Lấy lời khai người đại diện theo pháp luật của pháp nhân được thực hiện như thế nào?

Hoạt động lấy lời khai người đại diện theo pháp luật của pháp nhân là một trong những bước nghiệp vụ quan trọng khi cơ quan tiến hành tố tụng làm việc với pháp nhân bị buộc tội hoặc tham gia tố tụng với tư cách khác. Khác với việc lấy lời khai cá nhân, thủ tục này phải bảo đảm nhiều yêu cầu về tính hợp pháp của người đại diện, phạm vi đại diện, cũng như quyền và nghĩa vụ của pháp nhân trong vụ án. Chính vì vậy, Bộ luật Tố tụng hình sự quy định cụ thể trình tự, cách thức và điều kiện để bảo đảm việc lấy lời khai diễn ra đúng pháp luật, đầy đủ, và phản ánh đúng ý chí của pháp nhân.

1. Nguyên tắc lấy lời khai người đại diện pháp luật trong tố tụng đối với pháp nhân

1.1. Thẩm quyền và địa điểm lấy lời khai 

Khoản 1 điều 442 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 (BLTTHS 2015) quy định: "Việc lấy lời khai người đại diện theo pháp luật của pháp nhân phải do Điều tra viên, cán bộ điều tra của cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra thực hiện tại nơi tiến hành điều tra, tại trụ sở Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra hoặc tại trụ sở của pháp nhân. Trước khi lấy lời khai, Điều tra viên, cán bộ điều tra phải thông báo cho Kiểm sát viên và người bào chữa thời gian, địa điểm lấy lời khai. Khi xét thấy cần thiết, Kiểm sát viên tham gia việc lấy lời khai."

Theo đó, việc lấy lời khai người đại diện pháp luật của pháp nhân trong quá trình tố tụng phải tuân thủ nguyên tắc bắt buộc do cơ quan có thẩm quyền thực hiện. Cụ thể, việc này chỉ được tiến hành bởi điều tra viên hoặc cán bộ điều tra thuộc cơ quan điều tra có thẩm quyền, nhằm đảm bảo tính hợp pháp và hiệu lực pháp lý của lời khai. Nguyên tắc này bảo vệ quyền lợi của pháp nhân và tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho quá trình tố tụng.

Địa điểm tiến hành lấy lời khai được quy định linh hoạt, có thể thực hiện tại nơi đang tiến hành điều tra, trụ sở cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ thực hiện một số hoạt động điều tra, hoặc trực tiếp tại trụ sở của pháp nhân. Sự linh hoạt này vừa tạo điều kiện thuận lợi cho việc tham gia của pháp nhân, vừa đảm bảo rằng lời khai được thu thập một cách chính xác, khách quan và phù hợp với điều kiện thực tế.

Bên cạnh đó, việc thông báo trước về thời gian và địa điểm lấy lời khai là yếu tố quan trọng đảm bảo tính minh bạch và quyền tham gia của các chủ thể liên quan trong tố tụng. Trước khi tiến hành lấy lời khai, điều tra viên phải thông báo cho kiểm sát viên và người bào chữa của pháp nhân, tạo điều kiện để các bên giám sát và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của pháp nhân. Kiểm sát viên có quyền tham gia khi thấy cần thiết, đảm bảo rằng quá trình lấy lời khai diễn ra đúng quy định pháp luật và không xâm phạm quyền lợi của pháp nhân.

Như vậy, thẩm quyền, địa điểm và quyền thông báo trong việc lấy lời khai người đại diện pháp luật của pháp nhân được thiết kế nhằm cân bằng giữa yêu cầu hiệu quả tố tụng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của pháp nhân, đồng thời đảm bảo tính minh bạch, khách quan và chính xác trong quá trình tố tụng.

