Lừa đảo chiếm đoạt tài sản có tính chất chuyên nghiệp là gì?

Đây không chỉ là một thuật ngữ pháp lý mà còn là tình tiết định khung tăng nặng khi phạm tội. Dấu hiệu lừa đảo có tính chất chuyên nghiệp của tội phạm lừa đảo thể hiện sự tinh vi, có tổ chức, gây ra những hậu quả nặng nề không chỉ về tài chính mà còn làm suy yếu niềm tin vào các giao dịch dân sự, kinh tế, tạo ra một môi trường kinh doanh bất ổn.

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản là một trong những tội danh xâm phạm quyền sở hữu được quy định chi tiết trong pháp luật hình sự Việt Nam. Bản chất của tội danh này được định hình bởi hai yếu tố cốt lõi: "gian dối" và "chiếm đoạt". Hành vi "gian dối" là việc người phạm tội cố ý đưa ra các thông tin không đúng sự thật nhằm làm cho người khác tin tưởng đó là thật và tự nguyện giao tài sản cho mình. Yếu tố này có thể biểu hiện dưới nhiều hình thức tinh vi, từ lời nói, chữ viết (giả mạo giấy tờ) đến các hành động được dàn dựng công phu (giả danh cơ quan nhà nước). Khi đã tạo được lòng tin và nhận được tài sản, người phạm tội sẽ thực hiện hành vi "chiếm đoạt", tức là biến đổi trái phép tài sản của người khác thành của mình, tước đoạt hoàn toàn quyền sở hữu của họ.

1. Tính chất chuyên nghiệp hành vi lừa đảo là gì?

Trong cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, "tính chất chuyên nghiệp" không phải là một yếu tố định tội mà là một tình tiết định khung tăng nặng quan trọng. Cụ thể, nó được quy định tại Điểm b Khoản 2 Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 và năm 2025. Việc áp dụng tình tiết này làm tăng mức hình phạt đối với người phạm tội, phản ánh mức độ nguy hiểm cao hơn của hành vi. Việc xác định một hành vi lừa đảo có tính chất chuyên nghiệp phải dựa trên hai dấu hiệu cốt lõi, cụ thể:

• Dấu hiệu thứ nhất là cố ý phạm tội từ năm lần trở lên về cùng một tội danh. Điều này có nghĩa là người phạm tội đã thực hiện các hành vi lừa đảo riêng lẻ một cách có chủ đích, không phân biệt các hành vi đó đã bị truy cứu trách nhiệm hình sự hay chưa, miễn là chưa hết thời hiệu truy cứu hoặc chưa được xóa án tích.
• Dấu hiệu thứ hai và cũng là dấu hiệu quan trọng nhất là người phạm tội lấy các lần phạm tội đó làm nghề sinh sống và lấy kết quả của việc phạm tội làm nguồn sống chính. Yếu tố này đi sâu vào động cơ và mục đích của người phạm tội, cho thấy họ coi việc lừa đảo là một "nghề" để kiếm tiền, thay vì là một hành vi bột phát hoặc nhất thời.  

Cần phân biệt rõ ràng giữa "tính chất chuyên nghiệp" và tình tiết "phạm tội nhiều lần". Tình tiết "phạm tội nhiều lần" (quy định tại Điểm g Khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự) chỉ đòi hỏi người phạm tội thực hiện hành vi từ hai lần trở lên, không cần có yếu tố coi đó là nguồn sống chính. Trong khi đó, "tính chất chuyên nghiệp" đòi hỏi một mức độ cao hơn về cả tần suất (từ 5 lần trở lên) và mục đích (lấy làm nguồn sống chính). Đây là một sự khác biệt tinh tế nhưng lại mang ý nghĩa pháp lý sâu sắc, ảnh hưởng trực tiếp đến việc định khung hình phạt.  

Mặc dù có các hướng dẫn tham khảo, việc xác định "tính chất chuyên nghiệp" trong thực tiễn vẫn gặp nhiều thách thức. Các tài liệu pháp lý cho thấy Nghị quyết số 01/2006/NQ-HĐTP, văn bản hướng dẫn chi tiết nhất về vấn đề này, đã hết hiệu lực và chưa có văn bản thay thế chung. Điều này tạo ra một khoảng trống pháp lý đáng kể, có thể dẫn đến sự thiếu nhất quán trong việc áp dụng tại các tòa án. Sự không đồng nhất trong cách diễn giải, thậm chí là các quan điểm trái chiều trong giới chuyên môn, cho thấy đây là một vấn đề phức tạp và đang cần một hướng dẫn thống nhất để đảm bảo tính công bằng và minh bạch của pháp luật.  

