Khái niệm, đặc điểm của hoạt động điều tra bổ sung vụ án hình sự theo quy định mới?

Đấu tranh phòng chống tội phạm là một trong những nhiệm vụ quan trọng và tất yếu của Nhà nước. Phòng ngừa, điều tra và xử lý tội phạm là những hoạt động có liên quan chặt chẽ với nhau trong cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm, bảo vệ lợi ích Nhà nước, lợi ích của xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Khi có vụ án xảy ra, các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự, người tiến hành tố tụng hình sự phải áp dụng mọi biện pháp để chứng minh sự thật của vụ án, xác định tội phạm và người phạm tội, để làm cơ sở giải quyết đúng đắn vụ án. Giải quyết vụ án hình sự là một quá trình áp dụng pháp luật rất phức tạp. Quá trình đó được thực hiện với nhiều chủ thể, với các hoạt động khác nhau ở các giai đoạn khác nhau như: khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử, đặc biệt là ở giai đoạn điều tra. Giai đoạn này rất quan trọng để tìm ra sự thật của vụ án, nên trước hết phải nhận thức một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ các tình tiết của vụ án, tìm kiếm, áp dụng các văn bản pháp luật cho phù hợp để phục vụ cho việc định tội danh thật hợp lý. Như vậy, để giải quyết vụ án hình sự, các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự phải làm rõ được sự thật của vụ án. Nếu không làm tốt công tác này thì có thể làm cho vụ án không được giải quyết một cách khách quan, có sự sai lệch so với những gì đã xảy ra, dẫn đến tình trạng định tội sai và làm oan người vô tội.

Việc dẫn đến định tội sai, làm oan người vô tội xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Nguyên nhân dẫn đến định tội sai sẽ đi tìm hiểu ở đây là sự tồn tại khách quan của giai đoạn điều tra. Như đã nói, giai đoạn điều tra là giai đoạn rất quan trọng, có thể định tội chính xác, hoặc không chính xác là phụ thuộc phần lớn vào giai đoạn này. Vì vậy mà các cơ quan Nhà nước đã có những biện pháp để tăng cường hơn nữa cho giai đoạn điều tra được tốt hơn, nếu có những vấn đề chưa được thỏa đáng sau khi điều tra thì sẽ áp dụng trả hồ sơ điều tra bổ sung để làm rõ vấn đề.

Trả hồ sơ điều tra bổ sung vụ án hình sự là hoạt động tố tụng quan trọng được quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự, nhằm đảm bảo giải quyết vụ án được khách quan, toàn diện và chính xác, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm. Tuy việc trả hồ sơ điều tra bổ sung vụ án hình sự là vấn đề được luật quy định cụ thể trong Bộ luật Tố tụng hình sự nhưng luật lại không có định nghĩa về trả hồ sơ điều tra bổ sung, mà chỉ quy định khi nào được trả, thời hạn trả và thẩm quyền ra quyết định trả… Vì vậy, để hiểu rõ vấn đề trả hồ sơ điều tra bổ sung vụ án hình sự, thông qua những gì pháp luật quy định cũng như thực tiễn áp dụng những quy định của pháp luật có thể định nghĩa trả hồ sơ điều tra bổ sung trong vụ án hình sự như sau:

Trả hồ sơ điều tra bổ sung trong vụ án hình sự là việc cơ quan tiến hành tố tụng có thẩm quyền mà cụ thể là Viện kiểm sát, Tòa án và Hội đồng xét xử trả hồ sơ cho cơ quan điều tra để tiến hành điều tra bổ sung vì đã có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng; còn thiếu những chứng cứ quan trọng đối với vụ án mà không thể bổ sung được; và có căn cứ khởi tố bị can, bị cáo về một tội khác hoặc có đồng phạm khác. Việc điều tra bổ sung hồ sơ nhằm tạo điều kiện để cơ quan điều tra thu thập thêm những thông tin cũng như bằng chứng quan trọng khác, từ đó giải quyết vụ án nhanh chóng và chính xác hơn.

