Câu hỏi được biên tập từ chuyên mục tư vấn luật Dân sự của Công ty luật Minh Khuê

>> Luật sư tư vấn pháp luật Dân sự, gọi:  1900 6162

Trả lời:

1. Cơ sở pháp lý: 

- Bộ luật tố tụng dân sự

- Bộ luật dân sự năm 2015, Luật số: 91/2015/QH13.

 CHỨNG CỨ TRONG XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM SỞ HỮU Ở VIỆT NAM, Vũ Minh Giám

2. Nội dung tư vấn:

Quá trình chứng minh trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự về các tội xâm phạm sở hữu

Có quan điểm cho rằng quá trình chứng minh bao gồm ba giai đoạn: Thu thập chứng cứ, kiểm tra chứng cứ và đánh giá chứng cứ. Có ý
kiến cho rằng quá trình chứng minh bao gồm bốn bước sau: Phát hiện chứng cứ, thu thập chứng cứ, kiểm tra chứng cứ và đánh giá chứng cứ. Có tác giả cho rằng, quá trình chứng minh gồm ba bước và có một giai đoạn cuối là sử dụng chứng cứ bên cạnh quá trình thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ. Quan niệm sử dụng chứng cứ là việc dùng các chứng cứ đã có để tiếp tục phát hiện các chứng cứ khác. Có thể thấy, mỗi quan điểm đều dựa trên một cơ sở lý luận cụ thể; tuy nhiên nghiên cứu sinh cho rằng quan điểm thứ nhất đã phản ánh một cách toàn diện, đầy đủ và thể hiện rõ nét bản chất của quá trình chứng minh.
Chứng minh trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH chính là làm sáng tỏ sự thật của vụ án bằng chứng cứ đã được kiểm tra, đánh giá công khai. Hoạt động chứng minh trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH thể hiện rõ nét nhất và thực hiện chủ yếu tại phiên tòa sơ thẩm. Đây là quá trình điều tra công khai có sự tham gia đầy đủ của các chủ thể thuộc bên buộc tội, bên bào chữa, HĐXX và những người tham gia tố tụng khác nhằm xác định sự thật khách quan về vụ án.
Mặt khác, tại phiên tòa sơ thẩm, các hoạt động này có thể được các chủ thể tiến hành đan xen lẫn nhau trong quá trình xét xử vụ án về các tội XPSH. Hơn nữa, hoạt động chứng minh tại phiên tòa sơ thẩm được tiến hành với sự tham gia đầy đủ của Thẩm phán, Hội thẩm, Thư ký phiên tòa, KSV, bên bào chữa và những ngư i tham gia tố tụng đã thể hiện đặc trưng và khác biệt cơ bản so với giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố. Tại phiên tòa sơ thẩm, HĐXX giữ vai trò quyết định trong quá trình chứng minh, xác định sự thật khách quan VAHS về các tội XPSH.
Sau khi xem xét kiểm tra một cách toàn diện, công khai các chứng cứ, bên buộc tội và bên bào chữa đưa ra quan điểm của mình về đánh giá tính hợp pháp, độ tin cậy và tính liên quan của các chứng cứ làm cơ sở cho các kết luận, đề nghị của mình với HĐXX về các vấn đề cần phải giải quyết trong vụ án (bị cáo có tội hay không có tội, nếu có tội thì là tội gì, áp dụng điều khoản nào của BLHS và mức hình phạt cụ thể, về bồi thư ng thiệt hại, xử lý vật chứng..

- Thu thập chứng cứ

Hoạt động thu thập chứng cứ trong xét xử sơ thẩm VAHS có sự khác nhau rõ rệt ở giai đoạn chuẩn bị xét xử và giai đoạn xét xử tại phiên tòa. Trong khi chuẩn bị xét xử, hoạt động chứng minh của Thẩm phán cũng giống như hoạt động chứng minh của ĐTV, KSV, nghĩa là chủ yếu thông qua hoạt động tư duy, lôgíc và suy luận khách quan để kiểm tra, đánh giá hệ thống chứng cứ đã được phát hiện, thu thập và tổng hợp trong hồ sơ vụ án. Trong khi xét xử tại phiên tòa, có diễn ra hoạt động thu thập chứng cứ của HĐXX nhưng cũng chỉ giới hạn ở việc thực hiện yêu cầu triệu tập thêm ngư i làm chứng, ghi nhận các chứng cứ do người tham gia tố tụng đưa ra và ghi nhận các thông tin liên quan đến chứng cứ thông qua phần xét hỏi. Đây là tiền đề cho hoạt động đánh giá và sử dụng các chứng cứ của các chủ thể ở các phần tiếp sau: tranh luận và nghị án  Trong giai đoạn xét xử sơ thẩm VAHS, TA mà cụ thể là Thẩm phán, HĐXX sẽ là người tiến hành thu thập chứng cứ. Hoạt động này của TA được thể hiện trong một số trư ng hợp như: TA sẽ trực tiếp tiến hành xác minh, thu thập, bổ sung chứng cứ của VAHS về các tội XPSH; triệu tập những ngư i cần xét hỏi đến phiên tòa sơ thẩm, như: Điều tra viên, giám định viên...