2. Các khung hình phạt đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản có tính chất chuyên nghiệp

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản có tính chất chuyên nghiệp được xếp vào khung hình phạt tăng nặng, phản ánh mức độ nguy hiểm cao hơn so với hành vi lừa đảo thông thường. Theo Khoản 2 Điều 174 Bộ luật Hình sự, người phạm tội thuộc trường hợp này sẽ phải đối mặt với mức hình phạt chính là phạt tù từ 02 năm đến 07 năm.  

Để thấy rõ sự khác biệt của tình tiết "chuyên nghiệp", một bảng so sánh các khung hình phạt chính của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản được trình bày dưới đây. Bảng này không chỉ làm nổi bật mức tăng nặng của hình phạt mà còn giúp người đọc hình dung tổng quan về toàn bộ các mức phạt theo giá trị tài sản chiếm đoạt và các tình tiết khác.

Ngoài hình phạt chính nêu trên, người phạm tội còn có thể phải chịu các hình phạt bổ sung khác. Theo Khoản 5 Điều 174 Bộ luật Hình sự, các hình phạt này bao gồm: phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.  

3. Các thủ đoạn có tính chất chuyên nghiệp phổ biến nhất

Hiện nay, hoạt động lừa đảo có tính chất chuyên nghiệp đã có sự thay đổi lớn về phương thức, thủ đoạn. Tội phạm chuyên nghiệp không chỉ đơn thuần là những vụ lừa đảo nhỏ lẻ mà đã tiến hóa thành các đường dây, băng nhóm có tổ chức, sử dụng công nghệ cao làm công cụ chính để chiếm đoạt tài sản trên quy mô lớn. Các ví dụ thực tế cho thấy tính chuyên nghiệp trong lừa đảo ngày nay thường đi đôi với sự tinh vi của công nghệ và phạm vi hoạt động rộng khắp, thậm chí xuyên quốc gia.  

• Lừa đảo công nghệ cao: Các đối tượng lừa đảo chuyên nghiệp thường thiết lập các hệ thống tinh vi trên không gian mạng. Họ có thể tạo ra các trang web giả mạo, tấn công mạng xã hội để chiếm đoạt tài khoản, hoặc sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) để giả mạo giọng nói, hình ảnh nhằm lừa gạt nạn nhân. Các kịch bản lừa đảo thường được dàn dựng công phu, có hệ thống và diễn viên đóng vai chuyên nghiệp. Các vụ án lừa đảo đầu tư trực tuyến, đặc biệt là tiền ảo và ngoại hối (forex), đã gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng. Ví dụ điển hình là vụ án lừa đảo đầu tư tiền ảo tại Hưng Yên, chiếm đoạt hơn 2.600 tỷ đồng. Hay vụ án mua bán 300.000 tài khoản cá nhân để thu lợi hơn 3 tỷ đồng tại Lạng Sơn. Gần đây nhất, một đường dây lừa đảo tại Campuchia đã chiếm đoạt gần 1.000 tỷ đồng từ hơn 13.000 nạn nhân trên cả nước thông qua các sàn giao dịch giả mạo.  
• Lừa đảo đời thực và lừa đảo kết hợp: Bên cạnh không gian mạng, các thủ đoạn lừa đảo chuyên nghiệp vẫn tồn tại và phát triển trong đời sống thực, đôi khi kết hợp cả hai yếu tố để đạt hiệu quả cao nhất. Các đối tượng thường giả danh công an, viện kiểm sát để hù dọa, yêu cầu nạn nhân chuyển tiền để "phục vụ điều tra". Nhiều đường dây lừa đảo bất động sản cũng hoạt động tinh vi bằng cách sử dụng giấy tờ giả hoặc các mô hình kinh doanh đa cấp bất hợp pháp, thu hút hàng nghìn người tham gia trước khi sập bẫy. Một số vụ án đã được triệt phá cho thấy thủ đoạn này gây thiệt hại lớn về kinh tế và làm mất niềm tin vào các kênh đầu tư, kinh doanh hợp pháp.  

