Tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy Điều 256 BLHS

Một trong những diễn biến đáng chú ý là sự phức tạp của tình trạng tụ tập, tổ chức và chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy. Các đối tượng phạm tội ngày càng lợi dụng công nghệ và không gian mạng để thực hiện các hành vi phạm tội một cách tinh vi, khó phát hiện. Các địa điểm kinh doanh nhạy cảm về an ninh trật tự như quán bar, karaoke, khách sạn, nhà nghỉ, cũng như các khu vực dân cư như nhà trọ, căn hộ chung cư cao cấp, đang bị lợi dụng để làm nơi tổ chức, chứa chấp việc sử dụng ma túy.

Trước thực trạng đó, việc nghiên cứu chuyên sâu về các tội danh liên quan đến ma túy, đặc biệt là Tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy (Điều 256 Bộ luật Hình sự 2015), là vô cùng cần thiết. Một phân tích toàn diện về các yếu tố cấu thành tội phạm sẽ không chỉ làm rõ bản chất pháp lý của tội danh này mà còn chỉ ra những vướng mắc trong thực tiễn áp dụng và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh, phòng ngừa tội phạm. Bài viết này sẽ đi sâu vào phân tích 4 yếu tố cấu thành tội phạm, đồng thời phân biệt với các tội danh tương tự.

1. Yếu tố cấu thành tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy

Tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy được cấu thành hoặc nhận biết thông qua 04 dấu hiệu sau:

1.1. Mặt khách thể của tội phạm

Mặt khách thể của tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy là đối tượng mà hành vi phạm tội tác động đến, gây ra thiệt hại hoặc đe dọa gây ra thiệt hại.

Khách thể trực tiếp: Tội phạm này xâm phạm trực tiếp đến chế độ độc quyền quản lý của Nhà nước về việc sử dụng các chất ma túy. Các chính sách, quy định của Nhà nước về việc kiểm soát và phòng chống ma túy là đối tượng bị xâm hại đầu tiên và quan trọng nhất. Tội chứa chấp làm suy yếu hiệu quả của công tác quản lý này, tạo điều kiện cho tệ nạn ma túy lây lan trong xã hội.

Các quan hệ xã hội liên quan bị xâm hại: Ngoài khách thể trực tiếp, hành vi chứa chấp còn gây ra những hậu quả nghiêm trọng khác, xâm hại đến nhiều quan hệ xã hội. Cụ thể, nó gây ảnh hưởng tiêu cực đến tính mạng, sức khỏe của con người , làm gia tăng tệ nạn nghiện hút ma túy, và gây mất an ninh, trật tự và an toàn xã hội. Tình trạng người sử dụng ma túy tổng hợp trong thời gian dài dẫn đến mất kiểm soát hành vi, gây ra các vụ thảm án, tai nạn giao thông đặc biệt nghiêm trọng , cho thấy tính chất nguy hiểm của tội phạm này đã vượt ra ngoài phạm vi vi phạm chính sách quản lý, trở thành mối đe dọa trực tiếp đối với toàn xã hội.

1.2. Mặt khách quan của tội phạm

Mặt khách quan của tội phạm này là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong luật hình sự. Theo Điều 256 Bộ luật Hình sự, hành vi khách quan được thể hiện qua ba dạng chính :

• Cho thuê địa điểm: Sử dụng địa điểm thuộc quyền chiếm hữu, quản lý của mình cho người khác sử dụng ma túy và nhận lại tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất.
• Cho mượn địa điểm: Tương tự như cho thuê nhưng không nhằm mục đích vụ lợi. Địa điểm này có thể là nhà ở, khách sạn, quán bar, karaoke, thậm chí là xe ô tô.
• Bất kỳ hành vi nào khác chứa chấp: Đây là dấu hiệu hành vi có tính khái quát cao, gây nhiều vướng mắc trong thực tiễn. Mặc dù các văn bản hướng dẫn áp dụng Bộ luật Hình sự 1999 (như Thông tư liên tịch số 17/2007) đã hết hiệu lực, nhưng do chưa có văn bản thay thế cho Bộ luật Hình sự 2015, các cơ quan tố tụng vẫn phải tham khảo để giải quyết. Theo hướng dẫn này, hành vi "bất kỳ hành vi nào khác" có thể là việc để mặc cho người khác sử dụng ma túy từ hai lần trở lên hoặc để mặc cho nhiều người cùng sử dụng tại địa điểm do mình quản lý.