- Kiểm tra chứng cứ: 

Kiểm tra chứng cứ thực chất là “soát xét lại quá trình thu thập chứng cứ, kiểm tra tính hợp pháp trong việc thu thập chứng cứ”, nhằm xác định lại chứng cứ thu thập được đã thỏa mãn các thuộc tính của chứng cứ chưa. “Nội dung kiểm tra chứng cứ được xác định xuất phát từ các thuộc tính của chứng cứ. Mỗi chứng cứ đều phải được kiểm tra tính khách quan, tính liên quan và tính hợp pháp. Chỉ các thông tin, tư liệu thỏa mãn cả ba thuộc tính đó thì mới được sử dụng làm chứng cứ để chứng minh”. Do đó, trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH, tất cả chứng cứ được thu thập trong vụ án phải được kiểm tra một cách khách quan, toàn diện và kỹ lưỡng.

Kiểm tra chứng cứ trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH có thể được tiến hành bằng cách trực tiếp xem xét chứng cứ, dấu vết, hiện trư ng. Tuy nhiên, hoạt động này chủ yếu được Thẩm phán, Hội thẩm tiến hành thông qua việc nghiên cứu hồ sơ vụ án, nghiên cứu các dấu vết đã thu thập được kèm theo hồ sơ vụ án trong th i hạn chuẩn bị xét xử. Khi kiểm tra chứng cứ, Thẩm phán, Hội thẩm không chỉ kiểm tra các thông tin thực tế đã thu thập mà phải kiểm tra cả nguồn chứng cứ; không chỉ kiểm tra từng chứng cứ riêng lẻ, mà phải kiểm tra tổng hợp các chứng cứ đã thu thập được, mối quan hệ giữa các chứng cứ đã thu thập và với các chứng cứ khác đã có trong VAHS.
Tại phiên tòa, kiểm tra chứng cứ là hoạt động xem xét đối với toàn bộ các chứng cứ về vụ án (được thu thập trong quá trình điều tra, truy tố hoặc được TA thu thập, bổ sung) nhằm xác định tính hợp pháp, tính liên quan và tính khách quan của chứng cứ. Chỉ có các chứng cứ có đầy đủ các thuộc tính này mới có giá trị chứng minh và mới được dùng làm căn cứ cho các nhận định, ra phán quyết của HĐXX về các vấn đề cần phải giải quyết trong vụ án.
Trong thực tiễn xét xử cho thấy, quá trình thẩm vấn công khai và kết quả tranh tụng tại phiên tòa, có những tình tiết của vụ án khác với kết quả điều tra, đồng thời đã làm sáng tỏ thêm nhiều vấn đề cần được chứng minh trong vụ án, dẫn đến việc phán quyết của TA có sự khác biệt hoặc khác biệt lớn với kết quả điều tra thu thập chứng cứ của CQĐT có trong hồ sơ vụ án là tương đối nhiều dẫn đến việc phán quyết của HĐXX khác với kết luận điều tra hoặc cáo trạng của VKS, nhiều vụ án thông qua hoạt động kiểm tra, đánh giá chứng cứ tại phiên tòa đã phát hiện những tình tiết, chứng cứ mới dẫn đến việc HĐXX phải hoãn phiên tòa để yêu cầu điều tra bổ sung thêm. Kiểm tra chứng cứ trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH dù được thực hiện với phương pháp nào thì luôn gắn liền với hoạt động nghiên cứu hồ sơ. Có  nhiều phương pháp để kiểm tra chứng cứ và việc lựa chọn phương pháp nghiên cứu nào phụ thuộc vào từng vụ án cụ thể và kinh nghiệm thực tiễn của từng Thẩm phán, Hội thẩm. Thông qua việc trao đổi với các Thẩm phán, nghiên cứu sinh nhận thấy có hai phương pháp nghiên cứu hồ sơ VAHS về các tội XPSH phổ biến là:

Thứ nhất,

nghiên cứu hồ sơ vụ án theo trình tự tố tụng, tức là bắt đầu nghiên cứu, kiểm tra chứng cứ từ các tài liệu theo trình tự tố tụng.

Thứ hai,

kiểm tra chứng cứ không theo trình tự tố tụng, bắt đầu từ bản cáo trạngrồi đến các tài liệu khác đã được thu thập có trong hồ sơ vụ án theo trình tự ngược lại về mặt thời gian để kiểm tra tính xác thực và đúng đắn của quyết định truy tố.

