Kinh doanh hàng hóa giả mạo nhãn hiệu bị xử lý như thế nào?

1. Hàng hoá giả mạo nhãn hiệu là gì ?

Theo quy định tại khoản 2 Điều 213 Luật SHTT: "Hàng hóa giả mạo nhãn hiệu là hàng hóa, bao bì của hàng hóa có gắn nhãn hiệu, dấu hiệu trùng hoặc khó phân biệt với nhãn hiệu đang được bảo hộ dùng cho chính mặt hàng đó mà không được phép của chủ sở hữu nhãn hiệu" - Văn bản hợp nhất số 11/VBHN-VPQH năm 2022 hợp nhất Luật sở hữu trí tuệ

Các yếu tố cấu thành của khái niệm hàng hoá giả mạo nhãn hiệu bao gồm:

• Hành vi: "Gắn" một nhãn hiệu hoặc dấu hiệu lên sản phẩm hoặc bao bì.
• Mức độ tương tự: Dấu hiệu được gắn phải "trùng hoặc khó phân biệt" với nhãn hiệu đã được bảo hộ. Yếu tố này hàm ý một sự sao chép gần như toàn bộ, cố ý tạo ra một sản phẩm giống hệt hàng thật để đánh lừa người tiêu dùng về nguồn gốc.
• Đối tượng áp dụng: Nhãn hiệu giả mạo phải được sử dụng cho "chính mặt hàng" mà nhãn hiệu thật đang được bảo hộ. Ví dụ, việc gắn nhãn hiệu "Honda" lên một chiếc xe máy mới là hành vi giả mạo, nhưng gắn lên một chiếc áo thun thì có thể chỉ là hành vi xâm phạm quyền ở mức độ khác.
• Tính pháp lý: Hành vi này được thực hiện "không được phép" của chủ sở hữu nhãn hiệu.

Hiểu đúng khái niệm hàng hoá giả mạo nhãn hiệu là một trong những yếu tố quan trọng nhất để đảm bảo hoạt động thực thi, xử lý hành vi vi phạm trên thực tế.  Việc một sản phẩm bị phân loại là "hàng hóa giả mạo nhãn hiệu" hay chỉ là "hàng hóa xâm phạm quyền" sẽ quyết định trực tiếp đến biện pháp và mức độ chế tài được áp dụng.

Phân biệt với các hành vi xâm phạm quyền khác

Việc phân biệt rõ "hàng hóa giả mạo nhãn hiệu" với các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ khác là cực kỳ quan trọng, bởi nó là lằn ranh để xác định mức độ nghiêm trọng và khả năng áp dụng chế tài hình sự.

• Hàng hóa giả mạo nhãn hiệu: Đây là hình thức vi phạm nghiêm trọng nhất, thể hiện ý định sao chép một cách có chủ đích để gây nhầm lẫn rằng đó là sản phẩm của chính chủ sở hữu nhãn hiệu. Đây là điều kiện tiên quyết để có thể xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp theo Điều 226 BLHS năm 2015.
• Hàng hóa xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu: Phạm vi của hành vi này rộng hơn, bao gồm cả việc sử dụng các dấu hiệu tương tự gây nhầm lẫn với nhãn hiệu được bảo hộ. Ví dụ, sử dụng nhãn hiệu "Lavie" cho sản phẩm nước khoáng là giả mạo, nhưng sử dụng nhãn hiệu "Lavi" cho nước khoáng có thể được xem là hành vi sử dụng dấu hiệu tương tự gây nhầm lẫn. Mặc dù vẫn là hành vi vi phạm và bị xử lý, nhưng thông thường sẽ chỉ bị xử phạt hành chính và khó có thể bị truy cứu hình sự theo Điều 226 BLHS.

Phân biệt với "Hàng giả" theo nghĩa rộng

Trong thực tiễn quản lý nhà nước, "hàng giả" là một khái niệm rộng, không chỉ giới hạn ở giả mạo nhãn hiệu. Theo quy định tại các văn bản như Nghị định 98/2020/NĐ-CP, hàng giả còn bao gồm :

• Hàng giả về chất lượng hoặc công dụng (ví dụ: thuốc chữa bệnh không có dược chất).
• Hàng hóa có nhãn hàng hóa, bao bì giả mạo.
• Hàng hóa giả mạo về nguồn gốc, xuất xứ.

Báo cáo này tập trung vào "hàng hóa giả mạo nhãn hiệu", một tập hợp con của "hàng giả" nhưng có liên quan trực tiếp và sâu sắc nhất đến việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

2. Hình thức & xử lý vi phạm khi kinh doanh hàng hoá giả mạo nhãn hiệu

Pháp luật Việt Nam quy định một hệ thống chế tài đa dạng và phân cấp rõ ràng để xử lý hành vi kinh doanh hàng giả mạo nhãn hiệu, bao gồm chế tài hành chính, hình sự và dân sự. Việc lựa chọn và áp dụng chế tài nào phụ thuộc vào tính chất, mức độ vi phạm, đặc biệt là giá trị của hàng hóa vi phạm.