Để đảm bảo việc điều tra, truy tố, xét xử thật sự khách quan, toàn diện và đầy đủ trong quá trình nghiên cứu hồ sơ vụ án, Kiểm sát viên cũng như Thẩm phán được phân công chủ tọa phiên tòa có nhiệm vụ kiểm tra tính hợp pháp và tính có căn cứ của quá trình điều tra được thể hiện trong hồ sơ vụ án, và kết luận điều tra. Nếu thấy hồ sơ  chưa đầy đủ, còn lọt người, lọt tội hoặc có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong hoạt động điều tra thì Kiểm sát viên hoặc Thẩm phán phải ra quyết định trả lại hồ sơ, yêu cầu Cơ quan điều tra bổ sung nhằm khắc phục những thiếu sót và sai lầm của Cơ quan điều tra, đảm bảo việc giải quyết vụ án trong thời gian mà pháp luật quy định.

Từ những vấn đề trên, cũng như từ khái niệm của hoạt động điều tra bổ sung và thực tiễn có thể rút ra được một số đặc điểm của hoạt động điều tra bổ sung như sau:

Nhìn một cách chung nhất khi xác định tội một người nào đó thì cần tìm hiểu nhiều mặt bao gồm mặt khách quan, mặt chủ quan, mặt chủ thể và mặt khách thể của tội phạm. Để xác định những chế định của cấu thành tội phạm cho chính xác cần phải có những căn cứ để giải quyết chế định tội phạm cho phù hợp. Những căn cứ ở đây rất quan trọng nếu thiếu những căn cứ này thì vụ án không còn chính xác, đầy đủ và không đảm bảo tính khách quan. Căn cứ khởi tố vụ án hình sự là dấu hiệu của tội phạm đã được xác định. Khi chưa xác định được dấu hiệu của tội phạm thì việc tiến hành các hoạt động điều tra, áp dụng các biện pháp cưỡng chế đối với người bị nghi là thực hiện tội phạm đều có thể dẫn đến oan, sai và vi phạm quyền dân chủ của công dân. Để loại trừ những trường hợp oan, sai, vi phạm nghiêm trọng quyền dân chủ của công dân, cơ quan tiến hành tố tụng hình sự tiến hành nhiều biện pháp để giải quyết vụ án, trong đó trọng tâm và quan trọng hơn cả là tìm kiếm những căn cứ để định tội cho phù hợp.

Chính vì vậy, khi cơ quan tiến hành tố tụng thấy chưa có đủ căn cứ giải quyết vụ án chính xác, thì các cơ quan tiến hành tố tụng phải áp dụng biện pháp trả hồ sơ để Cơ quan điều tra tiến hành điều tra bổ sung, điều tra thêm những vụ việc khác để có thể giải quyết vụ án khách quan hơn, tránh tình trạng định tội sai cho một người, và làm oan người vô tội.

