Mạo danh, tự ý sử dụng hình ảnh của người khác để lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Trong bối cảnh kỷ nguyên số, các hành vi mạo danh và lừa đảo trực tuyến đang trở thành một vấn đề an ninh mạng phức tạp và gây ra những hậu quả nghiêm trọng. Theo một báo cáo, 70% người Việt Nam cho biết họ đã gặp phải các nỗ lực lừa đảo ít nhất một lần mỗi tháng, và gần một nửa (49%) cho biết số vụ lừa đảo mà họ gặp phải trong 12 tháng gần nhất đã tăng lên, cho thấy mức độ phổ biến đáng báo động của tội phạm mạng trong đời sống hàng ngày của người dân. Hậu quả của những hành vi này không chỉ là tổn thất danh dự mà còn là những thiệt hại tài chính khổng lồ và tình trạng này đặc biệt nghiêm trọng tại các đô thị lớn. 

1. Khái niệm và bản chất của hành vi mạo danh và lừa đảo trực tuyến

Theo nghĩa từ điển, "mạo danh" là hành vi "mượn tên người khác để làm việc có lợi cho mình". Tuy nhiên, trong bối cảnh tội phạm mạng, khái niệm này được mở rộng, bao gồm việc sử dụng thông tin, danh nghĩa của một cá nhân hoặc tổ chức để thực hiện các hành vi bất hợp pháp như trục lợi, chiếm đoạt tài sản, hoặc bôi nhọ danh dự, nhân phẩm. Đây là một hành vi trái đạo đức và trái pháp luật. Khi mạo danh nhằm chiếm đoạt tài sản, hành vi này trở thành Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản được định nghĩa là hành vi chiếm đoạt tài sản của người khác bằng "thủ đoạn gian dối". Thủ đoạn gian dối là một dấu hiệu cấu thành bắt buộc, thể hiện qua việc người phạm tội đưa ra những thông tin sai sự thật, làm cho nạn nhân tin tưởng và tự nguyện giao tài sản của mình cho kẻ gian, sau đó mới chiếm đoạt.  

Hành vi mạo danh và lừa đảo chiếm đoạt tài sản hiện nay diễn ra chủ yếu trên không gian mạng và các nền tảng số. Một báo cáo khảo sát tại Việt Nam cho thấy các kênh liên lạc phổ biến nhất mà kẻ lừa đảo sử dụng là cuộc gọi điện thoại, tin nhắn SMS, ứng dụng nhắn tin tức thời và email. Trong số đó, Facebook và Gmail là hai nền tảng được tội phạm sử dụng nhiều nhất. Các thủ đoạn cụ thể bao gồm giả mạo tài khoản của người thân, bạn bè để vay tiền; giả danh nhân viên ngân hàng, công an, bưu điện để hù dọa, yêu cầu chuyển tiền; hoặc lợi dụng các kênh thương mại điện tử để bán hàng giả, hàng kém chất lượng.   

2. Mạo danh, tự ý sử dụng hình ảnh của người khác để lừa đảo chiếm đoạt tài sản sẽ bị phạt như nào?

Pháp luật Việt Nam đã có các quy định cụ thể để xử lý các hành vi mạo danh và lừa đảo chiếm đoạt tài sản, thể hiện tính nghiêm minh và sự nhận thức của nhà làm luật về mức độ nguy hiểm của loại tội phạm này.

2.1. Vi phạm quyền đối với hình ảnh cá nhân

Điều 32 Bộ luật Dân sự 2015 quy định "cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình" và việc sử dụng hình ảnh của cá nhân phải được sự đồng ý của người đó. Quy định này khẳng định hình ảnh là một quyền nhân thân, được pháp luật bảo vệ.  

Tuy nhiên, luật cũng đưa ra các trường hợp ngoại lệ không cần sự đồng ý, bao gồm:

• Sử dụng hình ảnh vì lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng.
• Sử dụng hình ảnh từ các hoạt động công cộng như hội nghị, hội thảo, hoạt động thể thao, với điều kiện việc sử dụng không làm tổn hại đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh.  