2.1. Hành chính

Biện pháp chế tài hành chính là công cụ đấu tranh chống hàng giả mạo nhãn hiệu được sử dụng phổ biến nhất trong thực tiễn tại Việt Nam. Ưu điểm của biện pháp này là thủ tục xử lý nhanh gọn, linh hoạt, và không đòi hỏi chủ sở hữu phải chứng minh thiệt hại thực tế, giúp nhanh chóng loại bỏ hàng hóa vi phạm ra khỏi thị trường. Các chế tài này được quy định chi tiết và cốt lõi tại Nghị định 98/2020/NĐ-CP.

Mức phạt tiền: Mức phạt tiền được quy định leo thang dựa trên giá trị của lô hàng giả mạo nhãn hiệu, được xác định theo giá bán, giá niêm yết của hàng thật tương ứng. Mức phạt áp dụng đối với tổ chức vi phạm sẽ gấp đôi mức phạt đối với cá nhân.

Bảng 1: Chi tiết Mức phạt tiền đối với Hành vi Kinh doanh Hàng giả mạo Nhãn hiệu (Theo Điều 11, Nghị định 98/2020/NĐ-CP)

Lưu ý: Mức phạt trên áp dụng cho hành vi buôn bán. Đối với hành vi sản xuất, mức phạt có thể cao hơn.

Hình thức xử phạt bổ sung

Ngoài phạt tiền, cơ quan có thẩm quyền còn có thể áp dụng các hình thức xử phạt bổ sung nhằm triệt tiêu khả năng tiếp tục vi phạm của đối tượng:

• Tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm: Đây là biện pháp bắt buộc, nhằm thu giữ toàn bộ hàng hóa giả mạo, nguyên liệu, máy móc, công cụ được sử dụng để sản xuất, kinh doanh hàng giả, đảm bảo chúng không thể tái lưu thông trên thị trường.
• Tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề có thời hạn: Áp dụng từ 1 đến 24 tháng đối với các vi phạm nghiêm trọng hoặc tái phạm, biện pháp này trực tiếp đánh vào tư cách pháp lý kinh doanh của đối tượng vi phạm.

Biện pháp khắc phục hậu quả

Các biện pháp này buộc đối tượng vi phạm phải hành động để khắc phục hậu quả do hành vi trái pháp luật gây ra:

• Buộc tiêu hủy hàng hóa giả mạo: Hàng hóa giả mạo gây hại cho sức khỏe con người, vật nuôi, cây trồng và môi trường bắt buộc phải bị tiêu hủy dưới sự giám sát của cơ quan chức năng.
• Buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp: Đối tượng vi phạm phải nộp lại toàn bộ khoản lợi nhuận thu được từ việc kinh doanh hàng giả. Đây là biện pháp quan trọng nhằm triệt tiêu động cơ kinh tế của hành vi vi phạm, tuy nhiên, việc xác định chính xác số lợi bất hợp pháp trong thực tế gặp nhiều khó khăn.

2.2. Hình sự

Chế tài hình sự được áp dụng khi hành vi kinh doanh hàng giả mạo nhãn hiệu đạt đến một quy mô nhất định hoặc gây ra hậu quả nghiêm trọng. Đây là biện pháp có tính răn đe cao nhất, không chỉ tước đoạt lợi ích kinh tế mà còn hạn chế tự do của người phạm tội.

Các yếu tố cấu thành tội phạm

Để truy cứu trách nhiệm hình sự, hành vi vi phạm phải thỏa mãn đầy đủ 4 yếu tố cấu thành tội phạm :

• Khách thể: Hành vi phạm tội xâm phạm đến trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước trong lĩnh vực thương mại và sở hữu trí tuệ, đồng thời xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu nhãn hiệu và người tiêu dùng.
• Mặt khách quan: Thể hiện qua hành vi "sản xuất" hoặc "buôn bán" hàng hóa giả mạo nhãn hiệu. Dấu hiệu định tội và định khung hình phạt chủ yếu dựa vào các yếu tố định lượng như: giá trị hàng giả, số lợi bất chính thu được, hoặc hậu quả gây ra (thiệt hại về tài sản, sức khỏe, tính mạng).
• Chủ thể: Là cá nhân từ đủ 16 tuổi trở lên có năng lực trách nhiệm hình sự, hoặc pháp nhân thương mại (đối với một số tội danh cụ thể như tại Điều 226).
• Mặt chủ quan: Tội phạm được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là sản xuất, buôn bán hàng giả và mong muốn thực hiện hành vi đó nhằm mục đích thu lợi bất chính.

