Câu hỏi được biên tập từ chuyên mục tư vấn luật Dân sự của Công ty luật Minh Khuê

>> Luật sư tư vấn pháp luật Dân sự, gọi:  1900 6162

Trả lời:

1. Cơ sở pháp lý: 

- Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015

- Bộ luật dân sự năm 2015

2. Nội dung tư vấn:

1. Hạn chế, thiếu sót về tính khách quan của chứng cứ: 

Chứng cứ trước hết phải là những gì có thật tồn tại khách quan không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của con ngư i. Trong quá trình tố tụng, những người có thẩm quyền tiến hành tố tụng và những ngư i tham gia tố tụng không thể tạo ra chứng cứ theo ý muốn chủ quan của họ mà chỉ có thể thu thập, nghiên cứu đánh giá và sử dụng chúng. Chứng cứ có tính khách quan bởi chứng cứ là cơ sở để nhận thức VAHS. Tính khách quan của chứng cứ được thể hiện đầu tiên đó là những vấn đề phải chứng minh trong VAHS cũng như các tình tiết khác liên quan phải tồn tại một cách khách quan, độc lập với ý thức của ngư i tiến hành tố tụng. Và muốn làm được như vậy, đòi hỏi CQĐT, VKS, TA khi giải quyết VAHS phải xuất phát từ thực tế để có nhận thức đúng đắn, toàn diện vấn đề; không được lấy ý chí chủ quan để áp đặt, phải tôn trọng sự thật, tránh thái độ chủ quan nóng vội, phiến diện, định kiến, không trung thực. Mặt khác, khi nghiên cứu thuộc tính này chúng ta cũng cần lưu ý nếu những thông tin, tài liệu, đồ vật dù tồn tại trên thực tế nhưng bị xuyên tạc, bóp méo hay bị giả tạo theo ý chí chủ quan thì không còn mang tính khách quan. Vì vậy, nó không phải chứng cứ. Trong thực tiễn xét xử, việc xác định đúng đắn tính khách quan của chứng cứ có ý nghĩa quan trọng trong chứng minh tội phạm. Việc sử dụng thông tin, tài liệu bị bóp méo, bị giả tạo, bị xuyên tạc cùng với sự kiểm tra, đánh giá chứng cứ phụ thuộc vào suy luận chủ quan của nguồn chứng cứ sẽ làm cho việc chứng minh thiếu chính xác, sự thật khách quan không được xác định. 

2. Vụ án thực tế liên quan: 

Trong thực tiễn xét xử đòi hỏi TA phải xem xét các chứng cứ tồn tại khách quan để làm căn cứ giải quyết đúng đắn vụ án. Tuy nhiên, vẫn còn trường hợp vi phạm tính khách quan của chứng cứ. ví dụ như vụ án: 
Bà Nguyễn Thị Hồng T có mượn của Hoàng Thị L số tiền 20.000.000 đồng, L nhiều lần yêu cầu trả nợ nhưng bà T không trả. Khoảng 18 giờ 50 phút ngày 14/01/2020, khi nhìn thấy bà Nguyễn Thị Hồng T đang ngồi tại quán cây Mít, L nảy sinh ý định chiếm đoạt tài sản của bà T để trừ nợ, nên L gọi điện thoại cho con gái là Trương Thị Hà Nh và em gái là Hoàng Thị H đến giúp sức. Khi đến trước quán, L điện thoại cho bà T yêu cầu ra trước quán để nói chuyện, bà T đi ra trước quán rồi giữa hai bên xảy ra cãi vã. L nói với bà T nếu không trả tiền nợ thì L sẽ lấy xe và tài sản của bà T. Bà T không đồng ý nên L và Nh xô ngã bà T xuống đường dùng tay khống chế bà T để Nh lấy chìa khóa xe mô tô hiệu Yamaha Nouvo, biển kiểm soát 74H2 - 9020 ở trong túi áo khoác của bà T. Sau khi lấy được chìa khóa xe, L và Nh tiếp tục khống chế bà T để chiếm đoạt chiếc điện thoại di động hiệu Oppo A57 của bà T nhưng bà T chống cự quyết liệt. Thấy vậy, H lao đến khống chế bà T để Nh lấy chiếc điện thoại để trong túi quần (trong ốp điện thoại có 500.000 đồng). Sau khi chiếm đoạt được tài sản, Nh cất giấu điện thoại vào trong túi quần và điều khiển xe mô tô hiệu Yamaha Nouvo của bà T về nhà của L để cất giữ. Tại bản kết luận định giá xác định: Tổng giá trị tài sản chiếm chiếm đoạt là 5.274.000 đồng
Tại bản án hình sự sơ thẩm số 75/2020/HS-ST ngày 10/9/2020 của Toà án nhân dân thành phố ĐH đã quyết định: Tuyên bố các bị cáo Hoàng Thị L, Trương Thị Hà Nh và Hoàng Thị H phạm tội: “Cướp tài sản” và xử phạt bị cáo Hoàng Thị L 18 tháng tù. Bị cáo Hoàng Thị L kháng cáo bản án sơ thẩm đề nghị TAND tỉnh Q xét xử phúc thẩm cho bị cáo được hưởng án treo
Từ những phân tích trên, xét thấy kháng cáo của bị cáo là có căn cứ, cần chấp nhận kháng cáo của bị cáo, sửa bản án sơ thẩm, giữ nguyên mức hình phạt 18 tháng tù và cho bị cáo hưởng án treo.
Như vậy, như căn cứ của Tòa cấp phúc thẩm nêu trên thì TA cấp sơ thẩm đã bỏ qua một số chứng cứ là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho bị cáo như: Bị cáo Hoàng Thị L có hoàn cảnh gia đình rất khó khăn, có chồng và người con trai duy nhất đều đã chết. Có con gái là Trương Thị Hà Nh cũng là bị cáo trong vụ án đã ly hôn sau đó tiếp tục kết hôn với ngư i khác, hiện nay bị cáo L đang phải trực tiếp nuôi dưỡng, chăm sóc con gái của bị cáo Nh do bị cáo Nh không trực tiếp nuôi con; bị cáo có nhiều tình tiết giảm nhẹ, giữa bị cáo và bị hại quen biết nhau từ trước; mục đích chiếm đoạt tài sản là nhằm buộc bị hại trả nợ vay của bị cáo; giá trị tài sản thấp hơn nhiều so với số tiền bị hại nợ bị cáo.

