1. Khái quát về mô hình an sinh xã hội của Thái Lan

Thái lan có mô hình an sinh xã hội đa trụ cột tương tự như Ấn Độ với sự bao phủ rộng: Trụ cột số không cung cấp an sinh tối thiểu dưới dạng hỗ trợ xã hội; trụ cột thứ nhất là bảo hiểm xã hội phi đóng góp do nhà nước quản lý; trụ cột thứ hai là bảo hiểm xã hội bắt buộc do cá nhân đóng góp; trụ cột thứ ba là bảo hiểm tự nguyện do cá nhân đóng góp. Trụ cột thứ tư là các chương trình bổ sung cho người nghèo (Worldbank, 2009).

1.1. An sinh xã hội dựa trên đóng góp

Bảo hiểm xã hội là hệ thống cung cấp an sinh xã hội dựa trên sự đóng góp. Ở Thái Lan, có hai chương trình BHXH bắt buộc, hệ thống an sinh nghề nghiệp và BHXH tự nguyện. Bảo hiểm bắt buộc bao gồm chương trình bảo hiểm xã hội hưu trí, bảo hiểm thất nghiệp và tai nạn và quỹ giáo viên.

Bảo hiểm xã hội bắt buộc được áp dụng với các doanh nghiệp có từ 20 lao động trở lên được đưa ra vào năm 1991 với 4 chế độ: ốm đau, tàn tật, thai sản và tử tuất. Từ năm 1993, chương trình mở rộng ra các doanh nghiệp có từ 10 lao động trở lên. Từ năm 1998, chương trình bao gồm cả hưu trí cho người già và trợ cấp trẻ em. Từ năm 2002, chương trình bao phủ các doanh nghiệp có từ 10 lao động trở lên. Bảo hiểm thất nghiệp được bổ sung áp dụng từ 2004.

Bảo hiểm xã hội được tài trợ nhờ sự đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động và hỗ trợ của chính phủ. Tổng đóng góp bảo hiểm, bao gồm bảo hiểm ốm đau, thai sản, tàn tật, tử tuất, trẻ em và hưu trí là 3,5% thu nhập. Sau đó, tỷ lệ này tăng lên 4,5% vào năm 2003. Đóng góp bảo hiểm thất nghiệp là 0,5% lương của người lao động và 0,25% hỗ trợ từ chính phủ. Tổng đóng góp vào quĩ là 5% với người lao động và sử dụng lao động và 2,75% cho chính phủ.

Bên cạnh hệ thống BHXH dựa trên đóng góp bắt buộc là hệ thống an sinh nghề nghiệp cung cấp cho công chức chính phủ và nhân viên doanh nghiệp nhà nước. Hệ thống bảo hiểm này bao gồm nhiều chế độ: hưu trí, y tế và chăm sóc trẻ em. Tất cả các chế độ đều do ngân sách nhà nước tài trợ.

Tuy nhiên, kể từ những năm 1990, hệ thống an sinh nghề nghiệp này gây ra gánh nặng ngân sách lớn. Do dân số già hóa, ngân sách chính phủ cho hưu trí tăng mỗi năm 20%. Vì thế, vào năm 1997, Thái lan cải cách hệ thống hưu trí, chuyển từ nhà nước tài trợ kiểu lợi ích xác định sang kiểu đóng góp xác định. Mức lương tính lương hưu được tính trong 60 tháng trước thay vì mức lương của tháng cuối cùng và tỷ lệ hưởng lương hưu không quá 70% lương làm việc. Cả chính phủ và người lao động, mỗi bên đóng góp 3% lương vào quỹ bảo hiểm.

Thái lan có 3 loại bảo hiểm xã hội tự nguyện là quỹ dự phòng, quỹ nghỉ hưu và bảo hiểm tư nhân. Quỹ dự phòng thường áp dụng với các công ty lớn và vừa. Người lao động sẽ đóng góp từ 3-15% lương vào quỹ và người sử dụng lao động phải đóng góp tương đương hoặc cao hơn người lao động. Khi nghỉ hưu, người lao động lĩnh một lần tiền hưu trí. Ngoài ra, ở Thái Lan còn có quỹ nghỉ hưu tương hỗ. Quỹ này nhằm mục tiêu tiết kiệm tự nguyện cho người dân khi nghỉ hưu.

