Mục lục bài viết

Trong hệ thống tố tụng hình sự Việt Nam, Kiểm sát viên giữ vị trí đặc biệt quan trọng, vừa thực hành quyền công tố, vừa kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong toàn bộ quá trình xét xử. Vai trò của Kiểm sát viên không chỉ là người đưa ra cáo buộc hay tham gia tranh luận tại phiên tòa, mà còn là “người giám sát” để đảm bảo mọi hoạt động tố tụng diễn ra đúng pháp luật, không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội. Tại cấp phúc thẩm, khi vụ án đã được xét xử sơ thẩm, sự hiện diện của Kiểm sát viên càng trở nên thiết yếu, vì đây là giai đoạn rà soát, đánh giá lại toàn bộ chứng cứ, lập luận và quyết định của cấp xét xử trước. Việc Kiểm sát viên vắng mặt không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến tính hợp pháp của phiên tòa mà còn có thể làm gián đoạn quá trình xét xử, khiến quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia tố tụng bị xâm hại. Chính vì vậy, sự tham gia đầy đủ của Kiểm sát viên tại phiên tòa phúc thẩm là điều kiện tiên quyết, phản ánh nguyên tắc kiểm sát tư pháp, bảo đảm công lý và nghiêm minh của pháp luật.

1. Nền tảng pháp lý và chức năng Viện kiểm sát tại phiên tòa phúc thẩm

1.1. Khái niệm và mục đích của thủ tục phúc thẩm hình sự

Thủ tục phúc thẩm hình sự là cấp xét xử thứ hai, được thiết lập nhằm kiểm tra tính hợp pháp và có căn cứ của bản án, quyết định sơ thẩm bị kháng cáo hoặc kháng nghị. Mục đích cốt lõi của thủ tục này là sửa chữa những sai sót, thiếu sót của cấp sơ thẩm, từ đó đảm bảo bản án cuối cùng được ban hành là chính xác, khách quan, đúng pháp luật, đồng thời bảo vệ công lý và quyền con người. Việc hủy bản án sơ thẩm để xét xử lại là một biện pháp quan trọng trong tố tụng hình sự nhằm đạt được mục tiêu này.   

Khác với thủ tục sơ thẩm vốn là quá trình xác lập tội phạm và áp dụng hình phạt lần đầu, thủ tục phúc thẩm mang tính chất kiểm tra, giám sát chất lượng xét xử của cấp dưới. Vai trò của các chủ thể tố tụng, đặc biệt là Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND), trong giai đoạn này phải được nhìn nhận dưới góc độ bảo đảm tính tuân thủ pháp luật của toàn bộ hoạt động tư pháp.

1.2. Vị thế của Viện Kiểm sát nhân dân trong giai đoạn phúc thẩm

Điều 20 BLTTHS 2015 xác định vai trò trung tâm của Viện Kiểm sát trong toàn bộ quá trình tố tụng hình sự, vừa thực hành quyền công tố vừa kiểm sát việc tuân theo pháp luật. Việc thực hành quyền công tố không chỉ giới hạn ở việc truy tố hay buộc tội, mà còn bao hàm trách nhiệm đảm bảo rằng mọi hành vi phạm tội, mọi người phạm tội, kể cả pháp nhân phạm tội, đều phải được phát hiện và xử lý kịp thời. Điều này thể hiện nguyên tắc không để lọt tội phạm, đồng thời cũng bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người vô tội, tránh tình trạng làm oan người không có tội.

Bên cạnh đó, chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Viện Kiểm sát đảm bảo tất cả các giai đoạn tố tụng — từ khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử đến thi hành án — đều thực hiện đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Điều này khẳng định nguyên tắc nghiêm minh của pháp luật, bảo vệ tính khách quan, công bằng và minh bạch trong tố tụng hình sự, đồng thời nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm.

Mặc dù các quy định cụ thể về nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND thường được áp dụng rộng rãi trong cả lĩnh vực dân sự và hình sự , nguyên tắc "Kiểm sát việc tuân theo pháp luật" vẫn là nền tảng không thay đổi. Trong tố tụng hình sự, chức năng này đòi hỏi sự hiện diện bắt buộc của Kiểm sát viên (KSV) để giám sát hoạt động của Hội đồng xét xử (HĐXX) và các chủ thể tố tụng khác, nhằm phát hiện và kịp thời kiến nghị khắc phục các vi phạm về thủ tục hoặc nội dung.   

