Người có thẩm quyền tiến hành tố tụng theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

Hoạt động tố tụng hình sự là quy trình pháp lý nghiêm ngặt nhằm xác định sự thật khách quan của vụ án, truy cứu trách nhiệm hình sự người phạm tội, đồng thời bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Để đạt được mục tiêu đó, pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam đã quy định rõ ràng về Cơ quan và Người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, những chủ thể mang trên mình trách nhiệm thực thi quyền lực công. Việc nắm vững danh sách, quyền hạn và trách nhiệm của những người này là cơ sở tối quan trọng để người tham gia tố tụng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình một cách hiệu quả.

1. Khái quát về người có thẩm quyền tiến hành tố tụng

Người có thẩm quyền tiến hành tố tụng là thuật ngữ pháp lý chỉ những cá nhân được Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015 trao quyền thực hiện các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và kiểm sát tư pháp. Hoạt động của họ là nền tảng bảo đảm tính công bằng và hợp pháp của toàn bộ quá trình giải quyết vụ án hình sự.

Theo Khoản 1 Điều 34 BLTTHS 2015, Người tiến hành tố tụng bao gồm các chức danh tại Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án, cùng với các Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Vai trò của những chủ thể này là tối quan trọng, bởi lẽ các quyết định họ ban hành (từ khởi tố, bắt, tạm giam, đến kết tội hoặc tuyên vô tội) ảnh hưởng trực tiếp và sâu sắc đến quyền tự do, danh dự và tài sản của công dân

Hoạt động của người tiến hành tố tụng phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự. Trước hết là nguyên tắc tôn trọng pháp chế (Điều 7) và đảm bảo nguyên tắc suy đoán vô tội (Điều 13 BLTTHS 2015). Điều này đòi hỏi mọi hành vi tố tụng phải đúng trình tự, thủ tục do luật định, và bị can, bị cáo được coi là vô tội cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật.   

Đặc biệt, nguyên tắc vô tư, độc lập là yếu tố cốt lõi. Pháp luật quy định Người có thẩm quyền tiến hành tố tụng không được tham gia nếu có lý do rõ ràng cho rằng họ có thể không vô tư trong khi thực hiện nhiệm vụ (Điều 21 BLTTHS 2015). Cơ chế pháp lý về việc từ chối hoặc bị thay đổi người tiến hành tố tụng (Điều 49, Điều 50) là công cụ pháp lý quan trọng để kiểm soát tính khách quan, bảo đảm rằng vụ án chỉ được giải quyết bởi những người hoàn toàn không có xung đột lợi ích hoặc thiên vị.

2. Danh sách và phân loại người tiến hành tố tụng theo bộ luật tố tụng hình sự

Người tiến hành tố tụng được phân loại rõ ràng theo cơ quan mà họ trực thuộc, tương ứng với chức năng chuyên biệt trong từng giai đoạn của quá trình tố tụng hình sự.

Trong giai đoạn điều tra, các chức danh có thẩm quyền bao gồm Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Điều tra viên, và Cán bộ điều tra (theo Khoản 1 Điều 34 BLTTHS 2015). Đây là lực lượng trực tiếp thực hiện các biện pháp điều tra để thu thập chứng cứ và làm rõ sự thật khách quan của vụ án.   

Ngoài ra, BLTTHS 2015 còn quy định về các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra (Điều 35 BLTTHS 2015). Nhóm này bao gồm các cơ quan chuyên trách như Bộ đội Biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, Cảnh sát biển, cùng với các đơn vị cụ thể của Công an và Quân đội nhân dân. Những người đứng đầu và người được giao nhiệm vụ tại các cơ quan này cũng có thẩm quyền thực hiện các hoạt động điều tra theo quy định của luật.   

Tại Viện kiểm sát, Người tiến hành tố tụng bao gồm Viện trưởng, Phó Viện trưởng, Kiểm sát viên, và Kiểm tra viên. Kiểm sát viên giữ vai trò then chốt trong việc kiểm sát tính hợp pháp của quá trình điều tra, phê chuẩn các quyết định quan trọng (như lệnh bắt, tạm giam) và đại diện cho Nhà nước thực hiện quyền công tố tại phiên tòa.

Tại Tòa án, các chức danh bao gồm Chánh án, Phó Chánh án, Thẩm phán, Hội thẩm, Thư ký Tòa án, và Thẩm tra viên. Trong đó, Thẩm phán và Hội thẩm là những người ra phán quyết cuối cùng về tội danh và hình phạt, khẳng định trách nhiệm pháp lý của bị cáo.

3. Quyền hạn và trách nhiệm cụ thể của từng chức danh

Pháp luật quy định rõ ràng về quyền hạn song song với trách nhiệm pháp lý của Người tiến hành tố tụng. Sự phân định này nhằm đảm bảo không có sự lạm quyền và duy trì tính công khai, minh bạch.