3. Hạn chế, thiếu sót về tính liên quan của chứng cứ

Tính liên quan là một trong ba thuộc tính cơ bản của chứng cứ. Trong quá trình xét xử, mỗi VAHS về các tội XPSH có một khối lượng lớn thông tin, tài liệu; tuy nhiên không phải tất cả đều là chứng cứ mà chỉ các thông tin, tài liệu liên quan đến vụ án, được làm căn cứ giải quyết vụ án mới là chứng cứ. Tính liên quan của chứng cứ thể hiện ở mối liên hệ khách quan giữa chúng với các tình tiết vụ án cần được xác định. Mối quan hệ này thể hiện ở hai mức độ khác nhau:
Ở mức độ thứ nhất, chứng cứ được dùng làm căn cứ để giải quyết thực chất vụ án, tức xác định hành vi phạm tội, ngư i phạm tội, lỗi của ngư i phạm tội, các tình tiết khác có ý nghĩa đối với việc quyết định hình phạt, các biện pháp tư pháp...
Ở mức độ thứ hai, có những thông tin, tài liệu, đồ vật không được dùng làm căn cứ trực tiếp để giải quyết thực chất vụ án nhưng dùng để xác định các tình tiết khác có ý nghĩa đối với vụ án. Trong trường hợp này tính liên quan của chúng thể hiện một cách gián tiếp. Mặc dù là quan hệ gián tiếp nhưng trong nhiều trường hợp việc chứng minh tội phạm không thể thiếu được chúng. Cụ thể như lời khai của người làm chứng cho rằng vào thời điểm tội phạm xảy ra, người bị tạm giữ có mặt tại nơi xảy ra tội phạm. Mặc dù, ngư i làm chứng không thấy được việc người bị tạm giữ có thực hiện hành vi phạm tội hay không nhưng l i khai của họ cũng giúp cho CQĐT trong việc lập phương án điều tra, lời khai đó cũng có thể dùng để bác bỏ lời khai của người bị tạm giữ về tình trạng ngoại phạm của mình.
Để coi một thông tin, tài liệu, đồ vật có phải là chứng cứ hay không, cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định tính liên quan ở hai mức độ. Nếu thông tin, tài liệu đó không thể là căn cứ để giải quyết vụ án thì chúng thiếu tính liên quan, vì vậy nó không phải là chứng cứ.