>> Xem chi tiết quy định: Quy định điều 226 Bộ luật hình sự về Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp.

Bảng 2: So sánh các Khung hình phạt đối với Cá nhân và Pháp nhân Thương mại (Theo Điều 226 BLHS 2015) 

Hệ thống chế tài cho thấy một "nấc thang" leo thang rõ rệt. Khi giá trị hàng hóa vi phạm vượt qua các ngưỡng định lượng quy định trong Bộ luật Hình sự, vụ việc sẽ chuyển từ phạm vi xử lý hành chính sang điều tra hình sự. Giá trị vật chất của hành vi vi phạm chính là thước đo chính để pháp luật xác định mức độ nguy hiểm cho xã hội và áp dụng chế tài tương xứng.

2.3. Dân sự 

Chế tài dân sự là biện pháp và con đường duy nhất để chủ sở hữu nhãn hiệu có thể được bồi thường, bù đắp một cách trực tiếp những thiệt hại về tài chính do hành vi kinh doanh hàng giả gây ra. Tuy nhiên, đây cũng là con đường nhiều thách thức nhất.

Cơ sở pháp lý và nghĩa vụ chứng minh

Theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015, hành vi kinh doanh hàng giả mạo nhãn hiệu là hành vi trái pháp luật, xâm phạm đến quyền tài sản (quyền sở hữu trí tuệ) của người khác. Do đó, người thực hiện hành vi này phải có trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.

Thách thức lớn nhất của biện pháp dân sự nằm ở nghĩa vụ chứng minh. Nguyên đơn (chủ sở hữu nhãn hiệu) phải thu thập và cung cấp cho Tòa án các bằng chứng xác thực để chứng minh được thiệt hại thực tế đã xảy ra và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại đó.

Các phương pháp xác định thiệt hại

Luật SHTT và các văn bản hướng dẫn đã đưa ra các căn cứ để xác định thiệt hại vật chất, bao gồm :

Tổng thiệt hại vật chất: Được tính bằng các khoản tổn thất thực tế mà nguyên đơn chứng minh được, có thể bao gồm:

• Tổn thất về tài sản, giảm sút về thu nhập, lợi nhuận: Ví dụ, chứng minh doanh số bán hàng của sản phẩm chính hãng sụt giảm tại khu vực có hàng giả lưu hành.
• Tổn thất về cơ hội kinh doanh: Mất đi các hợp đồng phân phối, hợp tác do uy tín thương hiệu bị ảnh hưởng.
• Chi phí hợp lý để ngăn chặn, khắc phục thiệt hại: Bao gồm chi phí giám định, chi phí thu thập chứng cứ (lập vi bằng), chi phí thực hiện các biện pháp khẩn cấp tạm thời.
• Chi phí thuê luật sư: Đây là một điểm đặc thù và tiến bộ của pháp luật SHTT Việt Nam. Chủ sở hữu nhãn hiệu có quyền yêu cầu Tòa án buộc bên vi phạm phải thanh toán chi phí hợp lý để thuê luật sư tham gia vào vụ kiện.

Mặc dù tiềm năng bồi thường lớn, nhưng sự phức tạp trong việc chứng minh thiệt hại và quy trình tố tụng kéo dài khiến nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, e ngại khi lựa chọn con đường dân sự. Họ thường ưu tiên biện pháp hành chính vì tính nhanh chóng và chắc chắn, dù không nhận được bồi thường trực tiếp.

3. Quy trình thực thi và thẩm quyền xử lý hàng hoá giả mạo nhãn hiệu

Hiệu quả của công tác chống hàng giả mạo nhãn hiệu phụ thuộc rất lớn vào việc tuân thủ đúng quy trình tố tụng và sự phối hợp nhịp nhàng giữa các cơ quan có thẩm quyền. Đặc biệt, vai trò chủ động của chủ sở hữu nhãn hiệu được xem là yếu tố khởi đầu và then chốt cho toàn bộ quá trình.

3.1. Sơ đồ hóa quy trình xử lý vi phạm

Quy trình xử lý một vụ việc hàng giả mạo nhãn hiệu có thể đi theo hai luồng chính: hành chính hoặc hình sự, tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của vụ việc.

