Những điểm mới về quy định quyền và nghĩa vụ của bị can trong BLTTHS 2015

1. Thế nào là bị can?

Bị can là người hoặc pháp nhân bị khởi tố về hình sự. Một người hoặc một pháp nhân từ khi đã cố quyết định khởi tố bị can thì được gọi là bị can. Quyết định khởi tố bị can ghi rõ thời gian, địa điểm ra quyết định; họ tên, chức vụ người ra quyết định; họ tên, ngày, tháng, năm sinh, quốc tịch, dân tộc, tôn giáo, giới tính, chồ ở, nghề nghiệp của bị can; bị can bị khởi tố về tội gì, theo điều, khoản nào của Bộ luật hình sự; thời gian, địa điểm phạm tội và những tình tiết khác của tội phạm. Trường hợp bị can bị khởi tố về nhiều tội khác nhau thì quyết định khởi tố bị can phải ghi rõ từng tội danh và điều, khoản của Bộ luật hình sự được áp dụng.

2. Quyền và nghĩa vụ của bị can

Theo quy định tại khoản 2 Điều 60 BLTTHS năm 2015, bị can có những quyền sau đây:

a) Được biết lý do mình bị khởi tố;

b) Được thông báo, giải thích về quyền và nghĩa vụ quy định tại Điều này;

c) Nhận quyết định khởi tố bị can; quyết định thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố bị can, quyết định phê chuẩn quyết định khởi tố bị can, quyết định phê chuẩn quyết định thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố bị can; quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế; bản kết luận điều tra; quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ điều tra; quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ vụ án; bản cáo trạng, quyết định truy tố và các quyết định tố tụng khác theo quy định của Bộ luật này;

d) Trình bày lời khai, trình bày ý kiến, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội;

đ) Đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu;

e) Trình bày ý kiến về chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan và yêu cầu người có thẩm quyền tiến hành tố tụng kiểm tra, đánh giá;

g) Đề nghị giám định, định giá tài sản; đề nghị thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người giám định, người định giá tài sản, người phiên dịch, người dịch thuật;

h) Tự bào chữa, nhờ người bào chữa;

i) Đọc, ghi chép bản sao tài liệu hoặc tài liệu được số hóa liên quan đến việc buộc tội, gỡ tội hoặc bản sao tài liệu khác liên quan đến việc bào chữa kể từ khi kết thúc điều tra khi có yêu cầu;

k) Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng."

Bị can có nghĩa vụ:

- Có mặt theo giấy triệu tập của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Trường hợp vắng mặt không vì lý do bất khả kháng hoặc không do trở ngại khách quan thì có thể bị áp giải, nếu bỏ trốn thì bị truy nã;

- Chấp hành quyết định, yêu cầu của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

3. Những điểm mới trong quy định về quyền và nghĩa vụ của bị can

Bị can theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 là người đã bị khởi tố về hình sự, nhưng Bộ luật hình sự năm 2015 đã có sự thay đổi nhận thức về chủ thể của tội phạm. Theo đó, chủ thể của tội phạm không chỉ là cá nhân mà còn là pháp nhân. Sự thay đổi của luật hình sự (luật nội dung) kéo theo sự thay đổi của luật tố tụng hình sự (luật hình thức). Do vậy, khái niệm bị can được hiểu rộng hơn là người hoặc pháp nhân bị khởi tố về hình sự. Quyền và nghĩa vụ của bị can là pháp nhân được thực hiện thông qua người đại diện theo pháp luật của pháp nhân và theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự.

Ngoài những quyền đã được kế thừa quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003: được biết lý do mình bị khởi tố; được giải thích về quyền và nghĩa vụ; nhận quyết định khởi tố, quyết định áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, bản kết luận điều tra, quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ điều tra, quyết định đình chỉ, tạm đình chỉ vụ án, bản cáo trạng, quyết định truy tố và các quyết định tố tụng khác theo quy định của Bộ luật này; đưa ra tài liệu, đồ vật, yêu cầu; tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa; khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 đã được bổ sung thêm một số quyền để bị can có những thông tin cần thiết liên quan đến việc bị khởi tố và cũng là để bảo vệ tốt hơn quyền lợi cho mình. Đó là quyền được đưa ra chứng cứ; nhận quyết định thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố bị can, quyết định phê chuẩn quyết định khởi tố bị can, quyết định phê chuẩn quyết định thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố bị can, quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp cưỡng chế; trình bày ý kiến về chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan và yêu cầu người có thẩm quyền tiến hành tố tụng kiểm tra, đánh giá; đề nghị giám định, định giá tài sản; quyền đề nghị thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người định giá tài sản, người dịch thuật.

Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 cũng quy định rõ ràng và cụ thể hơn nghĩa vụ của bị can trong trường hợp bị áp giải để tránh sự tùy tiện khi áp dụng biện pháp này. Theo đó, bị can có thể bị áp giải trong hai trường hợp là vắng mặt khi được triệu tập không vì lý do bất khả kháng và vắng mặt không phải do trở ngại khách quan.

4. Phân tích một số quyền của bị can