Các trường hợp Viện kiểm sát ra quyết định trả hồ sơ vụ án để điều tra bổ sung trong tố tụng hình sự?

Quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung của Viện kiểm sát là một trong những công cụ quan trọng thể hiện quyền công tố và kiểm sát của Viện kiểm sát đối với Cơ quan điều tra trong quá trình tố tụng hình sự. Hoạt động này không chỉ nhằm khắc phục các thiếu sót về chứng cứ, làm rõ các tình tiết còn chưa được làm rõ, mà còn đảm bảo việc truy tố và xét xử dựa trên cơ sở pháp lý đầy đủ, khách quan và đúng pháp luật. Việc trả hồ sơ điều tra bổ sung, khi được thực hiện nghiêm túc theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và hướng dẫn chi tiết tại Thông tư liên tịch số 02/2017/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP, đóng vai trò như một cơ chế kiểm soát chất lượng cuối cùng của giai đoạn điều tra, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia tố tụng, đồng thời ngăn ngừa truy tố oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm.

1. Nguyên tắc chung về quyết định trả hồ sơ điều tra bổ sung

Việc trả hồ sơ để điều tra bổ sung là một hoạt động tố tụng quan trọng trong giai đoạn truy tố, thể hiện rõ vai trò kiểm sát của Viện kiểm sát (VKS) đối với Cơ quan điều tra (CQĐT). Đây không chỉ là quyền mà còn là trách nhiệm pháp lý của VKS nhằm đảm bảo mọi vụ án được giải quyết đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.

Trả hồ sơ điều tra bổ sung được hiểu là việc VKS, sau khi nghiên cứu hồ sơ do CQĐT chuyển đến, nhận thấy có thiếu sót về chứng cứ, vi phạm tố tụng hoặc chưa làm rõ tình tiết quan trọng của vụ án, thì ra quyết định yêu cầu CQĐT tiếp tục điều tra để khắc phục các thiếu sót đó. Hoạt động này đóng vai trò là “cơ chế kiểm soát chất lượng cuối cùng” của giai đoạn điều tra trước khi truy tố, bảo đảm tính toàn diện, khách quan của hồ sơ vụ án.

Theo Điều 245 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 (BLTTHS) VKS có thẩm quyền trả hồ sơ điều tra bổ sung nếu xét thấy cần làm rõ thêm các tình tiết quan trọng hoặc có căn cứ cho rằng quá trình điều tra trước đó chưa tuân thủ đúng quy định pháp luật. Quy định này thể hiện nguyên tắc độc lập và tính thận trọng trong tố tụng hình sự, nhằm tránh việc truy tố khi chưa có đủ cơ sở pháp lý vững chắc, đồng thời bảo đảm không làm oan người vô tội và không bỏ lọt tội phạm.

Trong thực tiễn áp dụng, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 là căn cứ pháp lý nền tảng, tuy nhiên để bảo đảm sự thống nhất và hiệu quả trong công tác nghiệp vụ, các cơ quan tiến hành tố tụng còn phải dựa vào Thông tư liên tịch số 02/2017/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP. Thông tư này quy định cụ thể về trình tự, thủ tục, lý do cũng như phạm vi của việc trả hồ sơ điều tra bổ sung, đồng thời giải thích rõ các khái niệm pháp lý mà BLTTHS chưa quy định cụ thể, như “vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng”, “thiếu chứng cứ” hay “tình tiết chưa được làm rõ”. Nhờ có những hướng dẫn chi tiết này, Viện kiểm sát, Tòa án và Cơ quan điều tra có cơ sở thống nhất trong việc nhận định và xử lý, qua đó hạn chế tối đa việc trả hồ sơ nhiều lần, rút ngắn thời gian giải quyết vụ án và nâng cao chất lượng công tác tố tụng.

Tóm lại, nguyên tắc chung về quyết định trả hồ sơ điều tra bổ sung không chỉ phản ánh cơ chế kiểm sát quyền lực trong tố tụng hình sự, mà còn thể hiện tính nhân văn của pháp luật, hướng tới mục tiêu bảo đảm công lý, khách quan và hiệu quả trong hoạt động điều tra – truy tố – xét xử.