Luồng xử lý Hành chính

Giai đoạn 1: Chủ sở hữu chuẩn bị:

• Phát hiện vi phạm: Chủ sở hữu tự giám sát thị trường hoặc nhận thông tin từ người tiêu dùng, đối tác.
• Thu thập bằng chứng ban đầu: Mua mẫu sản phẩm vi phạm, chụp ảnh cửa hàng, website bán hàng.
• Lập vi bằng: Liên hệ với Văn phòng Thừa phát lại để lập vi bằng ghi nhận hành vi vi phạm (ví dụ: vi bằng về việc mua bán hàng giả tại một địa chỉ cụ thể, hoặc vi bằng ghi nhận nội dung trên một website). Đây là bước quan trọng để hợp pháp hóa chứng cứ, tránh trường hợp đối tượng vi phạm xóa dấu vết.
• Yêu cầu giám định SHTT: Gửi mẫu vật vi phạm cùng với mẫu vật thật và các tài liệu liên quan (Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu) đến Viện Khoa học Sở hữu trí tuệ (VIPRI) để yêu cầu giám định. Kết luận giám định xác nhận "sản phẩm bị nghi ngờ là hàng hóa giả mạo nhãn hiệu" là chứng cứ quan trọng nhất.

Giai đoạn 2: Yêu cầu xử lý và thực thi:

• Nộp đơn yêu cầu xử lý: Soạn thảo và nộp đơn yêu cầu xử lý vi phạm kèm theo toàn bộ bằng chứng (bản sao Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu, vi bằng, kết luận giám định, hình ảnh, v.v.) đến cơ quan có thẩm quyền (ví dụ: Cục Quản lý thị trường).
• Thẩm tra và kiểm tra: Cơ quan chức năng tiếp nhận, thẩm tra hồ sơ. Nếu hồ sơ hợp lệ, cơ quan sẽ tiến hành kiểm tra đột xuất tại địa điểm kinh doanh của đối tượng bị nghi ngờ.
• Lập biên bản và ra quyết định: Nếu phát hiện vi phạm, cơ quan chức năng sẽ lập biên bản vi phạm hành chính, tạm giữ tang vật, và sau đó ra quyết định xử phạt hành chính.

Luồng xử lý Hình sự

Khởi nguồn: Vụ việc hình sự có thể bắt đầu từ một trong hai nguồn:

• Tố giác, tin báo về tội phạm: Chủ sở hữu nhãn hiệu hoặc bất kỳ cá nhân, tổ chức nào phát hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm (quy mô lớn, có tổ chức) có thể gửi đơn tố giác đến Cơ quan Cảnh sát điều tra.
• Hồ sơ do cơ quan hành chính chuyển giao.

Các giai đoạn tố tụng:

• Khởi tố vụ án: Cơ quan điều tra (Công an) ra quyết định khởi tố vụ án hình sự khi xác định có dấu hiệu tội phạm.
• Điều tra: Tiến hành các biện pháp điều tra theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự để thu thập chứng cứ, xác định vai trò, trách nhiệm của các đối tượng liên quan.
• Truy tố: Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp nghiên cứu hồ sơ điều tra và ra cáo trạng để truy tố bị can ra trước Tòa án.
• Xét xử: Tòa án nhân dân có thẩm quyền mở phiên tòa xét xử và ra bản án đối với các bị cáo.

Điểm chuyển giao từ Hành chính sang Hình sự

Đây là một mắt xích quan trọng trong quy trình. Theo Điều 62 Luật Xử lý vi phạm hành chính, khi một cơ quan đang thụ lý vụ việc hành chính (ví dụ: Quản lý thị trường) phát hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm (thường là khi kiểm kê và xác định giá trị hàng hóa vi phạm vượt ngưỡng khởi tố hình sự), cơ quan đó phải :

1. Tạm dừng ngay việc xử phạt hành chính.
2. Trong thời hạn 03 ngày, chuyển toàn bộ hồ sơ, tang vật, phương tiện của vụ vi phạm cho cơ quan tiến hành tố tụng hình sự có thẩm quyền.
3. Nếu cơ quan điều tra quyết định khởi tố vụ án, quyết định xử phạt hành chính (nếu đã ban hành) sẽ bị hủy bỏ. Ngược lại, nếu cơ quan điều tra quyết định không khởi tố, hồ sơ sẽ được trả lại để tiếp tục xử lý theo thủ tục hành chính.

3.2. Phân định thẩm quyền và sự phối hợp giữa các cơ quan

Việc lựa chọn đúng cơ quan để gửi đơn yêu cầu xử lý là yếu tố quyết định đến tốc độ và hiệu quả của vụ việc. Mỗi cơ quan có một phạm vi thẩm quyền và thế mạnh riêng (Căn cứ Luật Xử lý VPHC, Nghị định 98/2020/NĐ-CP và các văn bản liên quan).