Một tranh luận pháp lý thường gặp là liệu một người nghiện ma túy cho bạn bè cùng sử dụng ma túy tại nhà mình có phạm tội chứa chấp hay không. Một số quan điểm cho rằng không phạm tội vì mục đích ban đầu là sử dụng cá nhân, lượng ma túy thu giữ không đủ để truy cứu tội tàng trữ, và không có yếu tố vụ lợi. Tuy nhiên, một số quan điểm khác lại cho rằng hành vi này vẫn cấu thành tội chứa chấp vì người đó đã chủ động "cho phép" và "tạo điều kiện" cho người khác sử dụng ma túy tại địa điểm do mình quản lý. Sự thiếu vắng một văn bản hướng dẫn cụ thể và thống nhất mới cho Bộ luật Hình sự 2015 đã tạo ra sự không đồng nhất trong việc áp dụng pháp luật, gây ra những khó khăn nhất định cho các cơ quan tiến hành tố tụng và tiềm ẩn rủi ro cho người dân.

1.3. Mặt chủ thể của tội phạm

Chủ thể chung: Theo quy định chung của pháp luật hình sự, chủ thể của Tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy là người có năng lực trách nhiệm hình sự, từ đủ 16 tuổi trở lên.

Chủ thể đặc biệt: Trên thực tế, chủ thể của tội phạm này thường là những người có quyền chiếm hữu, quản lý hoặc sở hữu địa điểm nơi xảy ra hành vi phạm tội. Đó có thể là chủ nhà trọ, chủ quán bar, karaoke, khách sạn, hoặc người quản lý các cơ sở kinh doanh nhạy cảm.

Vấn đề với người nghiện ma túy: Một trường hợp phức tạp về chủ thể là khi chính người nghiện ma túy có hành vi chứa chấp. Theo hướng dẫn tại Công văn 02/TANDTC-PC, người nghiện ma túy có hành vi cho người nghiện ma túy khác thuê, mượn địa điểm của mình để cùng sử dụng ma túy thì mới bị xử lý về tội chứa chấp. Điều này phân biệt rõ ràng hành vi đơn thuần sử dụng ma túy với hành vi chứa chấp, tạo điều kiện cho người khác sử dụng. Việc phân định này là rất quan trọng để tránh tình trạng "hình sự hóa" hành vi sử dụng cá nhân một cách không cần thiết, đồng thời xử lý nghiêm các hành vi có tính chất tổ chức, lây lan tệ nạn.

1.4. Mặt chủ quan của tội phạm

Hình thức lỗi: Tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả là người khác sẽ sử dụng ma túy tại địa điểm của mình, nhưng vẫn mong muốn và chấp nhận cho việc đó xảy ra.

Dấu hiệu bắt buộc: Mục đích: Yếu tố tâm lý quan trọng nhất của tội danh này là mục đích. Các cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh được mục đích của người phạm tội là nhằm tạo điều kiện cho người khác sử dụng ma túy. Nếu không chứng minh được mục đích này, hành vi không cấu thành Tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy.

Việc chứng minh yếu tố tâm lý này là một thách thức lớn trong thực tiễn tố tụng. Nó đòi hỏi phải thu thập đầy đủ bằng chứng vật chất (tang vật, dụng cụ, hiện trường) và các bằng chứng chứng minh ý chí của người phạm tội (lời khai, tin nhắn, ghi âm, camera). Do tính chất "vô hình" của yếu tố này, nhiều vụ án có thể gặp khó khăn trong việc định tội, đặc biệt khi các đối tượng cố tình che giấu mục đích hoặc hành vi của mình.

2. Khung hình phạt về Tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy và các tình tiết liên quan

Nội dung Điều 256 Bộ luật hình sự năm 2015 quy định về tội danh này như sau:

Điều 256. Tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy

1. Người nào cho thuê, cho mượn địa điểm hoặc có bất kỳ hành vi nào khác chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy, nếu không thuộc trường hợp quy định tại Điều 255 của Bộ luật này, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 15 năm:

a) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn;

b) Phạm tội 02 lần trở lên;

c) Đối với người dưới 16 tuổi;

d) Đối với 02 người trở lên;

đ) Tái phạm nguy hiểm.

3. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

Bộ luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2017 đã sửa đổi nội dung Điều 389 (tội che giấu tội phạm) trong đó bổ sung Điều 256 nếu có hành vi "không hứa hẹn trước mà che giấu" thì sẽ bị khởi tố thêm tội che giấu tội phạm theo quy định tại khoản 1 điều 389.

