Pháp nhân thương mại phạm tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp thì phải chịu những hình phạt nào?

Việc Việt Nam chính thức công nhận trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại (PNTM) theo Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015 đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong khuôn khổ pháp lý chống tội phạm kinh tế. Trong bối cảnh bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đang được thắt chặt, Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (Điều 226 BLHS) trở thành một trong những rủi ro pháp lý hàng đầu đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất và phân phối. Bài viết này tập trung phân tích sâu vào hệ thống chế tài hình sự áp dụng cho PNTM khi phạm tội này, bao gồm các khung hình phạt tiền nghiêm khắc và các hình phạt liên quan đến hoạt động có nguy cơ hủy diệt doanh nghiệp như đình chỉ hoạt động vĩnh viễn. Mục tiêu là cung cấp cái nhìn toàn diện về rủi ro pháp lý kép khi vi phạm quyền sở hữu công nghiệp dẫn đến hậu quả nghiêm trọng về an toàn xã hội và đưa ra các khuyến nghị chiến lược để PNTM xây dựng cơ chế tuân thủ chủ động trong môi trường pháp lý đang có nhiều thay đổi sắp có hiệu lực trong năm 2025.

1. Khái quát về Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp (Điều 226)

Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp được quy định tại Điều 226 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung 2017 (BLHS) nhằm bảo vệ quyền của tổ chức, cá nhân đối với tài sản trí tuệ, trong đó trọng tâm là quyền sở hữu công nghiệp (nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp). Điều 226 tập trung vào các hành vi sản xuất, buôn bán hàng hóa giả mạo nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý.

Hành vi cấu thành tội phạm liên quan đến việc sử dụng dấu hiệu trùng hoặc tương tự đến mức khó phân biệt với nhãn hiệu đang được bảo hộ, được sử dụng cho chính mặt hàng đó mà không có sự cho phép của chủ sở hữu nhãn hiệu. Định nghĩa pháp lý về "Hàng hóa giả mạo nhãn hiệu" bao gồm hàng hóa hoặc bao bì của hàng hóa có gắn nhãn hiệu hoặc dấu hiệu, tem, nhãn chứa các dấu hiệu vi phạm. Mức độ tương tự này phải đạt đến mức có thể dễ dàng làm người tiêu dùng ngay lập tức nhầm tưởng rằng hàng hóa đó có cùng nguồn gốc thương mại với hàng hóa mang nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý được bảo hộ.

>> Xem thêm: Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp theo Điều 226 Bộ luật Hình sự 2015.

2. Pháp nhân thương mại phạm tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp thì phải chịu những hình phạt nào?

Hệ thống hình phạt đối với PNTM theo BLHS được thiết kế nhằm tác động trực tiếp lên khả năng hoạt động kinh doanh và tài chính của tổ chức. Việc áp dụng các hình phạt này sẽ chịu sự điều chỉnh của Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của BLHS (có hiệu lực 01/07/2025). Pháp nhân thương mại (PNTM) phạm Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp theo Điều 226 Bộ luật Hình sự 2015 phải chịu hai loại hình phạt: hình phạt chính và hình phạt bổ sung.

2.1. Hình phạt chính

Hình phạt chính chủ yếu áp dụng đối với PNTM theo Điều 226 BLHS là hình phạt tiền (Điều 77 BLHS) và đình chỉ hoạt động (Điều 78, Điều 79 BLHS).

Hình phạt tiền (Điều 77 BLHS): Hình phạt tiền được xác định theo từng khung cấu thành tội phạm của Điều 226 BLHS:

• Phạm tội cơ bản (Khoản 1): PNTM phạm tội có thể bị phạt tiền từ 500 triệu đồng đến 2 tỷ đồng.
• Phạm tội nghiêm trọng (Khoản 2): PNTM phạm tội thuộc một trong các trường hợp quy định tại Khoản 2 (như phạm tội có tổ chức, tái phạm nguy hiểm, hoặc thu lợi bất chính từ 2 tỷ đồng đến dưới 5 tỷ đồng), có thể bị phạt tiền từ 2 tỷ đồng đến 5 tỷ đồng.
• Phạm tội đặc biệt nghiêm trọng (Khoản 3): PNTM phạm tội thuộc trường hợp quy định tại Khoản 3 (như thu lợi bất chính 5 tỷ đồng trở lên hoặc gây thiệt hại 3 tỷ đồng trở lên), có thể bị phạt tiền từ 5 tỷ đồng đến 10 tỷ đồng.

