Câu hỏi được biên tập từ chuyên mục tư vấn luật Dân sự của Công ty luật Minh Khuê

>> Luật sư tư vấn pháp luật Dân sự, gọi:  1900 6162

Trả lời:

1. Cơ sở pháp lý: 

- Bộ luật tố tụng dân sự

- Bộ luật dân sự

2. Nội dung tư vấn:

Trong chuẩn bị xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH, TA là chủ thể thực hiện nhiều hoạt động tố tụng khác nhau, và chứng cứ là cơ sở để thực hiện các hoạt động tố tụng đó. Trong những giai đoạn thi hành pháp luật, quy định của pháp luật về chứng cứ trong chuẩn bị xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH từng bước được hình thành, phát triển và hoàn thiện.

- Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1988

Từ sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản pháp luật hình sự quy định việc trừng trị các tội XPSH. Trước yêu cầu khách quan, ngày 21/10/1970 Nhà nước đã ban hành hai Pháp lệnh về các tội XPSH, cụ thể: Pháp lệnh trừng trị các tội xâm phạm tài sản xã hội chủ nghĩa, với 16 điều; Pháp lệnh trừng trị các tội xâm phạm tài sản riêng của công dân, với 13 điều. Ngày 23/01/1978 Ủy ban thư ng vụ Quốc hội đã ban hành nghị quyết số 181/NQ-QHK6 giao cho TAND đặc biệt xét xử những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng về trật tự xã hội xảy ra tại Thành phố Hồ Chí Minh như: cướp của, tống tiền, đốt nhà, trộm cắp... Có thể thấy, trong giai đoạn này các tội XPSH có sự phân biệt đối tượng tài sản bị xâm phạm là tài sản XHCN và tài sản của công dân.
Khi nghiên cứu chứng cứ của VAHS về các tội XPSH thì quy định của pháp luật hình sự về các tội XPSH là một trong những căn cứ. Bởi vì, những vấn đề về chứng cứ phải gắn với cấu thành tội phạm của các tội XPSH và các quy định liên quan đối với nhóm tội này.
Chế định chứng cứ cũng được ghi nhận ở nhiều văn bản quy phạm pháp luật TTHS. Tại Điều 9 nghị định số 82-NĐ ngày 25/02/1946 của Bộ Tư pháp chỉ đề cập việc thu thập chứng cứ: “Mỗi khi xảy ra việc gì có phương hại đến nền độc lập của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa thì bất cứ ai cũng phải báo ngay cho Ty Liêm phóng hoặc nhà chức trách địa phương biết. Ty Liêm phóng khi mở cuộc điều tra, thu thập tài liệu chứng cứ, hỏi cả người làm chứng” [11, tr.193].
Thông tư số 009-NCPL ngày 02/10/1962 của TAND tối cao hướng dẫn về công tác kiểm tra hồ sơ trước khi xét xử, theo đó để đảm bảo xét xử chính xác và đúng pháp luật về các tội XPSH Thẩm phán phải nghiên cứu kỹ càng, kiểm tra hồ sơ về hai mặt: mặt nội dung hồ sơ phản ánh sự việc, và mặt hình thức thủ tục xây dựng giấy t ; nếu thấy thiếu sót thì đặt vấn đề bổ sung, chỉnh lý, hoàn thiện hồ sơ trước khi xét xử, hồ sơ phải đầy đủ tài liệu, chứng cứ nói lên sự thực về tội phạm XPSH mà bị cáo bị truy cứu, và soi sáng mọi tình tiết của tội phạm XPSH 
Trong công văn số 98-NCPL ngày 02/3/1974 của TAND tối cao lần đầu tiên đưa ra khái niệm vật chứng, theo đó: “Vật chứng là những vật mà kẻ phạm tội đã để thực hiện tội phạm như: hung khí để giết người, búa kìm  để phá cửa, cạy tủ, điện đài, truyền đơn, con dấu giả hoặc những vật mà kẻ phạm tội lấy được do việc phạm tội, hoặc những vật của kẻ phạm tội đánh rơi, bỏ quên tại hiện trường...”. Trong khái niệm này mức độ khái quát chưa cao, những vật cụ thể được gọi là vật chứng được liệt kê, nhưng chưa được liệt kê đầy đủ.
Nguồn chứng cứ lần đầu tiên được đề cập trong bản hướng dẫn về trình tự tố tụng sơ thẩm về hình sự được ban hành kèm theo thông tư số 16/TATC ngày 27/9/1974 của TAND tối cao: “Nguồn chứng cứ bao gồm: dấu vết, đồ vật, tài liệu có thể chứng minh việc phạm pháp; lời khai của bị cáo, người bị hại, nguyên đơn dân sự, người có trách nhiệm bồi thường, người có tài sản, quyền lợi có liên quan.