4. Cách nhận biết và phòng tránh lừa đảo chuyên nghiệp hiệu quả

Để tự bảo vệ mình và cộng đồng trước tội phạm lừa đảo chuyên nghiệp, việc nâng cao cảnh giác và nắm vững các biện pháp phòng tránh là vô cùng cần thiết. Dưới đây là một số khuyến cáo thực tế:

• Luôn kiểm tra và xác minh thông tin: Khi nhận được bất kỳ cuộc gọi, tin nhắn hay email yêu cầu chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin cá nhân, cần hết sức cẩn trọng. Không bao giờ thực hiện giao dịch hoặc làm theo hướng dẫn từ các cuộc gọi lạ, đặc biệt là từ các số nước ngoài. Thay vào đó, hãy liên hệ trực tiếp với cơ quan chức năng hoặc ngân hàng qua các kênh chính thức đã được xác thực.  
• Bảo mật thông tin cá nhân: Không công khai các thông tin nhạy cảm như số căn cước công dân (CCCD), số điện thoại, địa chỉ hay số tài khoản ngân hàng lên mạng xã hội. Tuyệt đối không cung cấp mã xác thực OTP cho bất kỳ ai. Khi truy cập các trang web, chỉ nên nhập thông tin tài khoản trên các trang chính thức, có giao thức bảo mật (https://).  
• Cảnh giác với lời mời hấp dẫn: Không tin vào các lời hứa hẹn "việc nhẹ lương cao," "kiếm tiền nhanh chóng" hoặc các chương trình đầu tư, trúng thưởng "siêu lợi nhuận". Bất cứ khi nào nhận được một lời đề nghị quá tốt để trở thành sự thật, khả năng cao đó là một thủ đoạn lừa đảo.  
• Bảo vệ thiết bị và tài khoản: Không cài đặt các ứng dụng không rõ nguồn gốc lên điện thoại hay máy tính. Khi phát hiện SIM điện thoại bị vô hiệu hóa hoặc bị mất quyền kiểm soát, cần khẩn trương gọi ngay cho tổng đài nhà mạng để khóa SIM và kiểm tra các tài khoản liên quan.  
• Phối hợp với cơ quan chức năng: Thủ tướng Chính phủ và Bộ Công an đã có nhiều công điện chỉ đạo các lực lượng chức năng tăng cường đấu tranh, trấn áp tội phạm lừa đảo sử dụng công nghệ cao. Ngân hàng Nhà nước cũng đang triển khai việc xác thực sinh trắc học đối với các giao dịch trực tuyến nhằm loại bỏ tài khoản không chính chủ, góp phần phòng ngừa tội phạm. Do đó, việc phối hợp và tố giác tội phạm kịp thời là trách nhiệm của mỗi cá nhân, giúp cơ quan chức năng triệt phá các đường dây lừa đảo.  Xem thêm: Mẫu đơn trình báo công an bị lừa đảo qua mạng có tải file

5. Hậu quả xã hội của tội phạm lừa đảo chuyên nghiệp

Hậu quả của tội phạm lừa đảo chuyên nghiệp không chỉ dừng lại ở mặt pháp lý hay thiệt hại tài chính. Nó còn gây ra những tổn thất nghiêm trọng về mặt xã hội. Trước hết, thiệt hại về vật chất có thể vượt xa giá trị tài sản bị chiếm đoạt, bởi trong nhiều trường hợp, tài sản đó có thể là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại và gia đình họ.  

Về mặt tâm lý, lừa đảo chuyên nghiệp gây ra những tác động nặng nề lên nạn nhân. Các đối tượng thường lợi dụng sự sợ hãi, lòng tham, lòng trắc ẩn của con người để giăng bẫy. Sau khi bị lừa, nạn nhân thường rơi vào trạng thái hoang mang, lo âu, mất kiểm soát cảm xúc, thậm chí thu mình và không dám chia sẻ với người thân. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần của cá nhân mà còn làm xói mòn lòng tin vào các mối quan hệ xã hội.  

Trên phạm vi rộng hơn, hoạt động lừa đảo chuyên nghiệp làm suy yếu lòng tin của người dân vào các tổ chức, cơ quan nhà nước và cộng đồng. Khi người dân không còn tin tưởng vào hệ thống pháp luật, an ninh trật tự hoặc các dịch vụ công, sự ổn định xã hội có thể bị đe dọa.