Bảng 3: Thẩm quyền và Quyền hạn của các Cơ quan Thực thi chính

3.3. Vai trò, quyền chủ động của chủ sở hữu nhãn hiệu bị giả mạo

Hệ thống thực thi pháp luật SHTT của Việt Nam về bản chất là một hệ thống "do người yêu cầu khởi xướng" (request-driven). Các cơ quan chức năng, dù có quyền kiểm tra chủ động, nhưng trong lĩnh vực đặc thù này, họ thường hành động hiệu quả và nhanh chóng nhất khi nhận được đơn yêu cầu xử lý đầy đủ và có cơ sở từ chính chủ sở hữu quyền. Điều này đặt gánh nặng và trách nhiệm chủ động lên vai các doanh nghiệp.

Các bước chủ sở hữu có thể và nên làm:

Xây dựng nền tảng pháp lý vững chắc bằng cách đăng ký bảo hộ nhãn hiệu: Đây là điều kiện tiên quyết. Không có Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu do Cục Sở hữu trí tuệ cấp, mọi yêu cầu xử lý đều không có cơ sở pháp lý. Luật Minh Khuê là một tổ chức đại diện sở hữu trí tuệ uy tín tại Việt Nam có thể hỗ trợ Quý khách hàng tốt nhất trong việc này - Hãy liên hệ 0986386648 (gặp luật sư Tô Thị Phương Dung) để được triển khai dịch vụ đăng ký thương hiệu nhanh nhất.

Chủ động giám sát và thu thập bằng chứng:

• Giám sát thị trường: Thường xuyên theo dõi các kênh phân phối truyền thống và trực tuyến (sàn TMĐT, mạng xã hội) để phát hiện sớm các hành vi vi phạm.
• Lập vi bằng: Khi phát hiện vi phạm, cần nhanh chóng liên hệ với Thừa phát lại để lập vi bằng ghi nhận hành vi. Đây là nguồn chứng cứ khách quan và có giá trị pháp lý cao.

Thực hiện các hành động pháp lý:

• (Tùy chọn) Gửi thư cảnh báo: Đối với các vi phạm nhỏ lẻ hoặc lần đầu, việc gửi thư cảnh báo (Cease and Desist Letter) yêu cầu chấm dứt vi phạm có thể là một giải pháp hiệu quả, ít tốn kém.
• Yêu cầu giám định SHTT: Đây là bước gần như bắt buộc để có cơ sở vững chắc cho việc yêu cầu xử lý. Kết luận giám định của Viện Khoa học SHTT được xem là "chứng cứ vua" trong các vụ việc hành chính, giúp cơ quan thực thi tự tin ra quyết định xử phạt.
• Nộp đơn yêu cầu xử lý: Lựa chọn cơ quan có thẩm quyền phù hợp nhất với bản chất vụ việc (ví dụ: QLTT cho hàng hóa lưu thông nội địa, Hải quan cho hàng hóa tại cảng) và nộp bộ hồ sơ yêu cầu xử lý hoàn chỉnh.
• Phối hợp chặt chẽ: Tích cực phối hợp, cung cấp thêm thông tin, cử đại diện tham gia vào quá trình kiểm tra, xác minh khi được cơ quan chức năng yêu cầu.

4. Các vấn đề thực tiễn thách thức và khuyến nghị 

Bên cạnh khung pháp lý tương đối hoàn chỉnh, công tác xử lý hàng giả mạo nhãn hiệu tại Việt Nam phải đối mặt với nhiều thách thức phát sinh từ thực tiễn, đặc biệt là sự bùng nổ của thương mại điện tử và các thủ đoạn vi phạm ngày càng tinh vi.

4.1. Chống hàng giả trong kỷ nguyên số: 

Sự phát triển của các sàn thương mại điện tử (TMĐT) và mạng xã hội đã tạo ra một "miền đất hứa" cho hàng giả. Các đối tượng dễ dàng tạo gian hàng ảo, đăng bán sản phẩm giả mạo và tiếp cận hàng triệu người tiêu dùng một cách nhanh chóng, trong khi việc truy vết và xử lý lại gặp nhiều khó khăn.

Trách nhiệm của Sàn TMĐT và các Nền tảng trực tuyến

Pháp luật Việt Nam, cụ thể là Nghị định 52/2013/NĐ-CP và Nghị định sửa đổi 85/2021/NĐ-CP, đã quy định một loạt trách nhiệm đối với các chủ sàn TMĐT nhằm ngăn chặn hàng giả:

• Nghĩa vụ xác thực và công khai thông tin: Yêu cầu người bán cung cấp thông tin định danh đầy đủ và chính xác (tên, địa chỉ, mã số thuế, giấy phép kinh doanh).
• Cơ chế "Báo cáo và Gỡ bỏ" (Notice and Take-down): Xây dựng và vận hành công cụ để chủ sở hữu quyền SHTT và người tiêu dùng có thể báo cáo các sản phẩm vi phạm, đồng thời phải có quy trình xử lý, gỡ bỏ các sản phẩm này một cách kịp thời.
• Nghĩa vụ hợp tác: Phối hợp và cung cấp thông tin về người bán vi phạm khi có yêu cầu từ cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền để phục vụ công tác điều tra, xử lý.