1.2. Bảo đảm quyền và nghĩa vụ của người đại diện pháp luật trong quá trình lấy lời khai 

Trong quá trình tố tụng, việc bảo đảm quyền và nghĩa vụ của người đại diện pháp luật của pháp nhân là nguyên tắc cơ bản nhằm đảm bảo tính công bằng, minh bạch và hợp pháp. Theo quy định tại Khoản 2 theo Điều 435 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, trước khi tiến hành lấy lời khai lần đầu, điều tra viên có trách nhiệm giải thích rõ ràng quyền và nghĩa vụ của người đại diện pháp luật. Việc giải thích này không chỉ giúp người đại diện pháp luật hiểu rõ vai trò, trách nhiệm và quyền hạn của mình trong quá trình tố tụng mà còn được ghi nhận đầy đủ trong biên bản, tạo cơ sở pháp lý chắc chắn cho các hoạt động điều tra tiếp theo.

Một điểm quan trọng khác là quyền tự viết lời khai. Pháp luật cho phép người đại diện pháp luật của pháp nhân tự mình ghi lời khai, thể hiện sự tôn trọng ý chí và quyền được trình bày quan điểm, bảo vệ quyền lợi của pháp nhân. Quy định này giúp cân bằng quyền lực giữa cơ quan điều tra và pháp nhân, đồng thời đảm bảo rằng thông tin cung cấp là chính xác, minh bạch và phản ánh trung thực ý chí của người đại diện pháp luật.

Như vậy, việc giải thích quyền và nghĩa vụ, kết hợp với quyền tự ghi lời khai, là cơ chế quan trọng nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của pháp nhân trong quá trình tố tụng. Đồng thời, cơ chế này giúp nâng cao tính minh bạch, khách quan và hiệu quả của quá trình điều tra, tạo điều kiện để các quyết định tố tụng được thực hiện đúng pháp luật và công bằng cho tất cả các bên liên quan.

1.3. Thời gian không được lấy lời khai của người đại diện pháp luật trong quá trình lấy lời khai 

Khoản 3 điều 442 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 quy định về thời gian lấy lời khai đối với người đại diện theo pháp luật của pháp nhân là một nguyên tắc tố tụng quan trọng, mang tính bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của pháp nhân trong quá trình điều tra. Cụ thể, việc nghiêm cấm lấy lời khai vào ban đêm, từ 22 giờ hôm trước đến 6 giờ sáng hôm sau, nhằm ngăn chặn các hành vi bức cung, nhục hình, đồng thời bảo đảm rằng người đại diện pháp luật tham gia tố tụng có thể giữ được sự tỉnh táo, minh mẫn, từ đó cung cấp thông tin chính xác và khách quan.

Nguyên tắc này không chỉ bảo vệ quyền lợi trực tiếp của người đại diện pháp luật mà còn gián tiếp bảo vệ quyền lợi của toàn bộ pháp nhân, vì mọi lời khai thu thập trong điều kiện đảm bảo minh mẫn, hợp pháp sẽ phản ánh đúng tình hình, tránh rủi ro tranh chấp về tính hợp pháp của quá trình lấy lời khai. Đồng thời, quy định về thời gian cũng thể hiện sự tôn trọng cơ thể, tinh thần của người tham gia tố tụng, khẳng định nguyên tắc nhân đạo trong pháp luật tố tụng hình sự.

Như vậy, quy tắc về thời gian là một trong những cơ chế quan trọng để đảm bảo quá trình lấy lời khai đối với pháp nhân thương mại diễn ra một cách công bằng, minh bạch, vừa bảo vệ quyền lợi của người đại diện pháp luật, vừa duy trì tính hợp pháp, hợp lý của toàn bộ thủ tục tố tụng.