 4. Ví dụ về hạn chế của tính liên quan của chứng cứ: 

Vụ án xét xử bị cáo Nguyễn Thị Thúy và đồng bọn về tội Bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản.
Các bị cáo Nguyễn Thị Thúy, Phạm Văn Thế, Lê Văn Sang, Trần Mạnh Khuê bắt giữ ngư i bị hại, ép phải viết giấy nhận nợ 227.000.000 đồng, vợ người bị hại hứa sẽ trả nên các bị cáo thả bị hại ra, sau đó vợ chồng ngư i bị hại trả các bị cáo được số tiền 40.000.000 đồng và viết lại giấy nhận nợ với số tiền 187.000.000 đồng.
Tại bản án hình sự sơ thẩm số 22/2012/HSST ngày 28/6/2012 của TAND tỉnh HD đã xét xử các bị cáo theo điểm b khoản 3 Điều 134 BLHS năm 1999, với nhận định số tiền chiếm đoạt là 227.000.000 đồng. Trong vụ án này, mặc dù các bị cáo bắt cóc và ép buộc bị hại viết giấy nhận nợ, số tiền 227.000.000 đồng, nhưng thực tế các bị cáo chỉ chiếm đoạt được số tiền 40.000.000 đồng. Do đó, cần xác định số tiền các bị cáo chiếm đoạt là 40.000.000 đồng mới chính xác.

 5. Hạn chế, thiết sót về thuộc tính hợp pháp của chứng cứ

Tính hợp pháp là một trong ba thuộc tính quan trọng và không thể thiếu của chứng cứ. Tính hợp pháp của chứng cứ trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH được hiểu là sự phù hợp của nó với các quy định của pháp luật hình sự, tố tụng hình sự. Thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử cho thấy có không ít trư ng hợp cơ quan tiến hành tố tụng thu giữ tài liệu, đồ vật không đúng thủ tục rồi sau đó tiến hành hợp pháp hóa đưa vào hồ sơ vụ án. Trong trư ng hợp đó chứng cứ thiếu tính hợp pháp nên không thể có giá trị chứng minh trong vụ án.
Tính khách quan, tính liên quan, tính hợp pháp là các thuộc tính cần và đủ của chứng cứ; được thể hiện ở các mặt khác nhau của chứng cứ nhưng liên quan rất chặt chẽ với nhau tạo thành một thể thống nhất về nội dung cũng như hình thức đảm bảo cho chứng cứ có giá trị chứng minh. Thiếu một trong các thuộc tính này thông tin, tài liệu thu thập được không phải là chứng cứ. Mặt khác, trong thực tiễn giải quyết VAHS cho thấy thông thư ng cơ quan tiến hành tố tụng ít coi trọng tính hợp pháp của chứng cứ. Nhiều trư ng hợp vụ án được giải quyết trên cơ sở những chứng cứ thu thập bất hợp pháp như hợp thức hóa nguồn chứng cứ, thu thập không theo trình tự thủ tục do pháp luật quy định, thu thập lời khai bằng cách mớm cung, bức cung, dùng nhục hình...nên dẫn đến sai lầm trong giải quyết vụ án, nghiêm trọng đó là tình trạng oan sai xảy ra.
Cụ thể như thủ tục định giá đối với những vụ án mà giá trị tài sản bị xâm phạm, chiếm đoạt là yếu tố định tội hoặc định khung hình phạt. Một số vụ án CQĐT, VKS xác định sai thành phần Hội đồng định giá, thủ tục định giá không đúng quy định của BLTTHS và Nghị định 30/2018/NĐ-CP ngày 7/3/2018 của Chính phủ quy định chi tiết việc thành lập và hoạt động của Hội đồng định giá tài sản; trình tự, thủ tục định giá tài sản trong TTHS. Tuy nhiên, Thẩm phán, HĐXX không phát hiện ra dẫn đến sai lầm trong xét xử sơ thẩm về tội XPSH.

 6. Ví dụ về hạn chế về thuộc tính hợp pháp của chứng cứ: 

Ví dụ: Trong VAHS về tội Trộm cắp tài sản, Hạt trưởng Hạt kiểm lâm huyện ĐT, tỉnh TN tham gia tố tụng với tư cách là ngư i đại diện hợp pháp của bị hại. Tuy nhiên, Hạt trưởng Hạt kiểm lâm đồng th i là thành viên của Hội đồng định giá tài sản trong vụ án đó. Do vậy, trong trư ng hợp này, kết luận định giá tài sản không thể được coi là chứng cứ của vụ án vì vi phạm thuộc tính hợp pháp của chứng cứ.
Trên đây là tư vấn của chúng tôi.  Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900 6162 để được giải đáp.
Rất mong nhận được sự hợp tác!
Trân trọng./.
Bộ phận tư vấn pháp luật Dân sự - Công ty luật Minh Khuê