1.2. An sinh xã hội phi đóng góp

An sinh phi đóng góp ở Thái Lan bao gồm chương trình y tế phổ thông và trợ cấp người già. Chương trình y tế phổ thông cung cấp chăm sóc y tế cho tất cả công dân Thái Lan không có bảo hiểm y tế. Những người tham gia phải đăng kí để nhận thẻ bảo hiểm y tế miễn phí. Toàn bộ kinh phí lấy từ ngân sách nhà nước.

Trợ cấp người già được áp dụng từ 1993 để cung cấp thu nhập cho người già nghèo hoặc tàn tật. Vào năm 2010, có hơn 5,9 triệu người được nhận trợ cấp với số tiền 500 baht/tháng.

Tuy nhiên, hệ thống an sinh xã hội của Thái Lan vẫn còn đang trong giai đoạn hoàn thiện với nhiều vấn đề cần giải quyết như mức độ bao phủ, mức thụ hưởng và vấn đề quản lý. Chẳng hạn, nhiều lao động khu vực phi chính thức chưa được bao phủ bảo hiểm xã hội. Chính phủ cũng thiếu kinh phí để tài trợ bao phủ toàn bộ kinh phí y tế. Một thách thức với Thái lan là tình trạng già hóa dân số rất nhanh.

2. Vấn đề chính sách về người cao tuổi ở Thái Lan

Thái Lan là quốc gia có tỷ lệ dân số già đứng thứ 2 trong khu vực ASEAN (sau Singapore) với tốc độ già hóa dân số đang diễn ra rất nhanh chóng. Cụ thể, tốc độ gia tăng dân số Thái Lan ở mức dưới 1%/năm, trong khi tốc độ gia tăng nhóm dân số cao tuổi là hơn 3%/năm [1]. Tỷ lệ dân số từ 60 tuổi trở lên được dự đoán tăng gấp đôi từ 15,7% năm 2015 lên tới 35,8% năm 2050. Bên cạnh đó, việc gia tăng tuổi thọ cũng đi kèm với nhiều vấn đề về sức khỏe dẫn tới sự gia tăng tỷ lệ người cao tuổi có nhu cầu chăm sóc. Tỷ lệ người cao tuổi từ 80 tuổi trở lên có nhu cầu chăm sóc dài hạn sẽ tăng gần năm lần, từ 2,2% năm 2015 lên 10,7% năm 2050 [2]

Trong vòng 6 thập kỷ gần đây, tỷ lệ sinh của Thái Lan đã giảm rất mạnh và tình trạng di cư cũng là nguyên nhân chính làm hạn chế sự chăm sóc cha mẹ vốn có bởi thế hệ con cháu trong gia đình. Chính phủ Thái Lan đã phải xây dựng, phát triển một hệ thống chăm sóc dài hạn nhằm mục tiêu nâng cao chất lượng chăm sóc người cao tuổi, đáp ứng nhu cầu chăm sóc người cao tuổi trong bối cảnh già hóa dân số tại quốc gia này.

3. Quan điểm, mục tiêu chính sách

Chương trình chiến lược quốc gia lần thứ hai về người cao tuổi giai đoạn 2002 – 2021 đã xác định người cao tuổi không phải là nhóm dễ bị tổn thương hay gánh nặng của xã hội mà được coi là một nguồn lực để phát triển xã hội. Vì vậy, người cao tuổi cần phải được chăm sóc và phát huy vai trò nhằm đảm bảo một cuộc sống giá trị, khỏe mạnh; được thỏa mãn nhu cầu, mong muốn của tuổi già. Việc chăm sóc người cao tuổi là công việc được chia sẻ bởi gia đình, cộng đồng xã hội và Nhà nước. [3]

