Tội truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội Điều 368 BLHS

Tội truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội, được quy định tại Điều 368 Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015, là một trong những tội danh quan trọng nhất trong nhóm các tội xâm phạm hoạt động tư pháp. Điều luật này không chỉ nhắm đến việc xử lý các hành vi làm sai lệch hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng mà còn trực tiếp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân khỏi sự lạm dụng quyền lực.

Theo quy định, tội danh này xâm phạm trực tiếp đến hoạt động đúng đắn của các cơ quan tố tụng hình sự, bao gồm cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án. Đồng thời, nó xâm phạm đến quyền lợi, uy tín và danh dự của người bị oan sai. Đây là một cơ chế pháp lý thiết yếu nhằm ngăn chặn việc sử dụng quyền lực nhà nước một cách tùy tiện, thiếu căn cứ, gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho công dân. 

1. Cấu thành Tội truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội

1.1. Khách thể 

Khách thể của tội danh này bao gồm hai lớp. Khách thể trực tiếp là sự đúng đắn và uy tín của hoạt động tố tụng hình sự. Tội phạm xâm hại trực tiếp đến các nguyên tắc cơ bản của tố tụng, làm sai lệch bản chất của hoạt động điều tra, truy tố và xét xử.  

Lớp khách thể thứ hai là quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, đặc biệt là quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm và quyền được pháp luật bảo hộ. Hành vi truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội trực tiếp tước đoạt quyền tự do, làm tổn hại đến danh dự, nhân phẩm và có thể gây ra những thiệt hại nặng nề về vật chất, tinh thần cho người bị oan sai.   

1.2. Chủ thể  

Chủ thể của tội danh này là một "chủ thể đặc biệt". Đó không phải là bất kỳ cá nhân nào mà là những người được Nhà nước giao quyền lực công trong hoạt động tố tụng hình sự. Các cá nhân này bao gồm người có thẩm quyền ra quyết định khởi tố bị can, người có quyền đề nghị truy tố và người có quyền quyết định truy tố bị can trước Tòa án. Việc giới hạn chủ thể này là một yếu tố quan trọng để phân biệt hành vi phạm tội này với các sai sót nghiệp vụ thông thường. Nó nhấn mạnh rằng tội phạm chỉ được cấu thành khi chính những người có trách nhiệm bảo vệ công lý lại lạm dụng quyền hạn của mình để làm trái pháp luật.   

1.3. Mặt khách quan 

Mặt khách quan của tội danh được thể hiện qua hành vi "truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội". Hành vi này bao gồm việc ra Quyết định khởi tố bị can, Bản cáo trạng hoặc Quyết định truy tố. Đây là những hành vi tố tụng cụ thể, chính thức xác lập việc buộc tội đối với một cá nhân.   

Điều luật này có sự phân biệt rõ ràng với Tội ra bản án trái pháp luật (Điều 370 BLHS). Mặc dù hành vi xét xử người không có tội cũng thuộc phạm trù truy cứu trách nhiệm hình sự, nhưng BLHS 2015 đã quy định đây là một tội danh độc lập. Việc tách bạch này cho thấy tính hệ thống và chuyên biệt hóa của BLHS, giúp các cơ quan chức năng dễ dàng định tội danh chính xác, tránh nhầm lẫn và bảo đảm trách nhiệm pháp lý được áp dụng đúng người, đúng việc trong từng giai đoạn tố tụng.   

1.4. Mặt chủ quan  

Tội truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội được thực hiện với "lỗi cố ý trực tiếp". Yếu tố cốt lõi của mặt chủ quan là người phạm tội "biết rõ là không có tội" nhưng vẫn cố tình thực hiện hành vi truy cứu trách nhiệm hình sự. "Biết rõ" ở đây có nghĩa là người có thẩm quyền phải có đầy đủ nhận thức rằng người bị truy cứu không thực hiện hành vi phạm tội hoặc thuộc trường hợp không phải chịu trách nhiệm hình sự.   

Sự hiện diện của yếu tố "biết rõ" là điểm then chốt để phân biệt tội danh này với những sai sót nghiệp vụ đơn thuần do vô ý hoặc sơ suất. Việc chứng minh ý thức chủ quan này là thách thức lớn nhất trong thực tiễn xét xử, vì nó đòi hỏi phải có bằng chứng vững chắc về động cơ (trả thù, vụ lợi, hoặc thái độ hống hách, coi thường pháp luật) và nhận thức của người có thẩm quyền. Việc chứng minh được ý chí mong muốn hậu quả xảy ra, mặc dù biết rõ hành vi là sai trái, là yếu tố quyết định để cấu thành tội danh nghiêm trọng này.