2. Tính bắt buộc của sự tham gia kiểm sát viên tại phiên tòa phúc thẩm  

Trong tố tụng hình sự, sự có mặt của Kiểm sát viên (KSV) tại phiên tòa sơ thẩm được coi là nguyên tắc bắt buộc và điều kiện tiên quyết để xét xử. KSV phải có mặt nhằm thực hiện hai chức năng cơ bản: thực hành quyền công tố và kiểm sát việc xét xử. Thực hiện quyền công tố, KSV trực tiếp đưa ra cáo buộc, xét hỏi, tranh luận với bị cáo và luật sư, đảm bảo quá trình xét xử công bằng, minh bạch. Kiểm sát việc xét xử, KSV giám sát hoạt động tư pháp, bảo vệ tính hợp pháp, đúng trình tự, thủ tục và quyền lợi hợp pháp của các bên. Quy định này được nêu tại Điều 350 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, là cơ sở pháp lý để đảm bảo nguyên tắc tranh tụng được thực hiện đầy đủ.

2.1. Yêu cầu phải có mặt của kiểm sát viên 

Khoản 1 Điều 350 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 (BLTTHS 2015) quy định rằng Kiểm sát viên phải có mặt tại phiên tòa sơ thẩm để thực hiện quyền công tố và kiểm sát xét xử. Quy định này phản ánh nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự, theo đó sự tham gia của Kiểm sát viên là điều kiện tiên quyết để phiên tòa được tiến hành một cách hợp pháp và minh bạch. Kiểm sát viên không chỉ thực hiện quyền công tố, tức là đại diện cho Nhà nước để đưa ra cáo buộc, xét hỏi và tranh luận với bị cáo, luật sư, mà còn giám sát quá trình xét xử, đảm bảo rằng hội đồng xét xử tuân thủ đúng thủ tục tố tụng, không xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia. Vai trò này là duy nhất và không thể thay thế, bởi nếu Kiểm sát viên vắng mặt, quyền công tố và chức năng kiểm sát xét xử sẽ bị gián đoạn, dẫn đến việc phiên tòa mất đi cơ sở pháp lý để tiếp tục.

Trong trường hợp này, hội đồng xét xử buộc phải hoãn phiên tòa, điều này không phải là hình thức trừng phạt hay gây cản trở quá trình xét xử, mà là biện pháp bảo vệ tính nghiêm minh của pháp luật và quyền lợi hợp pháp của tất cả các bên tham gia. Quy định này còn đảm bảo nguyên tắc tranh tụng được thực hiện đầy đủ, tránh nguy cơ bỏ sót tội phạm hoặc xử oan sai, đồng thời củng cố niềm tin của xã hội vào sự công bằng và nghiêm minh của tư pháp.

Thông thường, một phiên tòa sơ thẩm chỉ cần một KSV chính thức. Tuy nhiên, đối với các vụ án nghiêm trọng, phức tạp, Viện kiểm sát có thể cử nhiều KSV tham gia. Những KSV không thực hiện quyền công tố chính thức được gọi là KSV dự khuyết, phải có mặt từ đầu phiên tòa để thay thế ngay lập tức nếu KSV chính thức không thể tiếp tục nhiệm vụ. Cơ chế này đảm bảo phiên tòa diễn ra liên tục, tránh gián đoạn không đáng có.

Như vậy, Khoản 1 Điều 350 BLTTHS 2015 không chỉ là một quy định về thủ tục, mà còn thể hiện triết lý cơ bản của tố tụng hình sự Việt Nam, nhấn mạnh rằng quyền công tố và kiểm sát xét xử là trụ cột bảo vệ pháp luật, và sự vắng mặt của Kiểm sát viên sẽ làm gián đoạn trật tự tố tụng, buộc phiên tòa phải hoãn để duy trì tính hợp pháp và nghiêm minh của quá trình xét xử.

