Một số yếu tố vĩ mô ảnh hưởng đến sự hình thành tâm lý tội phạm

Việc hình thành hành vi tuân thủ pháp luật của nhân cách trong quá trình xã hội hóa pháp luật là mục tiêu đáng được mong đợi, song trong quá trình xã hội hóa pháp luật có thể xuất hiện những lệch chuẩn xã hội tiêu cực từ những việc vi phạm nhỏ cho đến hành động gây ra tội ác. Những khiếm khuyết trong cấu trúc của giao tiếp, trong sự kiểm soát xã hội, trong việc thực hiện các chức năng xã hội cũng như sự biến dạng cấu trúc các nhu cầu của nhân cách là các yếu tố mầm mống tội phạm nguy hiểm nhất của quá trình xã hội hóa . Nguy hiểm nhất là những khiếm khuyết ở lứa tuổi thiếu nhi và vị thành niên, khi các cơ sở của nhân cách đang được hình thành. Mọi người đều biết rằng nhân tố quan trọng nhất của quá trình xã hội hóa pháp luật ở tuổi này chính là gia đình, trường học, bạn bè cùng trang lứa.

Có một sơ đồ chung minh họa quá trình phi đạo đức hóa và sau đó dẫn đến việc tội phạm hóa (các khiếm khuyết của xã hội hóa ) trẻ em và vị thành niên: 

Những xung đột với cha mẹ ( các khiếm khuyết trong xã hội hóa gia đình)

Những khó khăn và thất bại ở trường học (những khiếm khuyết của xã hội hóa trong trường học)

Những liên hệ và sự gần gũi với những bạn cùng lứa có những biểu hiện phi đạo đức (những khiếm khuyết của việc xã hội hóa trong các nhóm cùng trang lứa)

Việc mất đi các ảnh hưởng tích cực của gia đình, những thất bại trong trường học và việc gần gũi với nhóm bạn cùng lứa tiêu cực có thể có trình tự khác nhau nhưng hầu như ở tất cả các trường hợp xảy ra trước những hành vi chống xã hội của trẻ vị thành niên đều có sự tương tác của ba yếu tố này. Gia đình, trường học và các nhóm bạn bè cùng trang lứa là môi trường tự nhiên cho tất cả các trẻ nhỏ và trẻ vị thành niên. Đó là những yếu tố quan trọng nhất xã hội hóa nhân cách trẻ vị thành niên. Ở đây gia đình có một vai trò đặc biệt quan trọng trong sự hình thành con người bởi vì tác động của nó đối với nhân cách luôn có tính đa dạng và toàn diện.

Khi xem xét nguồn gốc của hành vi phạm tội, một số nhà tâm lý học cho rằng, sinh vật là yếu tố quyết định, do đó, mầm mống tội phạm định sẵn trong gien, trong con người từ lúc mới sinh ra và nó sẽ được biểu hiện ra bên ngoài khi gặp điều kiện thích hợp. Vậy, tội phạm được sinh ra (đẻ ra) không phải được hình thành.

Một số nhà tâm lý học khác lại cho rằng: hành vi phạm tội xuất hiện trong xã hội là do con người có bản tính ít biến đổi nên không có khả năng thích ứng kịp thời với sự biến đổi mạnh mẽ, phức tạp của nền văn minh xã hội.

Theo quan niệm tâm lý học mác xít, tội phạm là một hiện tượng xã hội, xuất hiện cùng với sự xuất hiện của chế độ tư hữu, sự phân chia xã hội thành giai cấp đối kháng, sự hình thành nhà nước và pháp luật. Do đó, tội phạm mang tính giai cấp, tính lịch sử. Môi trường tiêu cực là nguồn gốc của tâm lý tiêu cực nói chung và tâm lý tội phạm nói riêng. 

 

Môi trường vĩ mô là tổ hợp những yếu tố thuộc về thượng tầng kiến trúc của xã hội (chính trị, pháp luật, tôn giáo, đạo đức, giáo dục, lối sống, v.v...) tác động, ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển tâm lý của cá nhân. Tồn tại trong môi trường vĩ mô bao gồm các yếu tố tích cực và tiêu cực. Con người sống và hoạt động trong môi trường đó đều chịu sự tác động của tất cả các yếu tố tiêu cực cũng như tích cực với những mức độ khác nhau. Trong đó, các yếu tố tiêu cực có ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển tâm lý tiêu cực của cá nhân, chúng là nguồn gốc sâu xa của tội phạm và tâm lý phạm tội. 