2. Khung hình phạt tội truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội

Nội dung Điều 368 Bộ luật hình sự năm 2015 quy định về tội danh này như sau:

Điều 368. Tội truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội

1. Người nào có thẩm quyền mà truy cứu trách nhiệm hình sự người mà mình biết rõ là không có tội, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 10 năm:

a) Truy cứu trách nhiệm hình sự về tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội khác là tội phạm đặc biệt nghiêm trọng;

b) Đối với 02 người đến 05 người;

c) Đối với người dưới 18 tuổi, phụ nữ mà biết là có thai, người già yếu;

d) Gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân từ 11% đến 45%;

đ) Dẫn đến việc kết án oan người vô tội về tội phạm ít nghiêm trọng hoặc tội phạm nghiêm trọng;

e) Gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 10 năm đến 15 năm:

a) Đối với 06 người trở lên;

b) Dẫn đến việc kết án oan người vô tội về tội phạm rất nghiêm trọng hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng;

c) Gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân 46% trở lên;

d) Làm người bị truy cứu trách nhiệm hình sự oan tự sát.

4. Người phạm tội còn bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

2.1. Các khung hình phạt cơ bản và tặng nặng

Tội truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội được quy định cụ thể tại Điều 368 BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) với các khung hình phạt rõ ràng, cụ thể.   

Khung hình phạt cơ bản (Khoản 1): Người nào có thẩm quyền mà truy cứu trách nhiệm hình sự người mà mình biết rõ là không có tội, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.   

Khung hình phạt tăng nặng (Khoản 2): Mức phạt tù từ 05 năm đến 10 năm được áp dụng nếu hành vi phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau:   

• Truy cứu trách nhiệm hình sự về tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng khác.   
• Đối với từ 02 đến 05 người.   
• Đối với người dưới 18 tuổi, phụ nữ có thai, người già yếu.   
• Gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%. Cần lưu ý rằng một số tài liệu khác đưa ra tỷ lệ từ 11% đến 45%, cho thấy sự thiếu thống nhất trong việc diễn giải hoặc sự khác biệt giữa các văn bản dự thảo và chính thức, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tham khảo văn bản luật gốc.   
• Dẫn đến việc kết án oan người vô tội về tội phạm ít nghiêm trọng hoặc tội phạm nghiêm trọng.   
• Gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội.   

Khung hình phạt rất nghiêm trọng (Khoản 3): Mức phạt tù từ 10 năm đến 15 năm được áp dụng nếu hành vi thuộc một trong các trường hợp sau :   

• Đối với 06 người trở lên.   
• Dẫn đến việc kết án oan người vô tội về tội phạm rất nghiêm trọng hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.   
• Gây rối loạn tâm thần và hành vi của nạn nhân với tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên. Tương tự như trên, một số tài liệu có thể đưa ra tỷ lệ khác (46% trở lên) , cho thấy sự cần thiết của văn bản hướng dẫn chi tiết.   
• Làm người bị truy cứu trách nhiệm hình sự oan tự sát.   

Hình phạt bổ sung (Khoản 4): Người phạm tội còn bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

2.2. Phân biệt "Vô tội" và "Miễn trách nhiệm hình sự"

Trong ngữ cảnh pháp lý, việc phân biệt hai khái niệm này là rất quan trọng. "Người không có tội" hay "vô tội" là thuật ngữ dùng để chỉ một người hoàn toàn không thực hiện hành vi có dấu hiệu của một tội phạm được quy định trong BLHS, hoặc có hành vi đó nhưng thuộc trường hợp không phải chịu trách nhiệm hình sự. Các trường hợp này bao gồm người có hành vi nguy hiểm nhưng không đáng kể, người chưa đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, người không có năng lực trách nhiệm hình sự, hoặc hành vi đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.   

Ngược lại, "miễn trách nhiệm hình sự" là trường hợp một người đã thực hiện hành vi phạm tội và đủ các yếu tố cấu thành tội phạm, nhưng do đáp ứng các điều kiện nhất định mà không phải chịu hậu quả pháp lý. Ví dụ, người phạm tội đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả, hoặc do có sự thay đổi chính sách, pháp luật làm cho hành vi không còn nguy hiểm cho xã hội nữa.  

Tội danh tại Điều 368 BLHS chỉ được cấu thành khi truy cứu trách nhiệm hình sự một người hoàn toàn vô tội, chứ không phải một người đã phạm tội nhưng được miễn trách nhiệm hình sự. Đây là một điểm tinh tế nhưng vô cùng quan trọng trong học thuyết pháp lý, đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối trong việc áp dụng pháp luật.

2.3. Phân tích một số vụ án oan sai điển hình

Thực tiễn tư pháp Việt Nam đã ghi nhận nhiều vụ án oan sai gây chấn động dư luận, phơi bày những hậu quả nghiêm trọng của việc truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội. Các vụ án nổi tiếng như Nguyễn Thanh Chấn, Huỳnh Văn Nén, Hàn Đức Long, hay vụ án của ba cụ ông ở Vĩnh Phúc, đã làm rung chuyển lòng tin của công chúng vào công lý.  