1.4. Vai trò giám sát và chủ động của kiểm sát viên trong lấy lời khai người đại diện pháp luật của pháp nhân 

Quy định về vai trò chủ động của Kiểm sát viên trong việc lấy lời khai người đại diện theo pháp luật của pháp nhân thể hiện tính chất giám sát tối cao và sự can thiệp kịp thời của Viện kiểm sát trong quá trình điều tra. Trong những trường hợp đặc biệt, như khi người đại diện pháp luật không thừa nhận hành vi phạm tội của pháp nhân, khiếu nại các hoạt động điều tra, hoặc có căn cứ cho thấy việc điều tra có dấu hiệu vi phạm pháp luật, Kiểm sát viên có quyền trực tiếp lấy lời khai để đảm bảo rằng quá trình tố tụng được thực hiện đúng pháp luật và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của pháp nhân. (khoản 4 điều 442 BLTTHS 2015)

Vai trò này không chỉ dừng lại ở việc giám sát thụ động mà còn yêu cầu Kiểm sát viên phải chủ động tham gia, can thiệp khi cần thiết để kịp thời phát hiện, ngăn chặn các sai phạm trong hoạt động điều tra. Hành động này đảm bảo tính minh bạch, khách quan và hợp pháp của quá trình tố tụng, đồng thời bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan, đặc biệt là của pháp nhân thương mại.

Như vậy, việc Kiểm sát viên được chủ động lấy lời khai trong các tình huống đặc biệt là một cơ chế quan trọng nhằm duy trì nguyên tắc pháp chế, bảo đảm hiệu quả và tính công bằng của quá trình điều tra, đồng thời khẳng định vai trò giám sát tối cao của Viện kiểm sát trong tố tụng hình sự đối với pháp nhân.

2. Quy định về ghi âm, ghi hình và lập biên bản lời khai của pháp nhân 

 Theo khoản 5 điều 442 BLTTHS 2015, việc lấy lời khai của người đại diện theo pháp luật của pháp nhân tại trụ sở cơ quan điều tra hoặc cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phải được ghi âm hoặc ghi hình kèm âm thanh. Đây là quy định bắt buộc nhằm đảm bảo tính minh bạch, khách quan và khả năng kiểm chứng của quá trình tố tụng. Việc ghi âm, ghi hình không chỉ bảo vệ quyền lợi của pháp nhân mà còn cung cấp bằng chứng pháp lý vững chắc, giúp xác minh tính trung thực, tự nguyện của lời khai khi cần thiết.

Trong trường hợp lấy lời khai tại các địa điểm khác ngoài trụ sở cơ quan điều tra, việc ghi âm, ghi hình được thực hiện theo yêu cầu của người đại diện pháp luật hoặc cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Quy định này vừa bảo đảm sự linh hoạt trong quá trình tố tụng, vừa duy trì tiêu chuẩn minh bạch, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho pháp nhân trong việc phối hợp với cơ quan điều tra.

Song song với việc ghi âm, ghi hình, biên bản lấy lời khai người đại diện pháp nhân cũng phải được lập theo quy định tại Điều 178 của Bộ luật tố tụng hình sự. Biên bản này là tài liệu pháp lý quan trọng, ghi nhận chi tiết nội dung lời khai, các quyền và nghĩa vụ của người khai, cũng như sự có mặt của các bên liên quan. Sự kết hợp giữa việc ghi âm, ghi hình và lập biên bản tạo ra cơ chế kiểm soát chặt chẽ, đảm bảo tính pháp lý, minh bạch và công bằng trong quá trình lấy lời khai đối với pháp nhân. (khoản 6 điều 442 BLTTHS 2015)

3. Thủ tục thực hiện lấy lời khai người đại diện pháp luật của pháp nhân 

Hoạt động lấy lời khai người đại diện theo pháp luật là trọng tâm của quá trình tố tụng, vì nó là cơ sở để cơ quan điều tra thu thập thông tin về hoạt động của pháp nhân liên quan đến tội phạm, đồng thời ghi nhận các lập luận tự bào chữa của chủ thể bị buộc tội.

3.1. Bản chất pháp lý của lấy lời khai người đại diện theo pháp luật 

Hoạt động lấy lời khai NĐDPL không phải là lời khai của người làm chứng , mà là quá trình thu thập thông tin và lập luận bào chữa từ phía PNTM bị buộc tội. Do đó, NĐDPL phải được thông báo và giải thích về quyền và nghĩa vụ của mình trước khi tiến hành lấy lời khai.   