Chương trình chiến lược quốc gia lần thứ hai về người cao tuổi của Thái Lan cũng nêu rõ định hướng chăm sóc tại gia đình và chăm sóc dựa trên cộng đồng là những nhân tố chính trong hệ thống chăm sóc người cao tuổi. Đầu những năm 2000, quan điểm của xã hội Thái Lan về chăm sóc người cao tuổi vẫn còn không rõ ràng và khá mơ hồ. Việc chăm sóc người cao tuổi thường được hiểu là chăm sóc tại các trung tâm, cơ sở chăm sóc người cao tuổi chuyên nghiệp, như nhà dưỡng lão [1]. Do đó, chính phủ Thái Lan muốn duy trì và khuyến khích việc chăm sóc người cao tuổi phi chính thức (tại gia đình và dựa trên cộng đồng) là nền tảng trong hoạt động chăm sóc người cao tuổi.

Ngoài ra, chăm sóc người cao tuổi ở Thái Lan được hiểu là việc chăm sóc toàn diện về xã hội, sức khỏe, kinh tế và môi trường cho người cao tuổi. Và đối tượng được chăm sóc là những người cao tuổi gặp khó khăn trong việc tự chăm sóc do mắc phải các bệnh mãn tính hoặc bị tàn tật, là những người phụ thuộc một phần hoặc phụ thuộc hoàn toàn bởi những người chăm sóc trong các hoạt động sinh hoạt hàng ngày [3].

4. Nhóm giải pháp chính sách chung về phát triển hệ thống chăm sóc người cao tuổi dài hạn

- Sự phối hợp trong phát triển hệ thống chăm sóc người cao tuổi dài hạn

Cho đến nay, Chính phủ Thái Lan không uỷ nhiệm cho bất kỳ một cơ quan, Bộ ngành nào được giám sát toàn bộ Dự án phát triển của hệ thống Chăm sóc dài hạn. Để tiến hành dự án phải dựa trên sự phối hợp giữa nhiều đầu mối khác nhau, mỗi Bộ ngành được phân công chịu trách nhiệm một phần nội dung theo chức năng, thẩm quyền. Theo đó, đạo luật Người cao tuổi của Thái Lan đã giao sự trợ giúp và bảo vệ người cao tuổi cho Bộ Phát triển Xã hội và An ninh Con người. Tuy nhiên, Bộ này cần phải phối hợp với Bộ Y tế Công cộng trong việc điều hành phần lớn các cơ sở y tế công cộng; Bộ Nội Vụ chịu trách nhiệm các tổ chức điều hành địa phương để điều hành, phát triển và phân phối các dịch vụ tại đại phương. Văn phòng An ninh Y tế Quốc gia có trách nhiệm trong chương trình chăm sóc dài hạn dựa vào cộng đồng... Mỗi Bộ ngành đều đóng vai trò then chốt trong các thí điểm ban đầu về hệ thống chăm sóc sức khoẻ dài hạn, đã đặt nền móng cho những dự án sau đó. Ngoài những Bộ ngành chủ chốt trên, còn có những Bộ khác có thể có vai trò trong hệ thống Chăm sóc dài hạn trong tương lai, đó là: Bộ Giao thông vận tải, Bộ Giáo Dục, Bộ Công nghiệp…

- Sự phân quyền giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương trong xây dựng hệ thống chăm sóc người cao tuổi

Chính quyền trung ương ban hành các tiêu chuẩn thành lập và hoạt động cho các cơ sở chăm sóc người cao tuổi; các tiêu chuẩn nghề nghiệp, đạo đức cho người chăm sóc chính thức. Năm 2009, Ủy ban quốc gia Thái Lan về phúc lợi xã hội đã ban hành hệ thống quy chuẩn về phúc lợi xã hội bao gồm những chỉ báo và tiêu chí đánh giá về hoạt động của các tổ chức phúc lợi xã hội, những nhân viên và tình nguyện viên phúc lợi xã hội. Đối với việc triên khai cung cấp các dịch vụ chăm sóc người cao tuổi, chính quyền trung ương phân quyền cho chính quyền địa phương, đặc biệt là những dịch vụ chăm sóc người cao tuổi tại gia đình và dựa trên cộng đồng. Các chương trình, dự án thúc đẩy việc chăm sóc người cao tuổi được giám sát và đánh giá thường xuyên nhằm liên tục nâng cao và cải thiện chất lượng chăm sóc cho người cao tuổi.