- Giai đoạn từ năm 1988 đến năm 2003

 trong th i hạn chuẩn bị xét xử, đối với VAHS về các tội XPSH khi có một trong những căn cứ trên, Thẩm phán ra quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung. Việc hiểu và áp dụng đúng các căn cứ trên vẫn còn nhiều bất cập, chưa thống nhất, bởi vì có khả năng dẫn đến tình trạng cần trả lại nhưng không trả hoặc không cần trả hồ sơ nhưng vẫn trả để yêu cầu điều tra bổ sung.

Với quy định Thẩm phán yêu cầu điều tra bổ sung khi thiếu chứng cứ quan trọng mà không thể bổ sung tại phiên tòa được hiểu, để trả hồ sơ điều tra bổ sung phải thỏa mãn hai điều kiện: một là, thiếu chứng cứ quan trọng; hai là, không thể bổ sung tại phiên tòa được. Tuy nhiên, theo nghiên cứu sinh trong TTHS mọi chứng cứ đều có vai trò quan trọng như nhau, các tình tiết thu được là chứng cứ nếu nó phù hợp với các chứng cứ khác trong vụ án về các tội XPSH. Do đó, cần thiết sửa đổi để đảm bảo tính chính xác, tránh việc hiểu trong hồ sơ có chứng cứ quan trọng và chứng cứ không quan trọng.
Thẩm phán ra quyết định trả hồ sơ điều tra bổ sung khi có căn cứ cho rằng bị cáo phạm một tội khác hoặc có đồng phạm khác. Trong vụ án về các tội XPSH được hiểu có hai khả năng: một là, bị can bị truy tố về tội XPSH thì có căn cứ bị can phạm tội khác trong nhóm tội XPSH hoặc ở nhóm tội khác; hai là, ngoài bị can bị truy tố về tội XPSH còn có đồng phạm khác. Tuy nhiên, khi áp dụng, hiểu như thế nào là phạm tội khác có nhiều ý kiến khác nhau, cụ thể:
- Ý kiến thứ nhất cho rằng bị cáo phạm tội khác là trư ng hợp cùng hành vi phạm tội đó, nhưng VKS truy tố về tội này mà TA nghiên cứu hồ sơ thấy rằng bị cáo phạm tội khác với tội mà VKS truy tố. 
- Ý kiến thứ hai cho rằng bị cáo phạm tội khác là trư ng hợp ngoài tội mà VKS truy tố, bị cáo còn phạm thêm một hoặc nhiều tội khác.
- Ý kiến thứ ba cho rằng bị cáo phạm tội khác bao hàm cả hai trư ng hợp như trên, đó là cả trư ng hợp bị cáo phạm tội khác với tội mà VKS đã truy tố và trường hợp bị cáo phạm thêm tội.
Nghiên cứu sinh đồng tình với ý kiến thứ ba, bởi lẽ bị cáo bị VKS truy tố về tội XPSH, nhưng qua nghiên cứu hồ sơ Thẩm phán thấy rằng hành vi phạm tội của bị cáo là phạm tội khác với tội mà VKS đã truy tố hoặc hành vi phạm tội của bị cáo đã phạm thêm tội khác.
Để chuẩn bị tốt cho việc thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ tại phiên tòa, các  quy định việc triệu tập những ngư i cần xét hỏi đến phiên tòa sơ thẩm. Tuy nhiên, Thẩm phán căn cứ vào quyết định đưa vụ án ra xét xử để triệu tập những ngư i cần xét hỏi đến phiên tòa. Với quy định này sẽ làm hạn chế căn cứ, phạm vi ngư i được triệu tập đến phiên tòa sơ thẩm.