Khi quyền đối với hình ảnh cá nhân bị vi phạm, người bị hại có quyền yêu cầu Tòa án buộc người vi phạm phải chấm dứt hành vi, thu hồi, tiêu hủy hình ảnh. Ngoài ra, họ còn có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại, bao gồm cả bồi thường tổn thất về tinh thần. Mặc dù pháp luật khuyến khích các bên tự thỏa thuận giải quyết, nhưng khi không đạt được sự đồng thuận, Tòa án sẽ là cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp.

2.2. Khung hình phạt tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Dưới đây là bảng tóm tắt các khung hình phạt chính theo Điều 174 Bộ luật Hình sự:

Bảng khung hình phạt đối với Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản  

Ngoài ra, người phạm tội còn có thể phải chịu hình phạt bổ sung như phạt tiền từ 10 triệu đến 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.  

Mức độ nghiêm trọng của tội phạm có tổ chức và sử dụng công nghệ cao

Việc phạm tội "có tổ chức" được coi là một tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. "Phạm tội có tổ chức" được hiểu là hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện tội phạm, với sự phân công nhiệm vụ rõ ràng và hoạt động có tính chất lâu dài, bền vững. 

Tương tự, việc sử dụng các công nghệ cao như Deepfake, AI để lừa đảo cũng được coi là một yếu tố làm tăng mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội. Việc kết hợp hai yếu tố này cho thấy tội phạm lừa đảo trực tuyến không còn là hành vi cá nhân đơn lẻ mà đã phát triển thành một ngành công nghiệp tội phạm được tổ chức chặt chẽ, sử dụng công nghệ tiên tiến để tối đa hóa lợi nhuận. Sự nghiêm khắc của pháp luật trong việc xử lý các tình tiết tăng nặng này cho thấy sự nhận thức của nhà nước về mức độ nguy hiểm và tác động tiêu cực của tội phạm mạng đến an ninh và trật tự xã hội.

3. Rủi ro và tác hại khi bị mạo danh

Việc thiếu cẩn trọng khi sử dụng mạng có thể dẫn đến nhiều rủi ro nghiêm trọng.

• Đánh cắp thông tin cá nhân: Việc công khai các thông tin nhạy cảm như ngày sinh, số CCCD, địa chỉ, số điện thoại, và lịch trình cá nhân trên mạng xã hội là một rủi ro lớn. Kẻ gian có thể dễ dàng thu thập những thông tin này để làm giả hồ sơ, thực hiện các giao dịch trái phép, hoặc mạo danh người dùng.  
• Tống tiền, đe dọa: Kẻ lừa đảo có thể sử dụng thông tin hoặc hình ảnh đã đánh cắp để đe dọa, tống tiền nạn nhân, hoặc tạo các video deepfake nhạy cảm để uy hiếp tinh thần.

Hậu quả của hành vi mạo danh và lừa đảo không chỉ dừng lại ở tổn thất tài chính mà còn gây ra nhiều tác hại nghiêm trọng khác.

• Tác hại về danh dự, uy tín: Khi bị mạo danh, nạn nhân phải đối mặt với nguy cơ bị tổn thất nặng nề về danh dự và uy tín cá nhân. Hình ảnh của họ có thể bị sử dụng cho mục đích xấu, gây hiểu lầm trong cộng đồng, thậm chí bị xa lánh. Hành vi này không chỉ vi phạm quyền đối với hình ảnh cá nhân theo Bộ luật Dân sự mà còn có thể cấu thành tội "Vu khống" nếu kẻ gian bịa đặt thông tin sai sự thật để xúc phạm danh dự, nhân phẩm nạn nhân.  
• Hậu quả tài chính: Đây là hậu quả rõ ràng và trực tiếp nhất của lừa đảo. Số liệu từ Bộ Công an cho thấy, người dân đã bị lừa đảo tổng số tiền lên tới 8,000-10,000 tỷ đồng trong năm 2023. Một thống kê khác tại TP. Hồ Chí Minh trong 9 tháng đầu năm 2024 cho thấy tổng số tiền thiệt hại từ 461 vụ lừa đảo trên không gian mạng là khoảng 982 tỷ đồng, trung bình mỗi vụ, nạn nhân bị lừa đảo khoảng 5 tỷ đồng. Con số này cho thấy mức độ thiệt hại tài chính là vô cùng lớn và có tác động tiêu cực đến cả nền kinh tế.   