2.2. Hậu quả pháp lý khi Kiểm sát viên không thể thực hiện quyền công tố và kiểm sát xét xử tại phiên tòa sơ thẩm

Theo khoản 2 điều 350 BLTTHS 2015 thì Kiểm sát viên chính thức bị thay đổi hoặc không thể tiếp tục thực hiện quyền công tố và kiểm sát xét xử. Nguyên nhân có thể xuất phát từ lý do sức khỏe, tai nạn, từ chối nhiệm vụ theo quy định pháp luật hoặc các tình huống bất khả kháng khác. Khi xảy ra trường hợp này, nếu không có Kiểm sát viên dự khuyết đã được cử sẵn để thay thế, phiên tòa sẽ đối mặt với nguy cơ gián đoạn quyền công tố và kiểm sát tư pháp, làm ảnh hưởng trực tiếp đến tính hợp pháp và công bằng của toàn bộ quá trình xét xử.

Trong bối cảnh đó, pháp luật quy định rõ ràng rằng Hội đồng xét xử phải hoãn phiên tòa. Quy định này không chỉ là biện pháp kỹ thuật nhằm bảo đảm quyền và nghĩa vụ tố tụng của các bên tham gia, mà còn là cơ chế bảo vệ tính nghiêm minh, minh bạch và công bằng của tố tụng hình sự. Việc hoãn phiên tòa trong trường hợp không có Kiểm sát viên thay thế phản ánh nguyên tắc bắt buộc về sự hiện diện của Kiểm sát viên tại phiên tòa, nhấn mạnh rằng quyền công tố và việc kiểm sát xét xử là yếu tố trung tâm, không thể thiếu trong bất kỳ phiên tòa hình sự sơ thẩm nào.

3. Xử lý tố tụng khi Kiểm sát viên vắng mặt 

3.1. Thẩm quyền và quy trình Quyết định Hoãn phiên tòa phúc thẩm

Khi Kiểm sát viên đã được triệu tập hợp lệ nhưng vắng mặt mà không có KSV dự khuyết hoặc người thay thế, Hội đồng xét xử phúc thẩm không thể tiếp tục phiên tòa một cách hợp pháp. Trong tình huống này, việc hoãn phiên tòa trở thành biện pháp bắt buộc để đảm bảo tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật tố tụng hình sự, bảo vệ quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia xét xử, đồng thời duy trì nguyên tắc kiểm sát tư pháp. Quyết định hoãn phiên tòa trong trường hợp này không chỉ là quyền của HĐXX mà còn là trách nhiệm pháp lý nhằm tránh vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, đảm bảo phiên tòa sẽ được tiến hành khi có đầy đủ Kiểm sát viên để thực hiện quyền công tố và kiểm sát xét xử.

Mặc dù Điều 350 BLTTHS 2015 (thuộc Chương Phúc thẩm) quy định về việc hoãn phiên tòa phúc thẩm , quy trình và căn cứ cụ thể để hoãn khi KSV vắng mặt thường được áp dụng tương tự các quy định chi tiết tại Điều 297 (Hoãn phiên tòa sơ thẩm). Việc áp dụng tương tự này đảm bảo tính thống nhất và toàn vẹn của quy trình tố tụng hình sự.   

Quyết định hoãn phiên tòa phải được Chủ tọa phiên tòa thay mặt HĐXX ký tên. Trường hợp Chủ tọa phiên tòa vắng mặt hoặc bị thay đổi, Chánh án Tòa án sẽ ra quyết định hoãn phiên tòa. Quyết định này phải được thông báo ngay cho những người tham gia tố tụng có mặt và gửi cho VKS cùng cấp và những người vắng mặt tại phiên tòa trong thời hạn 02 ngày kể từ ngày ra quyết định.   

3.3. Thời hạn và thủ tục Hoãn phiên tòa khi KSV vắng mặt

Theo quy định tại Điều 297 BLTTHS 2015 (áp dụng tương tự cho thủ tục phúc thẩm), thời hạn hoãn phiên tòa không được quá 30 ngày kể từ ngày ra quyết định hoãn phiên tòa.   

Việc áp dụng Điều 297 (Sơ thẩm) cho giai đoạn phúc thẩm (Điều 352) cho thấy BLTTHS 2015 đặt ưu tiên cao vào việc duy trì tính toàn vẹn của phiên tòa bằng cách đảm bảo sự có mặt của KSV, ngay cả khi điều này làm gián đoạn tính liên tục của thủ tục xét xử. Hoãn phiên tòa là biện pháp khắc phục tức thời và bắt buộc nhằm tránh hậu quả pháp lý nghiêm trọng hơn, cụ thể là việc hủy bản án phúc thẩm sau này. HĐXX không được phép sử dụng biện pháp "tạm ngừng phiên tòa" (vốn chỉ áp dụng cho các vấn đề kỹ thuật hoặc cần tham khảo ý kiến ngắn hạn) khi KSV vắng mặt, mà phải thực hiện hoãn phiên tòa.