Sự dịch chuyển từ "Bến cảng an toàn" (Safe Harbor) sang "Trách nhiệm liên đới"

Trước đây, các sàn TMĐT thường được hưởng cơ chế "safe harbor", tức là được miễn trừ trách nhiệm nếu họ chỉ đóng vai trò trung gian kết nối và không trực tiếp bán hàng. Tuy nhiên, trước thực trạng hàng giả tràn lan, tư duy lập pháp đã có sự thay đổi đáng kể. Nghị định 85/2021/NĐ-CP và các định hướng xây dựng pháp luật gần đây đang siết chặt trách nhiệm của các nền tảng này. Cụ thể:

• Yêu cầu chủ động sàng lọc: Các sàn TMĐT được yêu cầu phải có các biện pháp công nghệ để chủ động rà soát, sàng lọc và ngăn chặn việc đăng bán hàng giả.
• Trách nhiệm liên đới: Pháp luật đang hướng tới việc quy định trách nhiệm liên đới bồi thường thiệt hại của sàn TMĐT nếu họ không thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ của mình (như xác thực người bán, xử lý báo cáo vi phạm) mà gây thiệt hại cho chủ sở hữu nhãn hiệu hoặc người tiêu dùng. Sự thay đổi này buộc các sàn phải đầu tư mạnh mẽ hơn vào công nghệ, nhân sự và quy trình kiểm duyệt để bảo vệ người dùng và duy trì một môi trường kinh doanh trong sạch.

4.2. Kiểm soát hàng hoá nhập khẩu tại Biên giới: 

Cơ quan Hải quan đóng vai trò là chốt chặn đầu tiên trong việc ngăn chặn hàng giả từ nước ngoài xâm nhập vào thị trường Việt Nam. Luật Hải quan 2014 và các văn bản hướng dẫn đã cung cấp hai cơ chế chính:

• Tạm dừng thủ tục hải quan theo yêu cầu: Đây là biện pháp chủ động từ phía chủ sở hữu nhãn hiệu. Khi có thông tin về một lô hàng nghi ngờ vi phạm sắp được nhập khẩu, chủ sở hữu có thể nộp đơn yêu cầu cơ quan Hải quan tạm dừng việc thông quan. Để thực hiện biện pháp này, chủ sở hữu phải cung cấp bằng chứng về quyền sở hữu, bằng chứng về hành vi vi phạm và nộp một khoản tiền bảo đảm (ký quỹ) để bồi thường thiệt hại có thể phát sinh cho chủ lô hàng nếu yêu cầu tạm dừng là không đúng. Thời gian tạm dừng là 10 ngày làm việc, có thể gia hạn.
• Kiểm tra, giám sát chủ động: Dựa trên cơ sở dữ liệu về các nhãn hiệu đã đăng ký kiểm soát tại Cục Giám sát quản lý về Hải quan hoặc từ các nguồn thông tin tình báo, cơ quan Hải quan có thể chủ động đưa các lô hàng, doanh nghiệp có rủi ro cao vào diện giám sát trọng điểm và tiến hành kiểm tra thực tế hàng hóa sau thông quan.

Tuy nhiên, công tác kiểm soát tại biên giới vẫn đối mặt với nhiều thách thức như sự gia tăng của hình thức vận chuyển nhỏ lẻ, phi mậu dịch qua đường bưu chính, chuyển phát nhanh; thủ đoạn trà trộn, cất giấu hàng giả tinh vi; và nguồn lực, trang thiết bị của cơ quan Hải quan còn hạn chế.

4.3. Những tồn tại, thách thức và triển vọng 

Công tác chống hàng giả mạo nhãn hiệu tại Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều khó khăn, thách thức cố hữu:

• Sự tinh vi của hành vi vi phạm: Công nghệ làm giả ngày càng phát triển, bao bì, tem nhãn của hàng giả giống đến 99% hàng thật, gây khó khăn cho cả người tiêu dùng và lực lượng chức năng trong việc nhận diện.
• Khó khăn trong xử lý vi phạm trên không gian mạng: Các đối tượng vi phạm thường sử dụng tài khoản ảo, ẩn danh, máy chủ đặt ở nước ngoài và liên tục thay đổi địa chỉ hoạt động, khiến việc truy vết, thu thập chứng cứ và xác định đối tượng để xử lý trở nên vô cùng phức tạp.
• Nhận thức của người tiêu dùng: Một bộ phận không nhỏ người tiêu dùng vẫn còn tâm lý chuộng hàng rẻ, thậm chí biết là hàng giả nhưng vẫn chấp nhận mua, vô hình trung tiếp tay cho hành vi vi phạm.
• Chế tài chưa đủ sức răn đe: Trong nhiều trường hợp, mức phạt hành chính vẫn còn thấp hơn so với lợi nhuận khổng lồ thu được từ việc kinh doanh hàng giả, khiến các đối tượng sẵn sàng chấp nhận bị phạt để tiếp tục vi phạm.