- Giai đoạn từ năm 2015 đến nay

Đây là giai đoạn thi hành BLHS năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, BLTTHS năm 2015 và các văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn có liên quan để thi hành các quy định của pháp luật về chứng cứ trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH.
BLHS năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 các tội XPSH được quy định tại chương XVI, từ các điều 168 đến điều 180 (gồm 13 điều luật); trong đó, đã sửa đổi, bổ sung một số nội dung về nhóm tội XPSH như sau:
- Thu hẹp phạm vi xử lý về hình sự khi ngư i phạm tội từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi, hoặc trong trư ng hợp chuẩn bị phạm tội.
- Bổ sung thêm một số dấu hiệu định tội của một số tội phạm cụ thể: Bổ sung một số dấu hiệu định tội, như: “Tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại và gia đình họ”, “Tài sản là di vật, cổ vật”, “hoặc đến thời hạn trả lại tài sản mặc dù có điều kiện, khả năng nhưng cố tình không trả” đối với một số tội cụ thể.
- Nâng mức tối thiểu giá trị tài sản bị xâm phạm trong cấu thành cơ bản, mở rộng phạm vi tài sản là đối tượng tác động của một số tội cụ thể.
- Hủy bỏ, sửa đổi, bổ sung một số dấu hiệu định khung hình phạt trong một số tội cụ thể.
- Mở rộng việc áp dụng hình phạt không phải là phạt tù là hình phạt chính; bỏ hình phạt tử hình, tù chung thân trong một số tội cụ thể.
Qua nghiên cứu quy định của pháp luật trong th i hạn chuẩn bị xét xử về chứng cứ trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH, có thể rút ra các nhận xét sau:

Thứ nhất

ngay từ năm 1956, pháp luật TTHS đã quy định vấn đề thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ từ l i khai của bị can, bị cáo; pháp luật TTHS đã nghiêm cấm sử dụng các biện pháp bất hợp pháp như mớm cung, bức cung bị can, bị cáo dưới bất kỳ hình thức nào trong việc thu thập l i khai của bị can, bị cáo. Phải kiểm tra, xác minh l i thú tội của bị cáo; so sánh, đối chiếu với những chứng cứ khác của vụ án; không được dùng l i khai của bị cáo là chứng cứ duy nhất để kết tội bị cáo.

Thứ hai

trong th i hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH, TA là chủ thể thực hiện nhiều hoạt động tố tụng khác nhau, và chứng cứ là cơ sở để thực hiện các hoạt động tố tụng đó. Trong những giai đoạn thi hành pháp luật, quyđịnh của pháp luật về chứng cứ trong chuẩn bị xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH từng bước được hình thành, phát triển và hoàn thiện.

Thứ ba

quá trình xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH, TA phải dựa vào các tài liệu, chứng cứ, l i khai tại phiên tòa hoặc hồ sơ phản ánh kết quả điều tra. Để đạt được mục đích đi tìm sự thật khách quan của vụ án nhằm việc giải quyết vụ án đảm bảo tính khách quan, toàn diện, xét xử đúng ngư i, đúng tội, đúng pháp luật; pháp luật cũng đã có nhiều quy định giúp cho TA áp dụng thuận tiện hơn trong quá trình giải quyết VAHS. Tuy nhiên, một số quy định vẫn tồn tại bất cập, hạn chế và chưa có cơ chế để bảo đảm để thi hành trên thực tiễn.
Trên đây là tư vấn của chúng tôi.  Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900 6162 để được giải đáp.
Rất mong nhận được sự hợp tác!
Trân trọng./.
Bộ phận tư vấn pháp luật Dân sự - Công ty luật Minh Khuê