 

- Ảnh hưởng của chủ nghĩa tư bản và các thế lực thù địch 

Với xu hướng toàn cầu hoá, bên cạnh không khí trong lành tràn vào thì ruồi, muỗi, bụi bặm cũng vào theo, trong đó lưu ý:

Hiện nay, chủ nghĩa tư bản và các thế lực thù địch quốc tế luôn tìm mọi cách chống phá nước ta trên tất cả các mặt như chính trị, kinh tế, tư tưởng, văn hóa, v.v... nhằm làm nước ta suy yếu, gây lên tâm lý bức xúc trong dân. Chúng đẩy mạnh chiến tranh tâm lý và đế quốc thông tin để tranh thủ tình cảm, trái tim và khối óc dựa trên cơ sở của tâm lý tuyên truyền: Một điều không đúng sự thật, nhưng cứ nói 100 lần rồi người ta cũng tin đó là sự thật (Luận thuyết của Gơben - một trong trùm phát xít). Các tác động tiêu cực này là một trong những nguyên nhân quan trọng làm hình thành ở một số người những nét tâm lý tiêu cực (tư tưởng phản động, thực dụng, chủ nghĩa cá nhân, v.v...). Do đó, một số người đã thực hiện hành vi phạm tội. Vậy, một trong những nhiệm vụ quan trọng và lâu dài nhằm giảm tình trạng phạm tội ở nước ta chủ động phòng ngừa và tích cực đấu tranh với mọi tác động tiêu cực của chủ nghĩa tư bản và các thế lực chống chủ nghĩa xã hội.

- Ảnh hưởng của sự khác biệt về mặt văn hoá - lối sống

Trong điều kiện giao lưu quốc tế mở rộng, những nền văn hóa và lối sống của các dân tộc, quốc gia khác nhau đều có ảnh hưởng lẫn nhau. Đối với nước ta, những ảnh hưởng của một số yếu tố văn hóa - lối sống không phù hợp với truyền thống dân tộc, v.v... đang là yếu tố ảnh hưởng tiêu cực đến sự hình thành, phát triển nhân cách, nhất là đối với thanh thiếu niên. 

 Trong điều kiện giao lưu quốc tế như vậy, dễ có xu huớng dẫn đến sự xâm lược về văn hoá. Nếu nền văn hoá dân tộc không chống lại được, không giữ gìn bản sắc của mình thì dân tộc đó thực sự bị xâm lược. Hiện nay một số người có tâm lý thèm mất gốc gác của mình. Chừng nào còn tác động này thì việc loại trừ tâm lý tiêu cực, tâm lý tội phạm của mỗi quốc gia còn gặp khó khăn.

 

Chế độ cũ đã bị xoá bỏ, nhưng những thây ma thối rữa (mặt tiêu cực) của nó vẫn còn tồn tại dai dẳng; nhất là trong tâm lý, ý thức của xã hội (Vì tâm lý biến đổi chậm hơn so với tồn tại xã hội), thậm chí biến dạng để thích nghi trong điều kiện xã hội mới. Những tàn dư của xã hội cũ rất đa dạng, phức tạp và tồn tại dai dẳng. Chẳng hạn, tính tự do, tùy tiện của sản xuất nhỏ khiến cho nhiều chủ trương chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước chậm đi vào cuộc sống, thực thi pháp luật nhiều lúc, nhiều nơi còn tùy tiện. Tâm lý địa phương cục bộ, phép vua thua lệ làng, mê tín dị đoan, v.v... đã thể hiện trong thực tiễn bằng những hành vi sai lệch chuẩn mực xã hội ở các dạng với các mức độ khác nhau.

 

Công cuộc xây dựng xã hội ở nước ta hiện nay còn mới mẻ, phức tạp, khó khăn không giống hoàn toàn với quốc gia nào. Vì vậy, quá trình đó không tránh khỏi những thiếu sót, thậm chí có những vấp váp, sai lầm và nó được thể hiện ở nhiều mặt, nhiều lĩnh vực trong điều hành, quản lý đất nước. Sự sai lệch của một số thể chế, chuẩn mực xã hội chưa thống nhất thậm chí ở nơi này, nơi khác bị biến dạng. Chính những yếu tố này là điều kiện, nguyên nhân làm nảy sinh tâm lý, hành vi tiêu cực ở một số người. 

Hơn 500 năm trước Nguyễn Trãi đã có câu họa phúc hữu môi phi nhất nhật (cái họa phúc nó có nguồn đâu phải một buổi). Khi xem xét sự ảnh hưởng của những yếu tố này không thể bỏ qua vấn đề có ý nghĩa dưới đây:

- Lý thuyết phá cửa sổ: Nhà tâm lý học người Mỹ - James Bucket đã tiến hành một cuộc thử nghiệm: lấy hai chiếc xe ô tô cùng mẫu mã kiểu dáng đặt ở hai khu phố khác nhau. Trong đó có một chiếc đặt tại khu tầng lớp trung lưu Palo Alto, chiếc xe khác bỏ nhãn hiệu, mở mui xe đặt tại khu phố The Bronx khá lộn xộn. Kết quả là chiếc xe đặt tại khu phố của tầng lớp trung lưu, qua một tuần vẫn không xẩy ra vấn đề gì, trong khi chiếc xe mở mui chưa đầy một ngày đã bị ăn cắp. Bucket liền làm vỡ kính của chiếc xe ô tô đặt tại khu phố trung lưu, kết quả là cũng chỉ sau một vài giờ, chiếc xe đó cũng không còn nữa. Căn cứ từ cuộc thử nghiệm này, Wilson và Kerin (người Mỹ) đã đưa ra lý thuyết phá cửa sổ. Họ cho rằng: Nếu có người làm vỡ kính cửa sổ của một ngôi nhà. Khi cánh cửa sổ đó không được sửa chữa ngay thì có thể người khác sẽ cho rằng hành động này ngầm nhận được sự dung túng nên họ lại đi phá vỡ nhiều cửa sổ khác. Lâu dần những cửa sổ bị phá này sẽ tạo cho người ta một cảm giác mất trật tự, mọi người tỏ thái độ bàng quang và tội phạm sẽ sinh sôi nảy nở. 