Minh họa từ các vụ việc thực tế:

• Vụ sản xuất hàng giả quy mô lớn tại Hải Dương: Cục QLTT tỉnh Hải Dương đã phát hiện một công ty sản xuất hàng nghìn sản phẩm may mặc giả mạo các nhãn hiệu nổi tiếng. Với giá trị hàng hóa thành phẩm lên tới gần 500 triệu đồng, vượt ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự, Cục QLTT đã chuyển toàn bộ hồ sơ vụ việc sang Cơ quan Cảnh sát điều tra để xử lý hình sự theo Điều 226 BLHS. Vụ việc này là minh chứng cho sự phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan và tầm quan trọng của việc xác định đúng giá trị hàng hóa để leo thang chế tài.
• Vụ kho hàng giả mạo Nike, Adidas tại Hà Nội: Phòng Cảnh sát kinh tế Công an TP. Hà Nội đã triệt phá một kho hàng chứa 35.300 bộ quần áo thể thao giả mạo các nhãn hiệu Nike, Adidas, Puma, với tổng trị giá hàng hóa vi phạm lên tới hơn 6,6 tỷ đồng. Đối tượng chủ kho hàng đã bị khởi tố hình sự. Vụ án này cho thấy quyết tâm của các cơ quan chức năng trong việc áp dụng chế tài hình sự nghiêm khắc đối với các hành vi vi phạm có quy mô thương mại rất lớn.
• Báo cáo của Tổng cục QLTT: Các báo cáo định kỳ của Tổng cục QLTT cho thấy lực lượng này đã phát hiện và xử lý hàng chục nghìn vụ vi phạm mỗi năm, thu nộp ngân sách hàng trăm tỷ đồng. Điều này phản ánh tính phổ biến của hành vi vi phạm và vai trò chủ lực của biện pháp xử lý hành chính trong công tác thực thi hàng ngày.

Khuyến nghị và Triển vọng:

Để nâng cao hiệu quả công tác chống hàng giả mạo nhãn hiệu, cần có sự nỗ lực đồng bộ từ cả phía doanh nghiệp và cơ quan nhà nước.

• Đối với chủ sở hữu nhãn hiệu: Cần xem việc bảo vệ thương hiệu là một chiến lược kinh doanh cốt lõi. Doanh nghiệp phải chủ động đăng ký bảo hộ, thường xuyên giám sát thị trường, mạnh dạn áp dụng các công nghệ chống giả hiện đại (tem QR code, blockchain), và quan trọng nhất là phải kiên quyết theo đuổi các hành động pháp lý, phối hợp chặt chẽ với cơ quan thực thi để xử lý triệt để vi phạm.
• Đối với cơ quan nhà nước: Cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, đặc biệt là các quy định về trách nhiệm của các nền tảng trung gian trực tuyến. Tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành giữa QLTT, Công an, Hải quan. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo trong công tác giám sát, phát hiện vi phạm. Đồng thời, cần nghiên cứu nâng mức xử phạt hành chính để đảm bảo tính răn đe, tước bỏ lợi ích kinh tế từ hành vi vi phạm.

Tham khảo thêm danh mục các văn bản pháp luật điều chỉnh việc kinh doanh hàng hàng hoá giả mạo nhãn hiệu:

Hệ thống pháp luật Việt Nam điều chỉnh hành vi kinh doanh hàng hóa giả mạo nhãn hiệu được cấu thành bởi một mạng lưới các văn bản pháp luật đa tầng, đa ngành. Mỗi văn bản có một vai trò và góc độ tiếp cận riêng, từ việc xác lập quyền sở hữu trí tuệ, quy định chế tài hành chính, hình sự hóa hành vi, cho đến bảo vệ người tiêu dùng và đảm bảo môi trường cạnh tranh lành mạnh. Sự tương tác giữa các văn bản này tạo ra một cơ chế xử lý linh hoạt nhưng cũng đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan thực thi.