-  Đánh giá chứng cứ trong xét xử sơ thẩm vụ án hình sự về các tội xâm phạm sở hữu

Đánh giá chứng cứ là một giai đoạn phức tạp của quá trình chứng minh, được các cơ quan, ngư i có thẩm quyền tiến hành tố tụng thực hiện liên tục, xuyên suốt trong quá trình chứng minh VAHS, nhằm sử dụng chứng cứ vào từng giai đoạn khác nhau trong quá trình nhận thức khách quan VAHS. Đây là giai đoạn cuối cùng của quá trình chứng minh nhằm rút ra kết luận, quyết định về vụ án trên cơ sở những thông tin, đồ vật, tài liệu đã thu thập trong quá trình tố tụng. Sự khác nhau của việc ra các quyết định đó không được hiểu là cơ sở pháp lý của nó mà chính là kết quả pháp lý của quá trình nghiên cứu, đánh giá chứng cứ.

Những người tiến hành tố tụng cần phải quán triệt đúng đắn tinh thần đó trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử VAHS. Nếu không nhận thức đúng về vấn đề này có thể sẽ dẫn đến việc thừa nhận sự tồn tại các loại chân lý khác nhau ở các giai đoạn.
Trong quá trình xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH, Thẩm phán chủ tọa phiên tòa là chủ thể chứng minh ở giai đoạn chuẩn bị xét xử, là chủ thể trực tiếp đánh giá chứng cứ. Trên cơ sở kết quả thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ, Thẩm phán ban hành một trong các quyết định đưa vụ án ra xét xử, trả hồ sơ để điều tra bổ sung, đình chỉ vụ án, tạm đình chỉ vụ án hoặc trả hồ sơ để VKS truy tố lại, yêu cầu VKS bổ sung tài liệu, chứng cứ. Trường hợp vụ án được đưa ra xét xử, Thẩm phán cũng căn cứ vào kết quả thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ để lập kế hoạch xét hỏi, xác định những vấn đề trọng tâm để các bên tranh luận nhằm làm rõ những vấn đề thuộc về đối tượng chứng minh trong vụ án về các tội XPSH.
Thực chất, đánh giá chứng cứ trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH là quá trình hoạt động tư duy của Thẩm phán, Hội thẩm để xác định mức độ tin cậy, giá trị của từng chứng cứ cũng như tổng hợp chứng cứ đã thu thập, được nghiên cứu, thẩm tra tại phiên tòa và tiến hành theo quy định của pháp luật, làm cơ sở để ban hành quyết định, bản án hình sự về các tội XPSH.
Xét về mặt nội dung, việc đánh giá chứng cứ trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH phải giải quyết được những vấn đề cơ bản sau đây:
+ Tài liệu, đồ vật đã được thu thập có thể sử dụng với tính chất là chứng cứ trong VAHS về tội XPSH cụ thể hay không? Được sử dụng để chứng minh vấn đề gì trong vụ án? Việc sử dụng có mâu thuẫn với các chứng cứ khác hay không? Có phù hợp với các quy định của pháp luật hiện hành hay không?
+ Chứng cứ này có mối quan hệ (liên quan) gì đến chứng cứ khác trong VAHS về các tội XPSH, tính chất và ý nghĩa của mối liên hệ đó.
+ Tổng thể chứng cứ đã thu thập được, chứng cứ này có ý nghĩa gì trong việc xác định sự thật khách quan của vụ án và tổng thể những chứng cứ đó có đáp ứng được những điều kiện cần và đủ để ban hành bản án, quyết định trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH chưa?
Kết quả đánh giá chứng cứ trong xét xử sơ thẩm VAHS về các tội XPSH đi đến nhận thức thống nhất, kết luận về sự thật duy nhất đúng đắn, khách quan đối với vụ án và là cơ sở cho việc ban hành bản án, quyết định giải quyết đúng đắn VAHS về các tội XPSH. Chính vì lẽ đó, khi đánh giá chứng cứ, Thẩm phán, Hội thẩm phải tuân thủ các nguyên tắc sau:
+ Nguyên tắc bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa: Pháp chế “như là tính thiêng liêng của pháp luật, tính bền vững của các quy phạm pháp lý...Pháp chế có mối quan hệ chặt chẽ với pháp luật, với bình đẳng và với sự tuân thủ pháp luật, không một ai, không một người nào có bất kỳ một đặc quyền nào trước pháp luật... " . Đây là nguyên tắc phải được quán triệt xuyên suốt trong quá trình đánh giá chứng cứ. Nguyên tắc này đòi hỏi việc đánh giá chứng cứ phải chính xác để khi xét xử bảo đảm đúng
Trên đây là tư vấn của chúng tôi.  Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900 6162 để được giải đáp.
Rất mong nhận được sự hợp tác!
Trân trọng./.
Bộ phận tư vấn pháp luật Dân sự - Công ty luật Minh Khuê