3.1. Quyền hạn trọng yếu của Thủ trưởng cơ quan điều tra 

Thủ trưởng Cơ quan điều tra nắm giữ quyền lực quyết định trong giai đoạn điều tra. Nhiệm vụ và quyền hạn của họ được quy định chi tiết tại Điều 36 BLTTHS 2015.  Các quyết định tố tụng có ảnh hưởng sâu sắc đến quyền tự do của công dân phải do Thủ trưởng Cơ quan điều tra ban hành, bao gồm:

• Quyết định khởi tố, bổ sung hoặc thay đổi quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can.
• Quyết định áp dụng, thay đổi, hoặc hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế, đặc biệt là biện pháp tạm giam, biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt.   
• Quyết định truy nã, khám xét, thu giữ vật chứng; quyết định tạm đình chỉ hoặc đình chỉ điều tra vụ án, bị can.   

Ngoài ra, Thủ trưởng Cơ quan điều tra có quyền kiểm tra, thay đổi hoặc hủy bỏ các quyết định không có căn cứ hoặc trái pháp luật của cấp Phó Thủ trưởng và Điều tra viên.   

Một nguyên tắc pháp lý quan trọng nhằm bảo vệ quyền con người là Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra không được ủy quyền cho Điều tra viên thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình đối với các quyết định quan trọng này. Việc đặt trách nhiệm pháp lý cao nhất tại cấp lãnh đạo nhằm đảm bảo rằng chỉ người chịu trách nhiệm trực tiếp trước pháp luật mới được quyền ra quyết định giới hạn quyền tự do của cá nhân.   

3.2. Quyền hạn cốt lõi của Kiểm sát viên

Kiểm sát viên, dưới sự lãnh đạo tập trung thống nhất của Viện trưởng, có nhiệm vụ thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, nhằm đảm bảo mọi hoạt động tố tụng tuân thủ đúng pháp luật. Kiểm sát viên có quyền yêu cầu Cơ quan điều tra thực hiện hoặc hủy bỏ các quyết định tố tụng trái pháp luật.

Trong hệ thống Viện kiểm sát, tính thứ bậc và trách nhiệm tập trung được đề cao. Kiểm sát viên có quyền từ chối nhiệm vụ được giao nếu thấy nhiệm vụ đó là trái pháp luật. Tuy nhiên, nếu Viện trưởng cấp trên vẫn quyết định thi hành, Kiểm sát viên phải chấp hành, nhưng Viện trưởng phải chịu trách nhiệm về quyết định đó, và Kiểm sát viên có quyền báo cáo lên Viện trưởng cấp trên trực tiếp. Cơ chế này bảo vệ cá nhân Kiểm sát viên khỏi rủi ro pháp lý khi chấp hành lệnh của cấp trên, đồng thời duy trì hiệu quả hoạt động và trách nhiệm cuối cùng của cấp lãnh đạo Viện kiểm sát.   

3.3. Trách nhiệm pháp lý đối với sai phạm tố tụng

Người tiến hành tố tụng phải chịu trách nhiệm pháp lý cá nhân về hành vi và quyết định của mình. Khoản 4 Điều 36 BLTTHS 2015 quy định Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về hành vi, quyết định của mình. Nếu người tiến hành tố tụng có hành vi cố ý hoặc vô ý làm sai lệch hồ sơ vụ án hoặc vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, họ có thể bị xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.   

Một khía cạnh pháp lý khác là trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Khi người tiến hành tố tụng thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn mà có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại cho cá nhân, tổ chức, cơ quan trực tiếp quản lý người đó phải bồi thường theo quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.   

Trách nhiệm này không chỉ là chế tài kỷ luật nội bộ mà còn là sự đảm bảo pháp lý cho công dân, củng cố nguyên tắc pháp chế. Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước là cơ chế để công dân được bảo vệ và nhận bồi thường ngay cả khi xảy ra lỗi tố tụng nghiêm trọng. Vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng được định nghĩa là việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, không đầy đủ các trình tự, thủ tục do BLTTHS quy định, xâm hại nghiêm trọng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng. Đây là căn cứ để Tòa án cấp trên hủy bỏ hoặc sửa đổi các quyết định tố tụng.   

4. Quy định về thay đổi hoặc từ chối Người tiến hành tố tụng

Để đảm bảo tính vô tư tuyệt đối trong hoạt động tư pháp, pháp luật quy định cơ chế từ chối hoặc bị thay đổi đối với người tiến hành tố tụng khi có nguy cơ xung đột lợi ích hoặc thiếu khách quan.