2.1. Khung hình phạt cơ bản và tăng nặng

Tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy được quy định chi tiết tại Điều 256 Bộ luật Hình sự 2015, có hiệu lực từ ngày 01/01/2018 và được sửa đổi, bổ sung năm 2017. Theo đó, điều luật này xác định các hành vi phạm tội và các khung hình phạt cụ thể:

Khung hình phạt cơ bản (Khoản 1): Người nào cho thuê, cho mượn địa điểm hoặc có bất kỳ hành vi nào khác chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy, nếu không thuộc trường hợp quy định tại Điều 255 của Bộ luật này, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm. Đây được xác định là một loại tội phạm nghiêm trọng.

Khung hình phạt tăng nặng (Khoản 2): Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây thì bị phạt tù từ 07 năm đến 15 năm :

• Lợi dụng chức vụ, quyền hạn.
• Phạm tội 02 lần trở lên.
• Đối với người dưới 16 tuổi.
• Đối với 02 người trở lên.
• Tái phạm nguy hiểm.

Hình phạt bổ sung (Khoản 3): Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

Một điểm đáng chú ý trong chính sách hình sự của Việt Nam là dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống ma túy có đề xuất tăng mức hình phạt tù thấp nhất tại khoản 1 Điều 256 từ 02 năm lên 03 năm. Đề xuất này phản ánh một xu hướng chính sách hình sự của Nhà nước nhằm xử lý nghiêm khắc hơn tội phạm ma túy. Tình trạng tội phạm ma túy, đặc biệt là các hành vi tụ tập và chứa chấp, đang diễn biến ngày càng phức tạp và tinh vi. Mức phạt hiện hành có thể chưa đủ sức răn đe, đặc biệt khi các đối tượng đã lợi dụng các địa điểm kinh doanh hoặc dân cư cao cấp để thực hiện hành vi phạm tội nhằm thu lợi bất chính hoặc duy trì một hệ thống tiêu thụ ma túy. Việc đề xuất tăng hình phạt cho thấy một sự thay đổi trong quan điểm, coi tội danh "chứa chấp" không còn là một hành vi đơn thuần mà là một yếu tố quan trọng tạo nền tảng, thúc đẩy các hành vi sử dụng ma túy, từ đó gây ra những hậu quả nghiêm trọng hơn đối với trật tự, an toàn xã hội và sức khỏe cộng đồng.

2.2. Tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Tòa án sẽ quyết định mức hình phạt cụ thể dựa trên các khung hình phạt đã quy định tại Điều 256 BLHS và các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Các tình tiết tăng nặng: Ngoài các tình tiết định khung tại khoản 2 Điều 256 (phạm tội 02 lần trở lên, đối với 02 người trở lên, tái phạm nguy hiểm...), Tòa án có thể áp dụng các tình tiết tăng nặng chung khác theo Điều 52 BLHS.

Các tình tiết giảm nhẹ: Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo Điều 51 BLHS có ý nghĩa rất lớn trong việc quyết định mức hình phạt. Các tình tiết thường được áp dụng trong các vụ án về ma túy bao gồm: thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải; tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại; phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng.

2.3. Phân tích hình phạt tội danh này qua Bản án số 133/2023/HS-ST

Để minh họa cho việc áp dụng pháp luật trong thực tiễn, có thể phân tích Bản án số 133/2023/HS-ST ngày 14/06/2023 của Tòa án nhân dân Q. Gò Vấp, TP. Hồ Chí Minh.

Đây là một vụ án hình sự sơ thẩm xét xử 03 bị cáo về các tội danh liên quan đến ma túy. Trong đó, bị cáo Trần Văn N và Phạm Ngọc K bị tuyên phạm tội "Chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy," trong khi bị cáo Lê Xuân H2 bị tuyên phạm tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy".