Việc điều tra kết thúc khi Cơ quan điều tra ra bản kết luận điều tra đề nghị truy tố hoặc ra bản kết luận điều tra và quyết định đình chỉ điều tra3. Sau khi nhận được hồ sơ vụ án cùng bản kết luận điều tra do Cơ quan điều tra chuyển sang, Viện kiểm sát phải nghiên cứu tài liệu đó. Nếu như Viện kiểm sát không thấy được những sai sót mà đã chuyển cho Tòa án để giải quyết thì trong trường hợp này Tòa án cũng phải xem xét hồ sơ. Theo quy định của pháp luật thì sau khi Cơ quan điều tra đã chuyển hồ sơ cho hai cơ quan Viện kiểm sát và Tòa án lúc này giai đoạn điều tra đã hoàn tất, hai cơ quan còn lại cần nghiên cứu xem xét tất cả những vấn đề mang tính thủ tục tố tụng cũng như những vấn đề thuộc về nội dung vụ án thể hiện qua hồ sơ điều tra, nhằm xác định quá trình tiến hành tố tụng có tuân theo quy định của pháp luật tiến hành tố tụng không, còn có những hạn chế, thiếu sót nào cần khắc phục để kịp thời ra quyết định tố tụng cần thiết nhằm bổ sung và hoàn thiện hồ sơ. Khi hai cơ quan Viện kiểm sát hoặc Tòa án thấy ra những vấn đề đó thì hai cơ quan này căn cứ theo quy định của pháp luật, tiến hành việc trả lại hồ sơ cho Cơ quan điều tra tiến hành hoạt động điều tra bổ sung, hoạt động điều tra bổ sung sẽ không thuộc giai đoạn điều tra mà là hoạt động tìm kiếm thêm những thông tin cũng như bằng chứng mới cho vụ án. Do đó việc trả hồ sơ điều tra bổ sung được tiến hành khi giai đoạn điều tra đã hoàn tất và đã chuyển sang giai đoạn truy tố hoặc xét xử.

hoặc xác định tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ hoặc các tình tiết khác của vụ án

Đây cũng được xem là một đặc điểm đặc thù của hoạt động điều tra bổ sung vụ án hình sự. Đối với hoạt động điều tra ở giai đoạn điều tra và hoạt động điều tra của điều tra bổ sung vụ án hình sự có mục đích cũng như ý nghĩa là như nhau, tất cả là tìm ra những bằng chứng mới, vấn đề mới để giải quyết vụ án kịp thời và chính xác. Đối với hoạt động điều tra trong giai đoạn điều tra bản kết luận điều tra là cơ sở cho việc truy tố nhưng đối với điều tra bổ sung thì bản kết luận xảy ra một trong hai trường hợp:

Trường hợp thứ nhất, nếu như khi điều tra, cũng như trong quá trình điều tra mà Cơ quan điều tra chứng minh được thêm những tình tiết mới, xác định có tội phạm khác được thực hiện và có người đồng phạm khác. Khi đó tùy thuộc vào mức độ phạm tội Cơ quan điều tra lập bản kết luận điều tra lại, và bản kết luận điều tra này sẽ không phụ thuộc vào bản kết luận điều tra ban đầu. Trường hợp này có thể thấy việc điều tra bổ sung đã tìm kiếm và chứng minh được vụ án có tội phạm mới hoặc đồng phạm khác. Theo đó, căn cứ vào bản kết luận điều tra Viện kiểm sát sẽ truy tố thêm tội phạm khác và đồng phạm khác theo bản kết luận điều tra mới. Khi đó Tòa án xét xử theo bản cáo trạng mới, và cuối cùng Tòa án xét xử theo tội mới đó.

Trường hợp thứ hai, khi Viện kiểm sát hoặc Tòa án chỉ yêu cầu cơ quan điều tra xác định sự chính xác của vụ việc, một vấn đề nào đó mà không làm thay đổi nhiều nội dung vụ án thì khi có bản kết luận điều tra sau khi đã làm theo yêu cầu của Viện kiểm sát hoặc Tòa án, lúc đó Cơ quan điều tra bổ sung, Cơ quan điều tra một lần nữa sẽ chuyển cho Viện kiểm sát hoặc Tòa án để hai cơ quan này tiếp tục giải quyết vụ án. Khi đó căn cứ vào bản kết luận điều tra lần này cơ quan Viện kiểm sát hoặc Tòa án chỉ xem là cơ sở để xác định tình tiết tăng nặng, có thể giải quyết vụ án chính xác hơn chứ không thể là cơ sở để truy tố tội mới.

Qua quá trình tìm hiểu trên, góp phần thấy rõ hơn những đặc điểm đặc trưng của hoạt động điều tra bổ sung vụ án hình sự.