Người đại diện phải trình bày lời khai dưới tư cách là người phát ngôn của pháp nhân. Nội dung lời khai phải tập trung vào các hành vi, quyết định, chính sách quản lý và tài chính của pháp nhân liên quan đến tội phạm. Cơ quan tố tụng không được ép buộc NĐDPL khai báo về các vấn đề nằm ngoài phạm vi hoạt động của pháp nhân liên quan đến tội phạm.

3.2. Quyền bào chữa tối cao trong lấy lời khai

Quyền bào chữa là nguyên tắc nền tảng của tố tụng hình sự, và nguyên tắc này được bảo đảm tuyệt đối khi lấy lời khai người đại diện pháp luật (NĐDPL)

- Quyền có Luật sư/Người bào chữa

NĐDPL có quyền tự bào chữa cho pháp nhân, hoặc mời người bào chữa (thường là Luật sư) để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của pháp nhân. Theo Điều 74 BLTTHS 2015, người bào chữa tham gia tố tụng từ khi có quyết định khởi tố bị can đối với pháp nhân.   

Vai trò của người bào chữa trong quá trình lấy lời khai NĐDPL rất quan trọng. Người bào chữa có các quyền sau:

• Có mặt khi lấy lời khai của NĐDPL.
• Nếu người có thẩm quyền tiến hành lấy lời khai đồng ý, người bào chữa được phép hỏi NĐDPL.
• Sau khi người có thẩm quyền kết thúc lấy lời khai, người bào chữa có thể hỏi NĐDPL.   

Sự hiện diện và vai trò giám sát của Luật sư là cần thiết để bảo vệ pháp nhân khỏi các hành vi tố tụng không đúng quy định, đồng thời hỗ trợ NĐDPL duy trì chiến lược bào chữa nhất quán.

- Nguyên tắc Không bị Buộc phải Thừa nhận Tội lỗi

Điểm cốt lõi nhất về quyền trong quá trình lấy lời khai là quyền không bị buộc phải thừa nhận tội lỗi. Khoản 5 Điều 435 BLTTHS 2015 quy định NĐDPL có quyền không bị buộc phải thừa nhận tội lỗi đối với tội phạm mà pháp nhân bị truy cứu TNHS.   

Đây là sự cụ thể hóa trực tiếp của nguyên tắc suy đoán vô tội áp dụng cho PNTM. Điều khoản này xác lập ranh giới rõ ràng: lời khai của NĐDPL phải là sự trình bày sự thật khách quan hoặc lập luận bào chữa của pháp nhân, chứ không phải là cơ chế tự kết tội. Quyền này cho phép NĐDPL duy trì quyền im lặng hoặc phủ nhận trách nhiệm nếu xét thấy có lợi cho chiến lược bào chữa của pháp nhân, mà không bị áp dụng các biện pháp trái pháp luật hoặc bị coi là hành vi cản trở tố tụng.   

3.3. Thủ tục lập biên bản lời khai 

Việc lấy lời khai phải được lập thành biên bản đầy đủ, khách quan và chi tiết. Biên bản lời khai phải ghi rõ ngày, giờ, địa điểm tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng, NĐDPL, và người bào chữa (nếu có). NĐDPL, sau khi nghe đọc hoặc tự đọc biên bản, có quyền yêu cầu ghi bổ sung hoặc sửa đổi những điểm chưa chính xác hoặc chưa đầy đủ vào biên bản trước khi ký xác nhận. Điều này đảm bảo tính chính xác và đầy đủ của chứng cứ thu thập.

4. Thủ tục triệu tập và đảm bảo sự có mặt của người đại diện theo pháp luật

Việc đảm bảo sự có mặt của NĐDPL là nền tảng để tiến hành các hoạt động tố tụng, bao gồm cả việc lấy lời khai. Điều 440 BLTTHS 2015 quy định cụ thể về quy trình và thủ tục triệu tập NĐDPL của pháp nhân.