2. Các trường hợp Viện kiểm sát trả hồ sơ để điều tra bổ sung 

Viện kiểm sát ra quyết định trả hồ sơ cho Cơ quan điều tra để điều tra bổ sung khi vụ án thuộc một trong bốn trường hợp quy định tại Khoản 1 Điều 245 BLTTHS. Việc phân tích rõ ranh giới ngữ nghĩa của từng điểm khoản này là điều kiện tiên quyết để xác định tính hợp pháp của quyết định tố tụng.

2.1. Trường hợp thiếu sót chứng cứ cần bổ sung 

Trường hợp thiếu sót, chứng cứ cần bổ sung, được quy định tại điểm a Khoản 1 Điều 245 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, là căn cứ phổ biến nhất khiến Viện kiểm sát ra quyết định trả hồ sơ điều tra bổ sung. Trường hợp này phát sinh khi quá trình điều tra chưa làm rõ được các căn cứ cần thiết để buộc tội hoặc gỡ tội, hoặc khi các chứng cứ thu thập được chưa đầy đủ, chưa thuyết phục để giải quyết vụ án theo đúng quy định pháp luật. Việc nhận diện chính xác thiếu sót này đóng vai trò then chốt, bởi nếu bỏ qua, hồ sơ vụ án có thể dẫn đến truy tố oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm.

Theo hướng dẫn tại Điều 3 Thông tư liên tịch số 02/2017/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP, “thiếu sót, chứng cứ cần bổ sung” không chỉ được hiểu là vấn đề về số lượng chứng cứ mà quan trọng hơn là tính chất quyết định của chứng cứ đối với việc xác định tội danh, vai trò của bị can hoặc đồng phạm, cũng như tính hợp pháp của quá trình điều tra. Thông tư phân biệt rõ hai dạng thiếu sót: một là thiếu sót nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của bị can hoặc kết quả giải quyết vụ án, buộc Viện kiểm sát phải ra quyết định trả hồ sơ; hai là thiếu sót hình thức, như thiếu một số biên bản, chứng từ phụ trợ, có thể yêu cầu Cơ quan điều tra bổ sung bằng văn bản mà không cần trả hồ sơ.

Thông tư còn hướng dẫn cách nhận diện các chứng cứ quan trọng: đó là những chứng cứ quyết định việc kết luận có tội hay không, làm rõ hành vi phạm tội, vai trò đồng phạm, hoặc chứng minh sự liên quan giữa bị can và tội phạm. Ngoài ra, Thông tư cũng nhấn mạnh việc đánh giá khách quan sự khác biệt trong nhận thức và đánh giá chứng cứ giữa Điều tra viên và Kiểm sát viên, nhằm tránh việc trả hồ sơ dựa trên quan điểm chủ quan, đồng thời bảo đảm hồ sơ vụ án đầy đủ, chính xác, đáp ứng yêu cầu truy tố và xét xử.

Như vậy, kết hợp quy định tại Điều 245 BLTTHS với hướng dẫn chi tiết của Thông tư 02/2017/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP, việc trả hồ sơ theo căn cứ thiếu chứng cứ không chỉ là công cụ pháp lý để khắc phục các thiếu sót trong điều tra mà còn là cơ chế đảm bảo tính khách quan, minh bạch, đúng pháp luật trong giai đoạn kiểm sát điều tra, góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị can, đồng thời nâng cao chất lượng giải quyết vụ án.

2.2. Trường hợp có căn cứ thay đổi hoặc hủy bỏ quyết định khởi tố, quyết định phê chuẩn quyết định khởi tố vụ án hoặc quyết định khởi tố bị can

Trường hợp có căn cứ để thay đổi hoặc hủy bỏ quyết định khởi tố, quyết định phê chuẩn quyết định khởi tố vụ án hoặc quyết định khởi tố bị can phát sinh khi kết quả điều tra có sự thay đổi cơ bản so với kết luận ban đầu quy định tại điểm a Khoản 1 Điều 245 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Viện kiểm sát phải xem xét lại tính hợp pháp và căn cứ pháp lý của các quyết định tố tụng đã ban hành, nhằm đảm bảo mọi quyết định khởi tố, truy tố đều dựa trên cơ sở chứng cứ đầy đủ, chính xác và khách quan.