• Luật Sở hữu trí tuệ (Văn bản hợp nhất 11/VBHN-VPQH năm 2022, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 07/2022/QH15): Đây là văn bản pháp lý xương sống, đặt nền móng cho toàn bộ hệ thống bảo hộ và thực thi. Luật SHTT xác lập quyền độc quyền của chủ sở hữu đối với nhãn hiệu đã được bảo hộ. Quan trọng nhất, tại Điều 213, luật này đưa ra định nghĩa pháp lý chính thức về "hàng hóa giả mạo nhãn hiệu", tạo cơ sở pháp lý để các cơ quan chức năng nhận diện và xử lý hành vi vi phạm. Luật SHTT cũng quy định các biện pháp tự bảo vệ quyền mà chủ sở hữu có thể áp dụng, bao gồm các biện pháp công nghệ và yêu cầu xử lý vi phạm.
• Bộ luật Hình sự (Luật số 100/2015/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 12/2017/QH14): Cung cấp chế tài nghiêm khắc nhất đối với các hành vi vi phạm có mức độ nguy hiểm cao cho xã hội. Điều 226 quy định về "Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp" đối với hành vi sản xuất, buôn bán "hàng hóa giả mạo nhãn hiệu" với quy mô thương mại. Bên cạnh đó, Điều 192 về "Tội sản xuất, buôn bán hàng giả" cũng có thể được áp dụng, đặc biệt khi hàng hóa giả mạo nhãn hiệu đồng thời là hàng giả về chất lượng, công dụng, gây nguy hại đến sức khỏe, tính mạng con người.
• Bộ luật Dân sự (Luật số 91/2015/QH13): Là cơ sở pháp lý cho việc chủ sở hữu nhãn hiệu khởi kiện đòi bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Khi hành vi kinh doanh hàng giả mạo nhãn hiệu gây ra tổn thất về vật chất (giảm sút doanh thu, tổn hại uy tín) và chi phí để ngăn chặn, chủ sở hữu có quyền yêu cầu Tòa án buộc bên vi phạm phải bồi thường toàn bộ thiệt hại thực tế phát sinh.
• Luật Xử lý vi phạm hành chính (Luật số 15/2012/QH13, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 67/2020/QH14): Đóng vai trò là luật khung, quy định các nguyên tắc chung, thủ tục, hình thức xử phạt, thẩm quyền và các biện pháp ngăn chặn áp dụng cho mọi vi phạm hành chính, bao gồm cả lĩnh vực sở hữu công nghiệp. Đây là nền tảng để các Nghị định chuyên ngành cụ thể hóa các mức phạt và biện pháp xử lý.
• Luật Hải quan (Luật số 54/2014/QH13): Thiết lập "hàng rào" kiểm soát tại biên giới, cho phép cơ quan Hải quan áp dụng các biện pháp nghiệp vụ như tạm dừng thủ tục hải quan đối với các lô hàng xuất khẩu, nhập khẩu bị nghi ngờ là hàng giả mạo nhãn hiệu, dựa trên yêu cầu của chủ sở hữu quyền.
• Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (Luật số 19/2023/QH15): Tiếp cận vấn đề từ góc độ người mua cuối cùng, quy định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh phải cung cấp thông tin trung thực, chính xác và đảm bảo chất lượng, nguồn gốc hàng hóa, qua đó bảo vệ người tiêu dùng khỏi những rủi ro do hàng giả gây ra.
• Luật Cạnh tranh (Luật số 23/2018/QH14): Xem xét hành vi kinh doanh hàng giả dưới lăng kính cạnh tranh không lành mạnh, cụ thể là hành vi "chỉ dẫn gây nhầm lẫn" làm cho khách hàng lầm tưởng về nguồn gốc, xuất xứ, tính năng của hàng hóa, dịch vụ.

Các Nghị định, Thông tư Hướng dẫn:

• Nghị định số 98/2020/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 17/2022/NĐ-CP): Là văn bản quy định chi tiết và trực tiếp nhất về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả. Nghị định này cụ thể hóa các mức phạt tiền theo từng ngưỡng giá trị hàng hóa vi phạm, các hình thức xử phạt bổ sung và biện pháp khắc phục hậu quả.
• Nghị định số 65/2023/NĐ-CP: Hướng dẫn chi tiết thi hành Luật SHTT về sở hữu công nghiệp, làm rõ các yếu tố cấu thành hành vi xâm phạm và các quy định về thủ tục yêu cầu xử lý, giám định.
• Nghị định số 85/2021/NĐ-CP (sửa đổi Nghị định số 52/2013/NĐ-CP): Điều chỉnh hoạt động thương mại điện tử, quy định rõ trách nhiệm của các chủ sàn giao dịch TMĐT và các nền tảng mạng xã hội trong việc ngăn chặn và xử lý hàng giả.

Liên hệ tổng đài tư vấn 1900.6162 hoặc email: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ giải đáp thắc mắc. Xem thêm: Thế nào là hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ?. Trân trọng!