4.1. Quy trình và yêu cầu của giấy triệu tập 

Khi triệu tập NĐDPL của pháp nhân, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng bắt buộc phải gửi giấy triệu tập. Giấy triệu tập phải là một văn bản pháp lý chính thức, ghi rõ các thông tin cần thiết sau:   

• Họ tên, chỗ ở hoặc chỗ làm việc của NĐDPL của pháp nhân.
• Giờ, ngày, tháng, năm, địa điểm có mặt, và gặp ai.
• Thông báo rõ ràng về trách nhiệm pháp lý khi vắng mặt mà không vì lý do bất khả kháng hoặc không do trở ngại khách quan.   

Sự cụ thể hóa về trách nhiệm vắng mặt trong giấy triệu tập là điều cần thiết để áp dụng sức mạnh cưỡng chế của nhà nước lên cá nhân đại diện cho tổ chức nếu họ cố tình không hợp tác.

4.2. Phương thức và thủ tục gửi nhận giấy triệu tập

Do NĐDPL là cá nhân đại diện cho tổ chức, thủ tục gửi giấy triệu tập được thiết kế phức tạp hơn so với cá nhân bình thường để đảm bảo tính xác thực và hiệu lực pháp lý của việc thông báo. Giấy triệu tập có thể được gửi tới ba địa điểm khác nhau :   

• Trực tiếp cho NĐDPL của pháp nhân.
• Pháp nhân nơi người đó làm việc (để pháp nhân có trách nhiệm chuyển giao).
• Ủy ban nhân dân cấp xã nơi NĐDPL cư trú.

Cơ quan hoặc tổ chức nhận được giấy triệu tập có trách nhiệm chuyển ngay văn bản đó cho NĐDPL.   

Khi nhận giấy triệu tập, NĐDPL phải ký nhận và ghi rõ ngày, giờ nhận. Người chuyển giấy triệu tập có trách nhiệm chuyển lại phần ký nhận cho cơ quan đã triệu tập. Nếu NĐDPL không chịu ký nhận, người chuyển phải lập biên bản về việc đó và gửi cho cơ quan triệu tập. Trường hợp NĐDPL vắng mặt, giấy triệu tập có thể được giao cho một người đủ 18 tuổi trở lên trong gia đình để ký xác nhận và chuyển lại cho NĐDPL.   

4.3. Biện pháp cưỡng chế phải có mặt 

NĐDPL có nghĩa vụ phải có mặt theo giấy triệu tập. Việc pháp luật quy định cụ thể thủ tục triệu tập và gửi nhận nhằm giảm thiểu khả năng NĐDPL viện dẫn lý do không nhận được giấy tờ để tránh né tố tụng.   

Nếu NĐDPL vắng mặt mà không vì lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng có thể ra quyết định Dẫn giải (cưỡng chế có mặt). Việc áp dụng biện pháp dẫn giải đối với NĐDPL chứng tỏ pháp luật đặt nặng nghĩa vụ có mặt của NĐDPL tương đương với bị can cá nhân, nhằm đảm bảo tiến trình điều tra không bị trì hoãn do sự bất hợp tác của tổ chức.   

Kết luận 

Tóm lại, việc lấy lời khai người đại diện theo pháp luật của pháp nhân là một thủ tục tố tụng quan trọng, đòi hỏi sự tuân thủ chặt chẽ các quy định pháp luật về tư cách đại diện, trình tự làm việc và quyền của người được lấy lời khai. Thực hiện đúng quy định không chỉ giúp cơ quan tiến hành tố tụng thu thập chứng cứ khách quan, chính xác mà còn góp phần bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của pháp nhân, giữ vững tính minh bạch, công bằng và hiệu quả trong quá trình giải quyết vụ án hình sự.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.