Dữ liệu về các mức hình phạt được tuyên cho từng bị cáo như sau:

Phân tích bản án này cho thấy một số điểm quan trọng:

• Tính cá thể hóa trách nhiệm hình sự: Mặc dù cả hai bị cáo Trần Văn N và Phạm Ngọc K đều phạm tội chứa chấp theo cùng một khung hình phạt tăng nặng (điểm d khoản 2 Điều 256 - đối với 02 người trở lên) , Tòa án đã tuyên mức án thấp hơn đáng kể đối với Phạm Ngọc K (05 năm tù) so với Trần Văn N (07 năm tù). Sự khác biệt này là do Phạm Ngọc K được áp dụng thêm các quy định đặc biệt dành cho người chưa thành niên phạm tội tại Điều 91 và Điều 101 BLHS, thể hiện tính nhân văn và khoan hồng của pháp luật Việt Nam đối với đối tượng này.
• Sự khác biệt về mức độ nghiêm trọng: Trong cùng một vụ án, bị cáo Lê Xuân H2 bị tuyên tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy và nhận mức án 02 năm tù (khung cơ bản - khoản 1 Điều 255), trong khi các bị cáo chứa chấp lại nhận mức án cao hơn nhiều (05 và 07 năm) do thuộc khung tăng nặng. Điều này minh họa rõ ràng rằng mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội không chỉ phụ thuộc vào tội danh mà còn phụ thuộc vào các tình tiết định khung tăng nặng cụ thể của từng tội.

2.4. Mục đích của việc quy định về tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy

- Góp phần phòng, chống tệ nạn ma túy:

1. Hạn chế tối đa số lượng người sử dụng ma túy, đặc biệt là tại các địa điểm do người có hành vi chứa chấp quản lý.
2. Giảm thiểu nguồn cung cấp ma túy cho người sử dụng, góp phần ngăn chặn các hoạt động mua bán, tàng trữ, vận chuyển trái phép chất ma túy.
3. Phá vỡ các tụ điểm sử dụng ma túy, góp phần bảo đảm an ninh trật tự tại địa phương.
4. Bảo vệ sức khỏe cộng đồng:
5. Sử dụng ma túy gây ra nhiều tác hại nghiêm trọng cho sức khỏe người sử dụng, bao gồm các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, tổn thương não bộ, suy giảm chức năng gan, thận, tim phổi,...
6. Việc chứa chấp người sử dụng ma túy tại nhà, nơi làm việc, hoặc các địa điểm khác có thể dẫn đến lây lan các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm cho cộng đồng, đặc biệt là HIV/AIDS.
7. Quy định tội chứa chấp góp phần thúc đẩy việc cai nghiện ma túy, giúp người sử dụng ma túy hòa nhập cộng đồng và trở thành những người có ích cho xã hội.

- Giữ gìn trật tự an ninh xã hội:

1. Người sử dụng ma túy thường có hành vi vi phạm pháp luật, gây mất trật tự an ninh xã hội như trộm cắp, cướp giật, mại dâm,...
2. Việc chứa chấp người sử dụng ma túy có thể tạo điều kiện cho các hoạt động phạm pháp khác diễn ra, gây ảnh hưởng đến an ninh trật tự tại địa phương.
3. Quy định tội chứa chấp góp phần răn đe, giáo dục những người có ý định vi phạm pháp luật, góp phần giữ gìn an ninh trật tự xã hội.

- Răn đe, giáo dục những người có ý định vi phạm pháp luật:

1. Việc quy định tội chứa chấp với mức hình phạt thích đáng sẽ răn đe những người có ý định chứa chấp người sử dụng ma túy.
2. Qua việc xử lý các hành vi chứa chấp, góp phần giáo dục nâng cao nhận thức của cộng đồng về tác hại của ma túy và trách nhiệm chung trong công tác phòng, chống tệ nạn ma túy.

Ngoài ra, việc quy định tội chứa chấp còn thể hiện sự quan tâm của pháp luật đối với việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng, giữ gìn trật tự an ninh xã hội và xây dựng một xã hội lành mạnh, văn minh.

Lưu ý:

• Mức độ nghiêm trọng của hành vi chứa chấp sẽ được đánh giá dựa trên nhiều yếu tố như số lượng người sử dụng ma túy được chứa chấp, tần suất vi phạm, tính chất nguy hiểm của hành vi vi phạm,...
• Việc xử lý hành vi chứa chấp cần được thực hiện một cách nghiêm minh, đúng pháp luật, đảm bảo tính răn đe và giáo dục.

3. Phân biệt với các tội danh tương tự

Trong thực tiễn xét xử, Tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy thường bị nhầm lẫn với một số tội danh khác. Việc phân biệt rõ ràng các tội danh này có ý nghĩa quan trọng để áp dụng pháp luật một cách chính xác.