Hậu quả của những vụ án này là vô cùng thảm khốc. Người bị oan sai phải chịu đựng những tổn thất nặng nề về mặt thể chất và tinh thần, mất tự do, danh dự, nhân phẩm, và cả tài sản. Gia đình họ tan nát, cuộc sống bị đảo lộn. Thiệt hại vật chất được minh họa rõ nét qua các khoản tiền bồi thường cụ thể. Ông Nguyễn Thanh Chấn nhận bồi thường hơn 7 tỷ đồng, gia đình cụ Đặng Thị Nga được TAND tỉnh Điện Biên bồi thường 5,7 tỷ đồng, và ông Khổng Văn Đệ chấp nhận mức bồi thường gần 1,2 tỷ đồng cho 833 ngày tạm giam oan. Những con số này chỉ là một phần nhỏ so với những mất mát to lớn về mặt tinh thần và thời gian đã trôi qua. Những vụ án này cũng làm suy giảm nghiêm trọng niềm tin của người dân vào công lý và uy tín của các cơ quan tiến hành tố tụng, gây ảnh hưởng tiêu cực đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội.   

2.4. Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước

Nhằm khắc phục hậu quả của các vụ án oan sai, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2018) đã thiết lập cơ chế bồi thường rõ ràng. Theo đó, các cá nhân, tổ chức bị thiệt hại về vật chất và tinh thần do hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ gây ra sẽ được Nhà nước bồi thường. Việc bồi thường chỉ được thực hiện khi có đủ hai căn cứ: có hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ và có thiệt hại thực tế phát sinh thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

Luật quy định các loại thiệt hại được bồi thường bao gồm cả thiệt hại về vật chất và thiệt hại về tinh thần. Thiệt hại vật chất bao gồm tài sản bị xâm phạm, thu nhập bị mất hoặc giảm sút, chi phí khám chữa bệnh, chi phí thuê luật sư bào chữa, chi phí đi lại của thân nhân, và các chi phí khác. Thiệt hại về tinh thần cũng được xác định và bồi thường. Đặc biệt, đối với trường hợp người bị oan đã chết, người thừa kế của họ có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại vật chất và tinh thần, trong đó thiệt hại về tinh thần được xác định là 360 tháng lương cơ sở.   

Tuy nhiên, việc xác định mức bồi thường thực tế thường là một quá trình thương lượng phức tạp. Mức bồi thường không cố định mà phụ thuộc vào tính chất và mức độ của từng vụ án. Điều này cho thấy có một khoảng cách giữa quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng, đặc biệt khi các thiệt hại phi vật chất như danh dự, nhân phẩm rất khó để định lượng một cách thỏa đáng

Theo quy định, người thi hành công vụ có lỗi gây thiệt hại có nghĩa vụ hoàn trả cho ngân sách nhà nước một phần hoặc toàn bộ số tiền mà Nhà nước đã bồi thường. Cơ chế hoàn trả này là một công cụ pháp lý quan trọng để ràng buộc trách nhiệm cá nhân của người gây ra oan sai. Nó nhằm tạo động lực để các cán bộ tư pháp làm việc cẩn trọng, tuân thủ pháp luật, đồng thời cũng thể hiện sự nghiêm minh của Nhà nước đối với những hành vi lạm quyền, vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, việc thực thi cơ chế này trên thực tế vẫn còn nhiều thách thức.   

Kết luận

Tội truy cứu trách nhiệm hình sự người không có tội (Điều 368 BLHS 2015) là một quy định pháp luật tối quan trọng, đóng vai trò bảo vệ công lý và quyền con người trong hoạt động tư pháp. Bằng việc phân tích các yếu tố cấu thành, khung hình phạt và quá trình phát triển lịch sử, có thể thấy các nhà lập pháp đã có những bước tiến đáng kể, chuyển từ các quy định mang tính định tính sang các tiêu chí định lượng cụ thể, góp phần tăng tính minh bạch và công bằng.

Tuy nhiên, việc áp dụng trên thực tế vẫn còn nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc chứng minh yếu tố nhận thức chủ quan của người phạm tội và sự thiếu vắng của các án lệ để làm cơ sở áp dụng thống nhất. Các vụ án oan sai điển hình là lời nhắc nhở đanh thép về hậu quả thảm khốc của sự lạm quyền, đồng thời là động lực để tiếp tục cải cách và hoàn thiện. Để bảo đảm rằng công lý luôn được thực thi một cách đúng đắn, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, việc ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết, và không ngừng nâng cao đạo đức, trách nhiệm của đội ngũ cán bộ tư pháp, từ đó xây dựng một hệ thống pháp luật vững mạnh và đáng tin cậy.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.