4. Hậu quả đối với bản án phúc thẩm khi KSV vắng mặt trái quy định

4.1. Khái niệm "vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng" trong tố tụng hình sự

Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng là việc cơ quan hoặc người tiến hành tố tụng không thực hiện hoặc thực hiện không đúng các quy định căn bản của BLTTHS, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính khách quan, công bằng và quyền lợi hợp pháp của người tham gia tố tụng.

Sự vắng mặt của một chủ thể tố tụng bắt buộc như KSV, nếu phiên tòa vẫn diễn ra, được coi là vi phạm nghiêm trọng bởi nó làm mất đi cơ chế giám sát tuân thủ pháp luật, đe dọa tính hợp pháp của toàn bộ quy trình xét xử.

4.2. Kiểm sát viên vắng mặt trái quy định là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng

Khi KSV vắng mặt tại phiên tòa phúc thẩm mà HĐXX vẫn tiến hành xét xử, hành vi này được coi là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Lý do nằm ở chức năng kép của KSV: vừa là người tiến hành tố tụng, vừa là đại diện của VKSND thực hiện chức năng kiểm sát tuân thủ pháp luật.

Theo các phân tích học thuật về căn cứ hủy bản án, vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng bao gồm việc "xét xử vắng mặt người tham gia tố tụng không đúng với quy định của luật tố tụng". KSV, với vai trò là người tiến hành tố tụng bắt buộc phải có mặt, nếu vắng mặt sẽ khiến phiên tòa phúc thẩm mất đi cơ sở pháp lý để tiến hành.   

Thiếu sự kiểm sát của KSV, bản án phúc thẩm được ban hành có thể bị coi là thiếu sự giám sát độc lập, ảnh hưởng đến tính khách quan, công bằng của phán quyết. Đây là vi phạm nghiêm trọng, không thể khắc phục được bằng bất kỳ thủ tục nội bộ nào, do đó là căn cứ chắc chắn để hủy bản án.

4.3. Căn cứ Hủy bản án phúc thẩm do vi phạm tố tụng nghiêm trọng  

Điều 370 BLTTHS 2015 quy định các căn cứ để Tòa án cấp giám đốc thẩm (hoặc tái thẩm) hủy bản án đã có hiệu lực pháp luật. Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong quá trình xét xử là một trong những căn cứ quan trọng nhất để hủy án.

Việc HĐXX tiến hành xét xử phúc thẩm khi KSV vắng mặt trái luật chính là một hình thức vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng được quy định tại Điều 370 BLTTHS 2015. Hậu quả là bản án phúc thẩm đó phải bị hủy để xét xử phúc thẩm lại.

Nếu bản án phúc thẩm được ban hành mà KSV vắng mặt trái luật, bản án đó tiềm ẩn nguy cơ rất cao bị hủy bỏ ở cấp giám đốc thẩm hoặc tái thẩm. Điều này nhấn mạnh rằng quy tắc về sự hiện diện của KSV là một điều kiện tiên quyết mang tính chất hình thức tối cao, không chỉ đảm bảo công bằng về nội dung mà còn về trình tự tố tụng. Hậu quả pháp lý nghiêm trọng (hủy án) được sử dụng như một cơ chế răn đe tố tụng, buộc HĐXX phúc thẩm phải tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc này.

Kết luận 

Sự hiện diện của Kiểm sát viên tại phiên tòa phúc thẩm không phải là một hình thức thủ tục, mà là điều kiện tiên quyết để phiên tòa có thể tiến hành hợp pháp. Khi Kiểm sát viên vắng mặt mà không có người thay thế, phiên tòa buộc phải hoãn, qua đó khẳng định vai trò không thể thay thế của Kiểm sát viên trong việc thực hành quyền công tố và giám sát hoạt động tư pháp, bảo đảm mọi vụ án được xét xử công bằng, nghiêm minh và đúng pháp luật.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.

Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng.

Xin chân thành cảm ơn!