3.1. Phân biệt với Tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy (Điều 255 BLHS)

Đây là hai tội danh có ranh giới pháp lý rất gần nhau nhưng bản chất lại khác biệt. Về mặt khách quan, Tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy được định nghĩa là hành vi "chỉ huy, phân công, điều hành các hoạt động đưa trái phép chất ma túy vào cơ thể người khác". Hành vi này bao gồm việc bố trí, sắp xếp con người, phương tiện, cung cấp ma túy, địa điểm hoặc các công cụ để thực hiện việc sử dụng ma túy. Người phạm tội tổ chức có vai trò chủ đạo, tích cực trong việc điều hành, chỉ huy để việc sử dụng ma túy diễn ra.

Trong khi đó, Tội chứa chấp (Điều 256) chỉ giới hạn ở việc "cho thuê, cho mượn địa điểm hoặc có bất kỳ hành vi nào khác chứa chấp". Người chứa chấp chỉ tạo điều kiện về mặt địa điểm cho người khác tự sử dụng ma túy, chứ không có hành vi chỉ huy, điều hành hoặc trực tiếp đưa ma túy vào cơ thể họ.

Sự khác biệt này được thể hiện rõ trong các bản án thực tế. Ví dụ, Bản án số 133/2023/HS-ST của TAND Q. Gò Vấp, TP. Hồ Chí Minh đã phân biệt rõ ràng vai trò của các bị cáo. Bị cáo Lê Xuân H2 bị tuyên phạm tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy" trong khi các bị cáo Trần Văn N và Phạm Ngọc K chỉ bị tuyên phạm tội "Chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy". Bản án này cho thấy, sự phân định tội danh phụ thuộc vào vai trò và mức độ tham gia của từng đối tượng trong chuỗi hành vi phạm tội.

3.2. Phân biệt với Tội không tố giác tội phạm (Điều 390 BLHS)

Sự nhầm lẫn giữa hai tội danh này có thể xảy ra khi hành vi chứa chấp được thể hiện dưới dạng "để mặc cho người khác sử dụng".

Tội không tố giác tội phạm là hành vi của người biết rõ tội phạm đang được chuẩn bị, đang được thực hiện hoặc đã được thực hiện nhưng không trình báo với cơ quan chức năng. Đây là hành vi không hành động, không có yếu tố chủ động tạo điều kiện cho người khác phạm tội.

Ngược lại, Tội chứa chấp đòi hỏi một yếu tố ý chí rõ ràng hơn: người phạm tội phải biết người khác là đối tượng sử dụng ma túy và vẫn chủ động cho thuê, cho mượn địa điểm hoặc có những hành vi "để mặc" từ hai lần trở lên hoặc cho nhiều người cùng sử dụng nhằm mục đích chứa chấp. Lỗi của tội chứa chấp là lỗi cố ý trực tiếp, còn lỗi của tội không tố giác là lỗi cố ý nhưng không có hành vi tích cực tạo điều kiện cho tội phạm diễn ra.

Kết luận  

Có thể thấy rằng, tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy được quy định tại Điều 256 BLHS là một trong những tội danh đặc thù thuộc nhóm tội phạm về ma túy, phản ánh rõ nét chính sách hình sự kiên quyết của Nhà nước trong việc đấu tranh phòng, chống tệ nạn ma túy. Khác với hành vi trực tiếp mua bán, vận chuyển hay tàng trữ trái phép chất ma túy, hành vi chứa chấp sử dụng ma túy thể hiện ở việc cung cấp địa điểm, điều kiện hoặc phương tiện để người khác sử dụng ma túy trái phép. Dù không trực tiếp làm phát tán ma túy, song hành vi này lại đóng vai trò tiếp tay, dung dưỡng, tạo môi trường cho việc lan rộng tệ nạn trong cộng đồng.

Tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy không chỉ xâm phạm đến trật tự quản lý của Nhà nước về phòng, chống ma túy, mà còn gây hệ lụy nghiêm trọng đối với an ninh, trật tự và đạo đức xã hội. Việc xử lý nghiêm minh, kịp thời và đồng bộ hành vi này theo Điều 256 BLHS vừa thể hiện tính răn đe, vừa góp phần quan trọng vào công cuộc xây dựng môi trường sống an toàn, lành mạnh, hướng đến mục tiêu một xã hội không ma túy.

Quý khách hàng có bất kỳ thắc mắc về vấn đề pháp lý có thể liên hệ qua số tổng đài luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến 1900.6162 để được hỗ trợ nhanh nhất.