4.1. Các trường hợp bắt buộc phải từ chối hoặc bị thay đổi 

Căn cứ Điều 49 BLTTHS 2015, người tiến hành tố tụng phải tự từ chối tiến hành tố tụng hoặc bị thay đổi khi thuộc một trong các trường hợp sau:   

• Xung đột lợi ích trực tiếp hoặc quan hệ thân thích: Đồng thời là bị hại, đương sự (nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan) trong vụ án đó. Là người đại diện, hoặc người thân thích của bị hại, đương sự, bị can hoặc bị cáo. Người thân thích bao gồm: vợ, chồng, bố mẹ đẻ/nuôi, con đẻ/nuôi, ông bà, anh chị em ruột, cô chú, v.v..   
• Đã tham gia với tư cách khác: Đã tham gia vụ án đó với tư cách là người bào chữa, người làm chứng, người giám định, người định giá tài sản, người phiên dịch, hoặc người dịch thuật.
• Thiếu vô tư rõ ràng: Có căn cứ rõ ràng khác để cho rằng họ có thể không vô tư trong khi làm nhiệm vụ.   

Tiêu chuẩn "căn cứ rõ ràng khác" đòi hỏi người yêu cầu thay đổi phải đưa ra bằng chứng cụ thể, không phải chỉ là sự nghi ngờ chung chung, về mối quan hệ (ví dụ: công vụ, kinh tế, mâu thuẫn cá nhân quan trọng) giữa người tiến hành tố tụng với những người có lợi ích trong vụ án. Việc nhấn mạnh tính "rõ ràng" giúp cân bằng giữa việc bảo đảm tính khách quan và việc ngăn chặn việc lạm dụng quyền yêu cầu thay đổi nhằm mục đích kéo dài vụ án.

4.2. Thẩm quyền và thủ tục giải quyết việc thay đổi

Thủ tục giải quyết việc từ chối hoặc thay đổi người tiến hành tố tụng được quy định tại Điều 50 BLTTHS 2015. Yêu cầu thay đổi phải được lập thành văn bản, nêu rõ lý do và căn cứ cụ thể.

Thẩm quyền quyết định việc thay đổi mang tính chất phân cấp, đảm bảo rằng quyết định được đưa ra bởi cấp quản lý cao hơn để duy trì tính khách quan và tính liên tục của hoạt động tố tụng:

• Đối với Điều tra viên, Cán bộ điều tra: Do Thủ trưởng Cơ quan điều tra quyết định.
• Đối với Kiểm sát viên, Kiểm tra viên: Do Viện trưởng Viện kiểm sát cùng cấp hoặc cấp trên trực tiếp quyết định.
• Đối với Thẩm phán, Hội thẩm, Thư ký Tòa án: Do Chánh án Tòa án cấp tương ứng (sơ thẩm, phúc thẩm) quyết định.

Cơ chế này đảm bảo rằng người bị yêu cầu thay đổi không tự quyết định về sự vô tư của chính mình, mà cơ quan quản lý cấp trên sẽ đưa ra đánh giá độc lập về nguy cơ thiếu khách quan.

5. Phân biệt người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng

Pháp luật Tố tụng hình sự phân chia rõ ràng hai nhóm chủ thể này dựa trên vai trò, chức năng và vị trí pháp lý của họ trong vụ án. Người tiến hành tố tụng là những người thực hiện chức năng công quyền, đại diện cho Nhà nước trong việc điều tra, truy tố, xét xử. Ngược lại, Người tham gia tố tụng là những người tham gia vào quá trình tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình (ví dụ: bị can, bị cáo, bị hại, nguyên đơn dân sự) hoặc hỗ trợ cơ quan tố tụng làm rõ sự thật (ví dụ: người làm chứng, người bào chữa, giám định viên).   

Sự phân biệt này là nền tảng cho việc phân định quyền và nghĩa vụ của từng bên. Người tiến hành tố tụng phải vô tư và chịu trách nhiệm pháp lý cao, trong khi Người tham gia tố tụng có quyền yêu cầu người tiến hành tố tụng phải từ chối hoặc bị thay đổi, thể hiện cơ chế kiểm soát của công dân đối với quyền lực nhà nước trong tư pháp.

Kết luận

Việc hiểu rõ về thẩm quyền, trách nhiệm pháp lý, và đặc biệt là cơ chế thay đổi người tiến hành tố tụng là chìa khóa để người tham gia tố tụng (nhất là bị can, bị cáo, người bị hại) bảo vệ quyền lợi của mình một cách chủ động và hiệu quả. Các quyết định tố tụng quan trọng, từ lệnh tạm giam (Khoản 2 Điều 36 BLTTHS 2015) đến việc đình chỉ điều tra, đều cần được kiểm soát chặt chẽ về mặt pháp lý.

Công ty Luật Minh Khuê luôn sẵn sàng đồng hành cùng cá nhân, tổ chức trong các vụ án hình sự phức tạp. Với đội ngũ luật sư chuyên môn sâu, LMK cam kết cung cấp dịch vụ tư vấn, bào chữa và bảo vệ quyền lợi hợp pháp, đảm bảo mọi hành vi tố tụng diễn ra đúng pháp luật, khách quan và nhân văn. Đặc biệt, Luật sư LMK sẽ hỗ trợ quý vị trong việc đánh giá tính khách quan của Người tiến hành tố tụng và thực hiện thủ tục yêu cầu thay đổi (Điều 49, 50 BLTTHS 2015) khi phát hiện căn cứ vi phạm rõ ràng.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!