Các tình huống điển hình bao gồm việc phát hiện thêm đồng phạm, tội phạm mới hoặc người phạm tội khác chưa bị khởi tố, dẫn đến việc mở rộng phạm vi vụ án hoặc điều chỉnh tội danh đã khởi tố. Ví dụ, nếu hồ sơ điều tra cho thấy hành vi của bị can cấu thành nhiều tội khác ngoài tội đã khởi tố, hoặc có căn cứ để khởi tố thêm người đồng phạm chưa được xác định, Viện kiểm sát sẽ ra quyết định trả hồ sơ để Cơ quan điều tra bổ sung. Trong những trường hợp này, việc thay đổi hoặc hủy bỏ quyết định khởi tố không chỉ là yêu cầu về pháp lý mà còn là biện pháp bảo đảm quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia tố tụng và ngăn ngừa bỏ lọt tội phạm.

Thông tư liên tịch số 02/2017/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP, tại Điều 4, hướng dẫn chi tiết cơ chế phối hợp giữa Viện kiểm sát và Cơ quan điều tra trong các trường hợp này. Thông tư quy định rõ các căn cứ để trả hồ sơ bao gồm: khởi tố và điều tra về một hoặc nhiều tội nhưng hồ sơ cho thấy hành vi của bị can cấu thành thêm một hoặc nhiều tội khác; hồ sơ chứng minh có căn cứ để khởi tố bị can về thêm tội khác; hoặc hồ sơ cho thấy còn có người đồng phạm hoặc người phạm tội khác liên quan nhưng chưa được khởi tố. Đồng thời, Thông tư cũng chỉ ra các trường hợp không trả hồ sơ, ví dụ khi có căn cứ để tách vụ án theo quy định tại khoản 2 Điều 242 BLTTHS, hoặc khi quyết định trả hồ sơ của Tòa án đã có căn cứ nhưng không cần thiết, Viện kiểm sát có thể trực tiếp tiến hành một số hoạt động điều tra bổ sung.

Việc áp dụng hướng dẫn này giúp đảm bảo rằng quyết định trả hồ sơ theo điểm b được thực hiện chính xác, thống nhất và đúng quy trình pháp luật, đồng thời tạo cơ sở để hoàn thiện hồ sơ vụ án một cách khách quan, đầy đủ. Nhờ đó, Viện kiểm sát thực hiện tốt chức năng kiểm sát điều tra, bảo đảm các quyết định tố tụng dựa trên chứng cứ đầy đủ và chính xác, đồng thời hạn chế việc trả hồ sơ tùy tiện, kéo dài thời gian tố tụng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị can, bị cáo.

2.3. Trường hợp có người đồng phạm hoặc người phạm tội khác liên quan đến vụ án nhưng chưa được khởi tố bị can

Trường hợp có người đồng phạm hoặc người phạm tội khác liên quan đến vụ án nhưng chưa được khởi tố bị can, được quy định tại điểm c Khoản 1 Điều 245 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, phát sinh khi hồ sơ điều tra cho thấy ngoài bị can đã khởi tố, vẫn tồn tại những tội phạm hoặc đối tượng liên quan chưa được xác định hoặc chưa khởi tố. Trong những tình huống này, Viện kiểm sát có trách nhiệm trả hồ sơ cho Cơ quan điều tra để điều tra bổ sung, nhằm làm rõ các tình tiết, đối tượng và hành vi phạm tội, đảm bảo việc truy tố và xét xử dựa trên căn cứ pháp lý đầy đủ.

