cuối cùng trong tố tụng.

6. Quy trình định giá lại  

6.1. Căn cứ yêu cầu định giá lại

Cơ chế định giá lại trong tố tụng hình sự được quy định tại Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 nhằm đảm bảo tính chính xác và khách quan của chứng cứ về giá trị tài sản, đồng thời bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị buộc tội và những người tham gia tố tụng khác.

Căn cứ để yêu cầu định giá lại được chia thành hai trường hợp chính:

• Nghi ngờ kết luận lần đầu: Khi cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng nghi ngờ kết luận định giá lần đầu, họ có thể tự mình hoặc theo đề nghị của người bị buộc tội, người tham gia tố tụng khác ra văn bản yêu cầu định giá lại tài sản. Việc trao quyền đề nghị này cho người bị buộc tội và những người tham gia tố tụng khác là một cơ chế quan trọng, giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của họ, đặc biệt khi kết luận định giá có ảnh hưởng trực tiếp đến trách nhiệm hình sự.
• Mâu thuẫn kết quả: Trường hợp kết luận định giá lần đầu và kết luận định giá lại lần thứ nhất có sự mâu thuẫn rõ ràng về giá của tài sản cần định giá, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng sẽ ra văn bản yêu cầu định giá lại lần thứ hai để giải quyết mâu thuẫn.

6.2. Trình tự định giá lại lần thứ nhất và lần thứ hai

Cơ chế định giá lại được thiết lập theo một trật tự phân tầng, nhằm tăng tính khách quan và tận dụng chuyên môn cao hơn của các Hội đồng định giá:

Định giá lại lần thứ nhất: Việc định giá lại lần đầu được giao cho Hội đồng định giá tài sản cấp trên trực tiếp thực hiện. Mục tiêu là tránh áp lực địa phương hoặc định kiến từ Hội đồng đã thực hiện định giá lần đầu, đồng thời đảm bảo kết luận độc lập và chính xác hơn.

Định giá lại lần thứ hai: Khi xảy ra mâu thuẫn giữa kết luận lần đầu và kết luận định giá lại lần thứ nhất, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng sẽ yêu cầu định giá lại lần thứ hai. Việc này do Hội đồng định giá tài sản có thẩm quyền thực hiện, theo cơ chế phân tầng được quy định tại Điều 218 BLTTHS 2015.

Kết luận định giá lại lần thứ hai được coi là kết luận cuối cùng về giá trị tài sản và được sử dụng làm căn cứ để giải quyết vụ án. Cơ chế này giúp ngăn chặn việc kéo dài vô tận các tranh chấp về giá trị tài sản, đồng thời đảm bảo nguyên tắc xác định sự thật trong tố tụng hình sự.

Kết luận 

Kết luận định giá tài sản là công cụ pháp lý quan trọng, vừa đảm bảo xác định giá trị tài sản chính xác, vừa là căn cứ pháp lý để giải quyết vụ án hình sự. Việc tuân thủ đầy đủ quy trình, thủ tục và tiêu chuẩn của Hội đồng định giá là yếu tố then chốt để bảo đảm tính hợp pháp và khách quan của chứng cứ. Hoàn thiện quy trình, nâng cao chuyên môn và xây dựng cơ sở dữ liệu giá trị tài sản sẽ góp phần tăng cường hiệu quả và độ tin cậy của kết luận định giá trong tố tụng hình sự.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài, gọi số: 1900.6162 hoặc liên hệ văn phòng để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Trân trọng!