Hình phạt đình chỉ hoạt động có thời hạn (Điều 78 BLHS): Hình phạt này được áp dụng từ 06 tháng đến 03 năm. Hình phạt này được áp dụng khi PNTM phạm tội có tính chất nghiêm trọng nhưng chưa đến mức phải bị loại bỏ hoàn toàn khỏi thị trường. Mục tiêu là buộc PNTM tái cấu trúc nội bộ, chấm dứt hoạt động trong lĩnh vực vi phạm, và tăng cường cơ chế tuân thủ.

Hình phạt đình chỉ hoạt động vĩnh viễn (Điều 79 BLHS): Đình chỉ hoạt động vĩnh viễn là hình phạt tối cao, được định nghĩa là chấm dứt hoạt động của PNTM trong một hoặc một số lĩnh vực mà PNTM đã phạm tội. Điều kiện áp dụng hình phạt này cực kỳ nghiêm ngặt, chỉ khi PNTM phạm tội gây thiệt hại hoặc có khả năng thực tế gây thiệt hại nghiêm trọng đến tính mạng của nhiều người, gây sự cố môi trường hoặc gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội (Khoản 2 Điều 79 BLHS).

2.2. Hình phạt bổ sung (Điều 80 BLHS)

Ngoài hình phạt chính, PNTM phạm tội theo Điều 226 còn có thể bị áp dụng một hoặc một số hình phạt bổ sung sau (Khoản 2 Điều 86 BLHS 2015):

• Phạt tiền: Từ 100 triệu đồng đến 500 triệu đồng (Đây là hình phạt tiền bổ sung, độc lập với hình phạt chính).
• Cấm kinh doanh: Cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định.
• Cấm huy động vốn: Cấm huy động vốn dưới mọi hình thức, từ 01 năm đến 03 năm.

Khi tổng hợp hình phạt, nếu các hình phạt đã tuyên là khác loại (ví dụ: hình phạt tiền chính và cấm kinh doanh bổ sung), PNTM bị kết án phải chấp hành tất cả các hình phạt đã tuyên. Ngoài hình phạt chính, PNTM phạm tội theo Điều 226 còn có thể bị áp dụng các hình phạt bổ sung (Khoản 2 Điều 86 BLHS 2015), bao gồm cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định, hoặc cấm huy động vốn. Các hình phạt bổ sung này được thiết kế để hạn chế khả năng tái phạm của PNTM và bảo vệ thị trường khỏi các hành vi kinh doanh không lành mạnh. Khi tổng hợp hình phạt, nếu các hình phạt đã tuyên là khác loại (ví dụ: hình phạt tiền và cấm kinh doanh), PNTM bị kết án phải chấp hành tất cả các hình phạt đã tuyên.

3. Quy định về thu lợi bất chính và thiệt hại nghiêm trọng

3.1. Cơ sở pháp lý

Tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp là một tội phạm kinh tế, nơi việc xác định ranh giới giữa vi phạm hành chính và hình sự phụ thuộc vào các yếu tố định lượng cụ thể. BLHS 2015 quy định các mức truy cứu trách nhiệm dựa trên "thu lợi bất chính" hoặc "thiệt hại nghiêm trọng".  

Tuy nhiên, do tính phức tạp và trừu tượng trong việc định giá tài sản sở hữu trí tuệ, việc áp dụng Điều 226 trên thực tế đòi hỏi Nghị quyết hướng dẫn chi tiết từ Tòa án Nhân dân Tối cao để chuẩn hóa các tiêu chí này. Văn bản pháp lý quan trọng nhất giải quyết vấn đề này hiện tại là Nghị quyết số 02/2022/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án Nhân dân Tối cao (có hiệu lực từ ngày 01/01/2023). Việc ban hành Nghị quyết này là bước đi pháp lý thiết yếu nhằm khắc phục sự mơ hồ trong luật hình sự kinh tế, đồng thời tạo ra một cơ sở thống nhất để các cơ quan tố tụng (công an, kiểm sát, tòa án) xác định chính xác ngưỡng chuyển đổi từ xử phạt hành chính sang truy cứu trách nhiệm hình sự. PNTM cần theo dõi nội dung của Nghị quyết này để xác định xem liệu các ngưỡng định lượng (giá trị hàng hóa vi phạm, thu lợi bất chính, thiệt hại nghiêm trọng) đã được điều chỉnh hoặc hướng dẫn chi tiết hơn hay chưa, vì những thay đổi này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến rủi ro hình sự.  