4. Ví dụ thực tiễn về các vụ án lừa đảo tại Việt Nam

Các cơ quan chức năng tại Việt Nam đã ghi nhận và triệt phá nhiều vụ án lừa đảo trực tuyến với thủ đoạn tinh vi, gây thiệt hại lớn cho người dân. Một số ví dụ cụ thể bao gồm:

• Lừa đảo mạo danh người thân: Một trong những thủ đoạn phổ biến nhất là chiếm đoạt hoặc giả mạo tài khoản mạng xã hội của người thân, bạn bè để nhắn tin vay tiền, đánh vào sự tin tưởng và tâm lý lo lắng của nạn nhân. Điển hình là vụ việc một đối tượng đã giả mạo tài khoản Facebook của người thân, lừa đảo chiếm đoạt gần 1,5 tỷ đồng từ một nạn nhân ở Thanh Hóa và gần 350 triệu đồng từ một nạn nhân khác ở Hà Nội.  
• Sử dụng công nghệ cao (Deepfake): Gần đây, các đối tượng lừa đảo đã sử dụng công nghệ Deepfake để giả giọng nói hoặc video call mạo danh người thân hay thậm chí là cán bộ công an để lừa tiền. Nạn nhân có thể bị yêu cầu làm theo hướng dẫn để "định danh tài khoản ngân hàng" hoặc "điều tra vụ án", từ đó bị chiếm đoạt tài sản.  
• Lừa đảo đầu tư: Thủ đoạn này thường nhắm vào tâm lý muốn làm giàu nhanh. Các đối tượng lừa đảo dụ dỗ người dân đầu tư vào các dự án tiền ảo, chứng khoán giả mạo với lời hứa hẹn lợi nhuận cao. Ban đầu, chúng cho nạn nhân rút một khoản tiền nhỏ để tạo lòng tin, sau đó chiếm đoạt toàn bộ số tiền khi nạn nhân đã đầu tư lớn hơn. Một ví dụ là vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản dưới hình thức kêu gọi đầu tư vào dự án tiền ảo "WorldMall.app" đã bị triệt phá.  
• Mạo danh cơ quan, tổ chức: Các đối tượng lừa đảo thường xuyên giả danh nhân viên bưu điện, công an, bưu cục để yêu cầu nạn nhân chuyển khoản phí để nhận hộ chiếu hoặc bưu kiện. Do thiếu thông tin và tâm lý lo lắng, nhiều người đã mất tiền oan.  
• Các vụ án quy mô lớn: Các vụ án này cho thấy tội phạm mạng không còn hoạt động đơn lẻ mà có sự tổ chức chặt chẽ. Cơ quan chức năng đã khởi tố nhiều vụ án lừa đảo, trong đó có một vụ án liên quan đến 34 bị can, sử dụng công nghệ cao để chiếm đoạt hơn 16 tỷ đồng. Các đối tượng này bị khởi tố với nhiều tội danh, bao gồm "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản" và "Sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản".

5. Kết luận

Tóm lại, trong bối cảnh tội phạm mạng ngày càng tinh vi và nguy hiểm, việc "phòng tránh rủi ro là cách tốt nhất" để không phải đối mặt với các vấn đề pháp lý phức tạp và hậu quả khôn lường. Việc trang bị kiến thức pháp luật và nâng cao nhận thức về các thủ đoạn lừa đảo không chỉ giúp bảo vệ bản thân mà còn góp phần vào việc xây dựng một không gian mạng an toàn hơn cho cả cộng đồng. Kiến thức và sự cảnh giác của mỗi cá nhân chính là lá chắn hữu hiệu nhất. 

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!