- Thúc đẩy chăm sóc y tế cho người cao tuổi, thông qua việc thúc đẩy sự phát triển ngành lão khoa.

Để thúc đẩy việc chăm sóc y tế cho người cao tuổi, chính phủ Thái Lan đã thúc đẩy xây dựng hệ thống quản lý cho sự phát triển của ngành lão khoa, đào tạo nhân sự cho ngành lão khoa, cũng như đầu tư nghiên cứu về lão khoa.

- Các biện pháp hỗ trợ tài chính từ chính phủ đối với chăm sóc người cao tuổi

Nguồn tài chính cho việc chăm sóc người cao tuổi ở Thái Lan phụ thuộc vào ngân sách của chính quyền trung ương và chính quyền địa phương. Các dịch vụ chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi được tài trợ chủ yếu bởi quỹ y tế của chính quyền địa phương, quỹ này được cấp từ cơ quan y tế quốc gia và chính quyền địa phương. [1]

Chính phủ Thái Lan còn đưa ra các chính sách hỗ trợ tài chính cho người chăm sóc người cao tuổi (bao gồm giảm trừ chi phí chăm sóc bố mẹ, giảm trừ chi phí mua bảo hiểu cho bố mẹ), cũng như các ưu đãi về thuế nhằm khuyến khích khu vực tư nhân tham gia nhiều hơn trong lĩnh vực chăm sóc người cao tuổi. [4]  

5. Nhóm giải pháp chính sách tăng cường chăm sóc người cao tuổi tại gia đình và dựa trên cộng đồng

Với quan điểm chăm sóc tại gia đình và chăm sóc dựa trên cộng đồng đóng vai trò chính trong hệ thống chăm sóc người cao tuổi dài hạn, Thái Lan đã đưa ra nhiều giải pháp chính sách nhằm tăng cường hai loại hình dịch vụ chăm sóc này. Chính quyền địa phương chịu trách nhiệm trực tiếp thực hiện các giải pháp bao gồm; chương trình tình nguyện viên chăm sóc người cao tuổi, chương trình chăm sóc y tế tại nhà, câu lạc bộ người cao tuổi và hỗ trợ tiếp cận kiến thức và kỹ năng cho người chăm sóc.

- Chương trình tình nguyện viên chăm sóc người cao tuổi

Bộ Phát triển xã hội và an ninh con người Thái Lan đã đưa ra chương trình này vào năm 2003 nhằm thúc đẩy sự chăm sóc tại nhà và chăm sóc dựa trên cộng đồng. Một trong những nhiệm vụ chính của các tình nguyện viên là phân loại người cao tuổi vào 2 nhóm đối tượng: người phụ thuộc và người không phụ thuộc. Ngoài ra, các tình nguyện viên còn hỗ trợ người cao tuổi trong các công việc hàng ngày khi cần thiết, theo dõi và cảnh báo về sức khỏe của người cao tuổi, cung cấp các dịch vụ và phúc lợi cho người cao tuổi. Theo số liệu thống kê đến năm 2013, Thái Lan có 51,853 tình nguyện viên, hỗ trợ cho 568,966 người cao tuổi.

  • Chương trình chăm sóc y tế tại nhà

Năm 2005, Bộ Y tế công cộng Thái Lan đưa ra chương trình chăm sóc y tế tại nhà. Đến năm 2011, có tới 95,6% chính quyền địa phương thực hiện cung cấp dịch vụ chăm sóc y tế tại nhà. Chương trình này nhằm giúp đỡ những người cao tuổi với các vấn đề sức khỏe mãn tính hoặc bị tàn tật, những người đã kết thúc điều trị tại bệnh viện nhưng vẫn cần chăm sóc tại nhà. Chương trình này sẽ cung cấp các dịch vụ thăm khám chăm sóc sức khỏe tại nhà bởi một đội ngũ bác sĩ, y tá, chuyên gia vật lý trị liệu, chuyên gia tâm lý, cán bộ phát triển xã hội và cán bộ y tế cộng đồng. [1]