3.2. Ngưỡng thu lợi bất chính và thiệt hại nghiêm trọng

Đối với PNTM, quy mô hoạt động lớn khiến việc đạt ngưỡng định lượng hình sự xảy ra dễ dàng hơn so với cá nhân. Các yếu tố định lượng do Nghị quyết 02/2022/NQ-HĐTP quy định là cơ sở để phân biệt các mức độ phạm tội (Khoản 1, 2, 3 Điều 226 BLHS) và xác định khung hình phạt tiền áp dụng. Các tiêu chí này thường bao gồm:

• Giá trị hàng hóa vi phạm: Tổng giá trị hàng hóa giả mạo nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý được sản xuất, buôn bán hoặc lưu thông.
• Thu lợi bất chính: Số tiền PNTM thu được từ hành vi phạm tội.  
• Thiệt hại vật chất/tinh thần: Mức độ thiệt hại gây ra cho chủ sở hữu quyền sở hữu công nghiệp hoặc cho người tiêu dùng.
• Các yếu tố định tính: Ví dụ như tái phạm nguy hiểm hoặc tổ chức phạm tội có tính chất chuyên nghiệp.

Việc phân tích chi tiết các mức định lượng này là bắt buộc trong báo cáo chuyên sâu. Để minh họa, việc tổng hợp các tiêu chí định lượng thành một bảng so sánh giúp chuyên viên tuân thủ nhanh chóng đánh giá mức độ rủi ro hình sự mà PNTM đang đối diện, đặc biệt là khi so sánh với mức xử phạt hành chính.  

4. Khuyến nghị chiến lược tuân thủ cho PNTM

Dựa trên phân tích về cơ chế quy trách nhiệm và rủi ro chế tài, PNTM cần phải xây dựng các chiến lược tuân thủ chủ động để giảm thiểu rủi ro bị truy cứu TNHS theo Điều 226 BLHS.

• Kiểm soát ủy quyền nghiêm ngặt (Delegation control): PNTM cần thiết lập quy trình kiểm soát nội bộ chặt chẽ đối với các hoạt động sản xuất, nhập khẩu, và phân phối. Điều này bao gồm việc giám sát các hành vi có thể gây nhầm lẫn nhãn hiệu, đặc biệt là các hành vi được ủy quyền cho nhân sự cấp thấp nhưng mang lại lợi ích cho tổ chức.
• Thiết lập sổ tay phân loại rủi ro IP: PNTM phải có sổ tay hướng dẫn rõ ràng để phân biệt giữa các hình thức vi phạm sở hữu trí tuệ (hàng giả mạo nhãn hiệu, hàng sao chép lậu, v.v.). Đảm bảo tất cả các cấp quản lý và nhân viên đều hiểu rõ các dấu hiệu pháp lý của hành vi "sử dụng dấu hiệu trùng hoặc tương tự đến mức khó phân biệt."
• Phòng ngừa rủi ro chéo (Dual risk prevention): PNTM hoạt động trong lĩnh vực sản xuất hàng tiêu dùng, đặc biệt là thực phẩm, dược phẩm, hoặc thiết bị kỹ thuật, phải thực hiện kiểm toán nội bộ chuyên sâu. Mục tiêu là đảm bảo rằng sản phẩm sản xuất không rơi vào ngưỡng rủi ro kép: vừa xâm phạm IP, vừa gây nguy hiểm cho tính mạng hoặc an toàn xã hội. Việc này là rào cản phòng thủ quan trọng nhất chống lại hình phạt Đình chỉ hoạt động vĩnh viễn.

Kết luận 

Pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm trực tiếp với hệ thống hình phạt được thiết kế để gây tổn thất tài chính và hạn chế khả năng hoạt động. Các chế tài chính bao gồm hình phạt tiền có thể lên tới 10 tỷ đồng cho các trường hợp phạm tội đặc biệt nghiêm trọng. Nghiêm trọng hơn là các hình phạt liên quan đến hoạt động, như đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc đình chỉ hoạt động vĩnh viễn. Rủi ro pháp lý cao nhất (Risk amplification) nằm ở sự giao thoa giữa vi phạm sở hữu công nghiệp và hậu quả xã hội. Nếu hành vi sản xuất hàng giả mạo nhãn hiệu gây nguy hại nghiêm trọng đến tính mạng của nhiều người hoặc an toàn xã hội, PNTM có nguy cơ bị áp dụng hình phạt Đình chỉ hoạt động vĩnh viễn - một chế tài mang tính hủy diệt đối với sự tồn tại của doanh nghiệp.

Mọi vướng mắc pháp lý hãy gọi ngay hotline tổng đài: 1900.6162 để được tư vấn pháp luật trực tuyến. Email: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ khi có yêu cầu. Trân trọng!