 Hiệu ứng “Phá cửa sổ” cho thấy một số tâm lý sau:

Tâm lý chán nản: vật bị hỏng không ai sửa, đồ chung không ai quản, nhiều người sẽ có thái độ thiếu trách nhiệm với xã hội.

Tâm lý bài cũ: vật đã bị phá hoại, không có ai quản lý thì mặc kệ nó.

Tâm lý cơ hội: là một trong những thói xấu đã ăn sâu vào con người, nhất là khi họ thấy có cơ hội có thể thu lợi cho cá nhân.

Wilson và Kerin cũng đã đưa ra phương pháp giải quyết hiệu ứng “Phá cửa sổ”:  Cần khắc phục kịp thời những lỗi hỏng nhỏ, nhiều khi con đê dài nghìn dặm, bị vỡ chỉ vì lỗ hổng nhỏ của một tổ mối. Vấn đề này rất có ý nghĩa đối với phòng chống tội phạm ở Việt Nam, khi mà cơ chế quản lý ở nhiều lĩnh vực của nước ta còn lỏng lẻo, vẫn còn tình trạng cha chung không ai khóc, nhiều sãi không ai đóng cửa chùa.

- Câu thành ngữ "Thượng bất chính, hạ tắc loạn":  Trong cuốn "Từ điển Thành ngữ và Tục ngữ Việt Nam (của Vũ Dung, Vũ Thúy Anh, Vũ Quang Hào nhà xuất bản Văn hóa Hà Nội (1995)" đã giải nghĩa "Thượng bất chính hạ tắc loạn" như sau: "Thượng: trên, hạ: dưới, bất chính: không ngay thẳng, tắc: thì, loạn: lộn xộn) - Người trên mà làm bậy thì cấp dưới không thể nghiêm chỉnh được". Từ thực tế cuộc sống và xã hội đã cho hay: Phàm là một người trên (người có vai vế là trụ cột) trong một gia đình mà ăn ở không chính trực hoặc phẩm chất đạo đức hư hỏng thì sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến con cháu, đến mọi người trong nhà. Thành ngữ Việt Nam cũng có câu: "Dột từ nóc dột xuống" - Người trên mà hư hỏng thì lớp dưới coi thường. Khuôn phép gia phong không nghiêm. Luân thường đạo lý mai một. Trong xã hội mà người trên không chính trực, làm bậy thì kỷ cương mất nghiêm, người cấp dưới sẽ khinh nhờn "Bởi trên ở chẳng chính ngôi - cho nên kẻ dưới chúng tôi hỗn hào" (ca dao). Quá trình phát triển xã hội đã cho thấy: Người có trọng trách, cầm cán cân công lý trong xã hội mà không công minh chính trực thì dân tình rối loạn. Người chỉ huy mà không nghiêm thì quân hồi vô phèng. Nhân dân ta từ khi có Đảng lãnh đạo làm công cuộc Cách mạng giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước, ngay từ ngày đầu cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã quan tâm đến việc giáo dục đạo đức Cách mạng cho cán bộ, Đảng viên, đó là: Cần. Kiệm, Liêm Chính, Chí công vô tư. Đó là những phẩm chất đạo đức cách mạng mà suốt đời Lãnh tụ Hồ Chí Minh hằng nhắc nhở, đôn đốc Cán bộ, Đảng viên phấn đấu tu dưỡng, rèn luyện để có đủ nhân cách phục vụ Tố quốc, phục vụ nhân dân.

Trước tình hình một số không nhỏ Cán bộ, Đảng viên đạo đức đang bị thoái hóa thì câu thành ngữ "Thượng bất chính, hạ tắc loạn" vẫn như lời cảnh tỉnh về một chân lý cho những người có trọng trách trước Đảng, trước dân và cả cho những người có vai vế là trụ cột trong gia đình.

-  Chuẩn mực xã hội chưa thống nhất thậm chí ở nơi này, nơi khác bị biến dạng, giữa chuẩn mực xã hội được tuyên bố với chuẩn mực trong thực tế là điều kiện, thậm chí là nguyên nhân của những hiện tượng không lành mạnh trong xã hội, nhất là đạo đức hai mặt (khi hành động có sự kiểm tra giám sát khác hẳn với khi hành động không có sự  kiểm tra giám sát).     

Trong ba yếu tố đã nghiên cứu ở trên của môi trường vĩ mô thì yếu tố những thiếu sót, hạn chế của công cuộc xây dựng xã hội mới ảnh hưởng mạnh nhất đến tâm lý hành vi phạm tội của nước ta vì nó là yếu tố thuộc về chủ quan, sức đề kháng, yếu tố nội lực của xã hội mới.