- Câu lạc bộ người cao tuổi

Dự án câu lạc bộ người cao tuổi nhằm thúc đẩy sự giúp đỡ lẫn nhau giữa những người cao tuổi. Những người cao tuổi độc lập, có khả năng tự chăm sóc có thể giúp đỡ những người cao tuổi không có khả năng tự chăm sóc, phải phụ thuộc vào người khác. [4]

- Hỗ trợ kiến thức và kỹ năng cho người chăm sóc phi chính thức tại cộng đồng

Chính quyền hỗ trợ người chăm sóc người cao tuổi phi chính thức, thông qua việc hỗ trợ tiếp cận kiến thức và kỹ năng chăm sóc người cao tuổi, cũng như đưa ra các tư vấn liên quan đến quá trình chăm sóc người cao tuổi. [1]

6. Nhóm giải pháp đa dạng hóa các dịch vụ chăm sóc người cao tuổi tại cơ sở

Tại Thái Lan, hệ thống cơ sở cung cấp dịch vụ chăm sóc người cao tuổi được phát triển đa dạng với 5 loại hình chính, bao gồm: (i) Nhà cho người cao tuổi; (ii) Cơ sở chăm sóc hỗ trợ hoạt động đời sống hàng ngày; (iii) Viện dưỡng lão; (iv) Bệnh viện; (v) Cơ sở chăm sóc cho người sắp qua đời.

Nhà cho người cao tuổi là cơ sở chăm sóc cho những người cao tuổi có khả năng tự chăm sóc. Những người sống ở đây không cần y tá hay sự trợ giúp trong các hoạt động đời sống hàng ngày. Nhìn chung, các cơ sở này được cung cấp bởi chính phủ, và hoạt động vì mục tiêu phi lợi nhuận, dành cho những người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn như người nghèo, không có người thân, hay không thể sống hạnh phúc trong gia đình của họ. Nhìn chung, tiêu chí cho việc được vào ở trong nhà cho người cao tuổi là những người có quốc tịch Thái Lan, trên 60 tuổi, không mắc các bệnh mãn tĩnh, tàn tật, không có vấn đề về trí não, tự nguyện vào sống và gặp phải các vấn đề sau: nghèo đói, vô gia cư, và không nghề nghiệp.

Cơ sở hỗ trợ chăm sóc hỗ trợ đời sống hàng ngày là nơi cung cấp dịch vụ chăm sóc cho người cao tuổi không thể tự chăm sóc bản thân hoặc bị tàn tật, những người cần hỗ trợ trong hoạt động đời sống hàng ngày. Các cơ sở này phù hợp cho những người muốn sống độc lập nhưng không thể sống an toàn một mình. Những người sống ở đây không yêu cầu về chăm sóc y tế, nhưng dịch vụ cấp cứu luôn sẵn sàng.

Viện dưỡng lão là cơ sở cung cấp dịch vụ chăm sóc cho người cao tuổi mắc các bệnh kinh niên, và các cơ sở này cung cấp dịch vụ chăm sóc y tế 24/24h mỗi ngày. Tuy nhiên, những người vào các viện dưỡng lão chủ yếu là những người đến từ những gia đình có điều kiện kinh tế và họ sẽ phải tự chi trả các khoản chi phí cho việc sinh hoạt ở đây. Không có các tiêu chí cứng cho việc được vào sống trong các viện dưỡng lão, kể cả những người chưa đến 60 tuổi cũng có thể sinh sống ở đây. Tuy nhiên, để ngăn chặn việc lây nhiễm chéo, những người cao tuổi phải đảm bảo điều kiện không mắc các bệnh truyền nhiễm. Ngoài ra, hầu hết các viện dưỡng lão đều được đăng ký với Bộ Y tế Thái Lan như là những bệnh viện chăm sóc các bệnh kinh niên, do đó, chưa có các tiêu chí rõ ràng cho việc quản lý, chưa có các quy chuẩn chi tiết về việc cung cấp dịch vụ và chưa có cách phân loại rõ ràng về các dịch vụ cung cấp.