Theo hướng dẫn tại Điều 4 Thông tư liên tịch số 02/2017/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP, việc trả hồ sơ được thực hiện khi hồ sơ vụ án chứng minh rằng hành vi của bị can đã cấu thành thêm một hoặc nhiều tội khác ngoài tội đã khởi tố, hoặc khi có căn cứ để khởi tố thêm bị can về những tội chưa được xác định. Đồng thời, nếu hồ sơ cho thấy ngoài bị can đã bị khởi tố còn tồn tại những người đồng phạm hoặc người phạm tội khác liên quan đến vụ án nhưng chưa được khởi tố, Viện kiểm sát cũng phải trả hồ sơ để đảm bảo toàn diện trong quá trình điều tra. Tuy nhiên, Thông tư cũng nêu rõ những trường hợp không cần trả hồ sơ, chẳng hạn khi có căn cứ để tách vụ án hoặc khi quyết định trả hồ sơ của Tòa án đã có căn cứ nhưng không cần thiết, Viện kiểm sát có thể trực tiếp tiến hành một số hoạt động điều tra bổ sung nhằm hoàn thiện hồ sơ.

Cơ chế này thể hiện vai trò kiểm soát quyền lực tố tụng của Viện kiểm sát, đảm bảo rằng việc khởi tố, truy tố và xét xử luôn dựa trên chứng cứ đầy đủ, khách quan và đúng pháp luật. Việc áp dụng hướng dẫn của Thông tư liên tịch số 02/2017/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP cũng giúp Viện kiểm sát và Cơ quan điều tra phối hợp thống nhất, hạn chế bỏ sót tội phạm, nâng cao chất lượng hồ sơ vụ án và rút ngắn thời gian giải quyết vụ án, đồng thời bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia tố tụng.

2.4. Trường hợp có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng

Theo điểm c Khoản 1 Điều 245 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 trường hợp có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng phát sinh khi các hành vi vi phạm trong quá trình điều tra, truy tố hoặc xét xử làm thay đổi cơ bản kết quả điều tra hoặc làm mất giá trị pháp lý của chứng cứ, từ đó xâm hại nghiêm trọng quyền và lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng. Những vi phạm này có thể bao gồm việc tiến hành một số hoạt động điều tra không có phê chuẩn của Viện kiểm sát, không đảm bảo quyền bào chữa của bị can, không xác định đúng tư cách tham gia tố tụng của các bên, hoặc thu thập chứng cứ không đúng trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật. Trong nhiều trường hợp, vi phạm còn có thể dẫn đến việc lấy lời khai dưới sức ép, bức cung, nhục hình, hoặc thiếu biện pháp bảo đảm quyền lợi của người không sử dụng tiếng Việt, người khiếm thị, khiếm thính, câm điếc, làm giảm giá trị pháp lý của chứng cứ và có nguy cơ khiến Tòa án tuyên bố chứng cứ không hợp pháp.

Theo hướng dẫn tại Điều 6 Thông tư liên tịch số 02/2017, khi phát hiện các vi phạm nghiêm trọng này, Viện kiểm sát và Tòa án có trách nhiệm trả hồ sơ để điều tra bổ sung nhằm khắc phục vi phạm, làm rõ các chứng cứ và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người tham gia tố tụng. Việc trả hồ sơ trong trường hợp này là biện pháp quan trọng để đảm bảo rằng hồ sơ vụ án đầy đủ, đúng trình tự pháp luật, đồng thời ngăn ngừa việc hủy bỏ chứng cứ hoặc bản án do sai sót về thủ tục.

Tuy nhiên, việc trả hồ sơ không được áp dụng khi các vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng không xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng, hoặc khi người bị buộc tội, người bị hại, người làm chứng dưới 18 tuổi nhưng tại thời điểm thực hiện hoạt động điều tra, truy tố, xét xử đã đủ 18 tuổi. Cơ chế này vừa bảo đảm vai trò kiểm soát của Viện kiểm sát đối với các hoạt động tố tụng, vừa duy trì sự cân bằng giữa việc xử lý vi phạm thủ tục và hiệu quả giải quyết vụ án, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia tố tụng.

3. ​Quy định về nội dung quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung