1. Khái niệm dẫn độ tội phạm trong Luật Quốc tế?
Theo từ điển Cambridge thì “dẫn độ là việc đưa một người nào đó trở lại quốc gia mà họ bị cáo buộc là đã thực hiện hành vi vi phạm pháp luật quốc gia đó để xét xử". Định nghĩa này đưa ra chưa thực sự thể hiện rõ ý nghĩa của hoạt động này, ta chưa thấy được chủ thể thực hiện hoạt động dẫn độ là ai? Mặt khác theo từ điển Oxford “ dẫn độ tội phạm là việc dẫn độ một người bị buộc tội hoặc bị kết án đổi với một tội phạm. Định nghĩa này đã tiếp cận tới đối tượng của hoạt động dẫn độ (người bị buộc tội hoặc bị kết án đối với một tội phạm), điều đó có nghĩa là cá nhân đó bị buộc tội hoặc kết án về hành vi vi phạm theo luật hình sự của quốc gia. Tổ chức Cảnh sát Hình sự Quốc tế (INTERPOL) đã đưa ra khái niệm dẫn độ tội phạm gần với các quy định thực tiễn hiện nay theo đó “dẫn độ tội phạm là việc một quốc gia (quốc gia được yêu cầu) trao trả một cá nhân đang hiện diện trong lãnh thổ quốc gia mình cho quốc gia khác (quốc gia yêu cầu) để xét xử hoặc để thi hành một bản án đã có hiệu lực đối với hành vi phạm tội của cá nhân này trên lãnh thổ quốc gia yêu cầu”.
Thông qua những quan điểm trên về dẫn độ tội phạm thì chúng ta có thể thấy dẫn độ tội phạm trong Luật quốc tế:
“Dẫn độ tội phạm là hành vi tương trợ pháp lý, được thoả thuận giữa các quốc gia hữu quan (quốc gia yêu cầu và quốc gia được yêu cầu dẫn độ) dựa trên cơ sở các quy định của luật quốc tế, trong đó một quốc gia được yêu cầu sẽ thực hiện việc chuyển giao cá nhân đang hiện diện trên lãnh thổ nước mình cho quốc gia có yêu cầu để tiến hành truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc thi hành bản án đã có hiệu lực pháp luật đối với cá nhân đó”.
2. Nghĩa vụ dẫn độ tội phạm
Một trong những nội dung được nói đến đầu tiên trong các điều ước quốc tế đa phương về dẫn độ tội phạm đó là quy định về dẫn độ tội phạm . ác điều ước quốc tế hướng các quốc gia đến coi việc dẫn độ tội phạm như là nghĩa vụ phải thực hiện giữa các quốc gia thành viên.
Quy định này được nhắc đến trong điều 1 hiệp định mẫu về dẫn độ tội phạm của Liên Hợp Quốc năm 1990 với nội dung: Khi bên đồng ý dẫn độ bất kì cá nhân nào theo yêu cầu hoặc theo quy địnhn của hiệp định này để truy tố cá nhân có hành vi phạm tội để xét xử hoạc thi hành một bản án đối với cá nhân đó.
Chủ thể đưa ra yêu cầu dẫn độ là một quốc gia độc lập có chủ quyền và các quy định trong pháp luật hình sự của quốc gia này đã bị hành vi phạm tội của cá nhân đó xâm hại và cá nhân đó đã chạy trốn sang quốc gia khác . Trong khi quốc gia yêu cầu là quốc gia nơi kẻ phạm tội đang có mặt vào thời điểm yêu cầu dẫn độ được đưa ra, quốc gia này có thể có mối quan hệ điều ước quốc tế về dẫn độ tội phạm với quốc gia đưa ra yêu cầu hoặc không tồn tại mối quan hệ này.
Nghĩa vụ dẫn độ tội phạm theo quy định của công ước Châu Âu về dẫn độ năm 1957 có quy định tương đối khác so với hiệp định về dẫn độ năm 1990. Nghĩa vụ dẫn độ quy định trong Công Ước Châu Âu năm 1957 yêu cầu nghĩa vụ bắt bược với các quốc gia thành viên hơn nữa phạm vi áp dụng công ước đối với từng vùng lãnh thổ , căn cứ vào điều kiện được đưa ra trong công ước các quốc gia thành viên sẽ dẫn độ những cá nhân thực hiện hành vi phạm tội vị khởi tố để xét xử hoặc bị cơ quan có thẩm quyền quốc gia try nã hay ban hành lệnh bắt giữ.
3. Đối tượng của hoạt động dẫn độ tội phạm
Khi tiến hành hoạt động dẫn độ tội phạm việc xem xét loại tội phạm nào là đối tượng nào của hoạt động hợp tác về dẫn độ giữa các quốc gia trỏe thành vấn đề hết sức quan trọng, quy định về đối tượng trong dẫn độ trong các điều ước quốc tế đa phương sẽ giúp các quốc gia thành viên đưa ra yêu ccafu dẫn độ đối với tội phạm phù hợp được ghi nhận trong các điều ước quốc tế về dẫn độ tội phạm.
Hầu hết các điều ước quốc tế đa phương về dẫn độ tội phạm đáp ứng các quy định trong hệ thống pháp luật của cả hai quốc gia về tội phạm đó về hình phạt tối thiểu được áp dụng, đây được coi là đáp ứng nguyên tắc định danh kép đã được cộng đồng quốc tế thừa nhận trong họt động dẫn độ tội phạm giữa các quốc gia.
trên cơ sở đó đối tượng dẫn độ được quy định trong Liên Hợp Quốc năm 1990 là những cá nhân thực hiện hành vi vi phạm quy định của pháp luật được quy định trong pháp luật của hai quốc gia mà hình phạt đối với loại tội đó từ 1 đến 2 năm hoặc hình phạt nặng hơn, với trường hợp dẫn độ nhằm thi hành án thì hình phạt được áp dụng là 4 đến 6 tháng . Đối với tội phạm liên quan đến thuế và hải quan, kiểm soát ngoại hối hay vấn đề tài chính thì yêu cầu có thể được thực hiện kể cả pháp luật hai quốc gia không tương ứng.
Trường hợp dẫn đội tội phạm riêng biệt được quy định trong pháp luậy của cả hai quốc gia một trong số đó đáp ứng điều kiện dẫn độ còn một số hành vi phạm tội khác không đáp ứng thì quốc gia yêu cầu có thể đáp ứng yêu cầu dẫn độ của quốc gia yêu cầu.
Trong công ước Châu Âu về dân độ tội phạm năm 1975 nghị định thư năm 1975 đã đưa ra quy định bổ sung cho công ước Châu Âu dẫn độ tội phạm 1957 trong đó quy định về đối tượng dẫn độ đối với các hành vi không được coi là tội phạm chính trị như: tội ác chống nhân loại quy định trong công ước về ngăn chặn và trừng trị tội diệt chủng . Việc xác định hành phạm tội chính trị thường tùy thuộc vào quan điểm chính sách của quốc gia nơi cá nhân xin cư trú tại thời điểm đó.
Với tư cách là điều ước quốc tế luật chuyên nghành của Liên Hợp Quốc, công ước quốc tế về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia cũng đưa ra quy định về dẫn độ tội phạm như: Tội tham gia vafomoojt nhóm có tổ chức các hành vi rửa tiền , tham nhũng, các hành vi phạm tội cản trở công lý, cả tội buôn bán người. Nếu yêu cầu dẫn độ tội phạm bao gồm một số tội phạm riêng biệt mà ít nhất một rong số đó có thể bị dẫn độ và không bị dẫn độ vì lý do thời hạn phạt tù nhưng có liên quan đếm quy định trong công ước quốc gia được yêu cầu cũng có thể thực hiện việc dẫn độ đối với tội phạm đó.
4. Các trường hợp không dẫn độ tội phạm
Hầu hết các các điều ước quốc tế về dẫn độ tội phạm đều đưa ra các quy định về tội phạm không được dẫn độ như: không dẫn độ công dân nước
mình, không dẫn độ tội phạm chính trị, không dẫn độ nếu án tử hình có thể được áp dụng đối với tội phạm dẫn độ. Việc quy định cụ thể các trường hợp nhằm đảm bảo quyền lợi ích cho quốc gia khi nhận được một yêu cầu dẫn độ.
Căn cứ một số từ chối dẫn độ tội phạm khác như: Không dẫn độ tội phạm liên quan đến quan sự, không dẫn độ nếu đã kết thúc thời hạn truy tố hoặc cá nhân đó được ân xá theo quy định của pháp luật hai quốc gia, không dẫn độ cho tội mục đích tôn giáo, quan điểm chính trị, nguồn gốc dân tộc, không dẫn độ trong trường hợp cá nhân đó bị xét xử về cùng một tội, không dẫn độ trường hợp cá nhân bị dẫn độ sẽ bị tra tấn hoặc bị vi phạm các quyền con người( ghi nhận trong công ước quốc tế về quyền dân sự chính trị năm).
Trường hợp không được dẫn độ là các trường hợp quốc gia yêu cầu có thể căn cứ vào đó từ chối dẫn độ là:
Thứ nhất nếu yêu cầu dẫn độ được đặt ra đối với công dân của quốc gia được yeu cầu, việc từ chối dẫn độ công dân nước mình cũng đồng thời thể hiện sự bảo hộ của nhà nước đối với công dân khi quyền và lợi ích của họ bị xâm phạm.
Thứ hai, dẫn độ có thể bị từ chối nếu cơ quan có thẩm quyền của quốc gia được yêu cầu quyết định không tiếp tục điều tr a hoặc tiến hành các thủ tục tố tụng đối với cá nhân đó vi phạm tội liên quan đến yêu cầu dẫn độ.
Thứ ba, dẫn độ có thể bị từ chối nếu quốc gia được yêu cầu cũng đang đồng thời tiến hành truy tố cá nhân đối với cùng một tội phạm mà gây ra. trường hợp này xuất phát từ nguyên tắc pháp luật chung, được ghi nhận dưới dạng nguyên tắc trong kỹ thuật pháp ký của cả tòa án quốc tế và tòa án quốc gia. Đồng thời đây là một trong những căn cứ từ chối rất phổ biến trong hoạt động hợp tắc dẫn độ tội phạm nhằm đảm bảo cho cá nhân không thể bị xét xử hai làn bởi cả quốc gia yêu cầu về cùng một tội danh.
Thứ tư, dẫn độ cũng có thể bị từ chối nếu hành vi phạm tội mà cá nhân bị dẫn độ có thể gánh chịu hình phạt tử hình nếu bị dẫn độ.
Thứ năm, dẫn độ có thể bị từ chối nếu hành vi phạm tội được yêu cầu tiến hành ngoài lãnh thổ của các bên và pháp luật quả quốc gia được yêu cầu không quy đinh thẩm quyền đối với đối tượng này.
Thứ sau, dẫn độ có thể bị từ chối nếu toàn án của quốc gia được yêu cầu sẽ tiến hành xét xử vì lý do đặc biệt được thông qua bởi toà án quốc gia.
Thứ bảy, dẫn độ cũng có thể bị từ chối nếu việc dẫn độ làm ảnh hưởng đến quan điểm của quốc gia được yêu cầu về nhân đạo, sức khỏe, tuổi tác và hoàn cảnh của cá nhân đó.
Trường hợp quốc gia từ chối dẫn độ thì công ước đặt ra nghĩa vụ của quốc gia đó trong việc trong nhanh chóng trao tội phạm cho cơ quan có thẩm quyền quốc gia mình xét xử nhưng trong trường hợp của bất kì hành vi vi phạm tội khác có tính chất nghiêm trọng theo pháp luật quốc gia đó. Trình tự thủ tục xét xử sẽ tuân theo pháp luật của quốc gia, các quốc gia liên quan sẽ tiến hành hợp tác với nhau, đặc biệt tội phạm.
5. Thủ tục dẫn độ tội phạm
Có thể nói quy định liên quan đếnn trình tự thủ tục dẫn độ chính là vấn đề được các nước hết sức quan tâm, trên cơ sở đó các điều ước quốc tế đa phương về dẫn độ tội phạm đã tìm ra chho mình lối đi phù hợp về trình tự thủ tục dẫn độ.
Trong hiệp định mẫu về dẫn độ năm 1990 của Liên hơp Quốc yêu cầu dẫn độ phait được thực hiện thông qua văn bản, hồ sơ, và tài liệu được chuyển qua kênh ngoại giao trực tiếp giữa cơ quan nhà nước có thẩm quyền của các bên, yêu cầu dẫn độ phải bao gồm: Mô tả chính xác về cá nhân bị yêu cầu dẫn độ, quốc tịch cùng thông tin cần thiết về nhân thân , các văn bản quy định của quóc gia yêu cầu dẫn độ, nếu một cá nhân bị buộc tội bởi tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền phải có bản sao lệnh bắt giữ.......
Hiệp định mẫu cũng đưa quy định quốc gia yêu cầu có thể cho pháp dẫn độ một cá nhân sau khi nhận được yêu cầu bắt giữ tạm thời, hiệp định cũng
quy định trong trường hợp khẩn cấp quốc gia có thể tiến hành việc bắt giữ tạm thời đối với các nhân tránh trường hợp cá nhân này chạy trốn.
Quy định trong việc chuyển giao cá nhân bị dẫn độ khi yêu cầu dẫn độ được chấp thuận các bên có nghĩa vụ nhanh chóng sắp xếp và chuyển giao đối tượng bị dẫn độ, nếu quá thời hạn quy định mà mà cá nhân bị chuyển giao không được chuyển giao thực tế thì quốc gia yêu cầu có thể trả tự do cho cá nhân đó.
Đối với quy định đơn giản hóa thủ tục dẫn độ theo đó quốc gia được yêu cầu dẫn độ có thể cho phép được dẫn độ sau khi nhận được yêu cầu bắt giữ tạm thời, quy định nhằm khắc phục những rườm rà của thủ tục dẫn độ tại quốc gia.
Công ước Châu Âu về dẫn độ tội phạm năm 1957 thủ tục dẫn độ phải được ghi nhận bằng văn bản và thông qua con đường ngoại giao( ví dụ như: chuyển Fax...)các tài liệu được yêu cầu bao gồm bản gốc hoặc bản sao chứng thực vụ án, mô tả hành vi phạm tội...Công ước quy định khi tiến hành dẫn độ cá nhân có hành vi phạm tội về nước không được dẫn độ qua quốc gia thứ ba nếu không được sự đồng ý của quốc gia yêu cầu.
6. Một số quy định khác liên quan đến dẫn độ tội phạm
Quy định về quá cảnh: Hoạt động quá cảnh được tiến hành khi dẫn độ tội phạm được quy định trong công ước Châu Âu năm 1957 trên cơ sở quá cảnh được gửi qua con đường ngoại giao hoặc con đường được các bên thỏa thuận đồng ý, nếu việc quá cảnh không nhất thiết phải hạ cánh thì quốc gia yêu cầu không cần thống báo cho quốc gia được yêu cầu về chuyến bay. Trường hợp ha cánh đột xuất bên yêu cầu sẽ gửi văn bản chính thức để đề nghị quá cảnh và gửi cho quốc gia được yêu cầu một yêu cầu bắt giữ tạm thời theo đúng quy định của công ước.
Hiệp định năm 1990 của Liên Hợp Quốc quy định nếu dẫn độ phải qua quốc gia thứ ba thì quốc gia đang tiến hành dẫn độ có nghĩa vụ phải gửi đến cơ quan có thẩm quyền quốc gia thứ ba cho phép mình được quá cảnh, nếu
chấp thuận thì quốc gia thứ ba có trách nhiệm bảo đảm quy định của pháp luật cho phép giam giữ cá nhân bị dẫn độ trong thời gian quá cảnh.
Quy định về chi phí dẫn độ: Quy định chi phí dẫn độ được quy định công ước Châu Âu về dẫn độ tội phạm năm 1957 quy định chi phí phát sinh trong lãnh thổ của quốc gia được yêu cầu liên quan đến hoạt động dẫn độ sẽ do quốc gia này gánh vác. Trường hợp dẫn độ từ vùng ngoài lành thổ đó tới quốc gia được yêu cầu các chi phí đi lại trong vùng lãnh thổ đó đến quốc gia yêu cầu dẫn độ sẽ do quốc gia đó gánh chịu. Hiệp định mẫu về dẫn độ năm 1990 của Liên Hợp Quốc xác định quốc gia yêu cầu phải chi trả mọi chi phí liên quan đến bất kỳ thủ tục tố tụng nào phát sinh từ một yêu cầu dẫn độ.