Bệnh viện cung cấp những dịch vụ chăm sóc y tế và các dịch vụ chăm sóc cho các hoạt động thường ngày khác cho những bệnh nhân có nhu cầu. Thời gian chăm sóc y tế dài hạn trong bệnh viện thường kéo dài từ 3 tháng trở lên.

Cơ sở chăm sóc cho người sắp qua đời là cơ sở cung cấp dịch vụ chăm sóc cho những người cao tuổi sắp qua đời. Những cơ sở này tập trung vào các biện pháp giảm đau, các dịch vụ chăm sóc tạo sự thoải mái và tạo điều kiện để gia đình và bạn bè của người cao tuổi có nhiều thời gian ở bên cạnh họ hơn. Nhìn chung, các cơ sở này giúp người cao tuổi nâng cao chất lượng cuộc sống trong những ngày tháng cuối cùng. [5]

Các dịch vụ chăm sóc người cao tuổi tại các cơ sở này rất đa dạng, thiết kế phù hợp với nhu cầu chăm sóc của người cao tuổi từ cơ bản đến toàn diện. Chủ thể cung ứng dịch vụ chăm sóc người cao tuổi bao gồm khối Nhà nước (vì mục tiêu phi lợi nhuận) và khối tư nhân (vì mục tiêu lợi nhuận). Trong đó:

Chăm sóc cơ bản tập trung vào chăm sóc xã hội và phúc lợi xã hội cho người cao tuổi, hỗ trợ người cao tuổi trong các hoạt động đời sống hàng ngày và không tập trung vào chăm sóc y tế bởi các bác sĩ. Mức độ chăm sóc này thường ở các nhà cho người cao tuổi, các trung tâm chăm sóc hàng ngày, hầu hết những cơ sở này thì không có bác sĩ. Những người chăm sóc chính ở đây là những nhân viên xã hội, những chuyên gia tâm lý, chuyên gia dinh dưỡng, có một hoặc hai y tá, những nhân viên chăm sóc, và có thể có chuyên gia vật lý trị liệu. [5]

Chăm sóc toàn diện là việc chăm sóc toàn diện cho người cao tuổi mắc các bệnh mãn tĩnh đòi hỏi sự chăm sóc y tế, được theo dõi bởi các bác sĩ. Các cơ sở cung cấp dịch vụ này bao gồm các viện dưỡng lão, cơ sở chăm sóc cho người sắp qua đời. Các dịch vụ cung cấp bao gồm phục hồi chức năng, duy trì chức năng hoạt động của cơ thể, chăm sóc giảm đau… [5]

Tài liệu tham khảo:

  1. Prachuabmoh, V. (2015). A lesson learned from community-based integrated long-term care in Thailand. Asia Pacific Journal of Social Work Development, 25(4), 213-224.
  2. ADB (2020). Aging Asia and The Pacific: Lessons from Thailand’s National community-based long-term care program for older persons
  3. Knodel, J. T., Bussarawan; Pothisiri, Wiraporn (2018). Caring for Thai older persons with long-term care needs. Journal of aging health, 30(10), 1516-1535.
  4. Suwanrada, W. (2014). National experiences from Thailand regarding long-term care of older persons. 9-10.
  5. Sasat, S., Choowattanapakorn, T., Pukdeeprom, T., Lertrat, P., & Aroonsang, P. (2013). Long-term care institutions in Thailand. Journal of Health Research, 27(6), 413-418.
  6. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tập I, trang 271.
  7. Viện Khoa học Lao động và Xã hội, Bộ Lao động Thương binh và Xã hội (2019), Phát triển dịch vụ chăm sóc dài hạn cho người cao tuổi ở Việt Nam, Bản tin chắt lọc chính sách số 5.

Bài viết tham khảo: Kinh nghiệm về chính sách phát triển hệ thống chăm sóc người cao tuổi ở Thái Lan; ThS Nguyễn Thị Hoài Thu (Viện Xã hội học và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh).