Tội lạm dụng nhu cầu quân sự trong khi thực hiện nhiệm vụ

Hành vi này khác biệt với hành vi "lợi dụng chức vụ, quyền hạn" được hiểu là dựa vào chức vụ, quyền hạn được giao như một phương tiện để làm trái công vụ. Thay vào đó, người phạm tội đã "vượt quá phạm vi cần thiết của nhu cầu quân sự" để thực hiện mục đích vụ lợi.  

Ví dụ minh họa: Một sĩ quan phụ trách hậu cần được giao nhiệm vụ vận chuyển vật tư, khí tài phục vụ cho một cuộc diễn tập. Nhu cầu vận chuyển là có thật và cấp thiết. Tuy nhiên, sĩ quan này đã lợi dụng quãng đường và phương tiện được giao để vận chuyển thêm hàng hóa cá nhân không liên quan để bán kiếm lời. Hành vi này không chỉ gây thất thoát nhiên liệu, hao mòn phương tiện của Nhà nước mà còn làm ảnh hưởng đến tiến độ và chất lượng của nhiệm vụ quân sự được giao.

Tội danh này thuộc Chương XXVI - Các tội phạm liên quan đến nhiệm vụ, chức trách của quân nhân và chế độ kỷ luật trong Quân đội Nhân dân Việt Nam của Bộ luật Hình sự. Việc tội danh được đặt trong một chương riêng biệt dành cho các tội phạm quân sự cho thấy tính chất đặc thù và nguy hiểm của nó. 

Vị trí này khẳng định khách thể trực tiếp mà tội phạm xâm hại là tính đúng đắn của hoạt động quân sự, sự trong sạch và kỷ luật của quân đội, uy tín của Quân đội Nhân dân Việt Nam. Mặc dù hậu quả bắt buộc là thiệt hại về tài sản, nhưng khách thể mà tội danh này nhắm đến lại là những giá trị vô hình và thiêng liêng hơn của lực lượng vũ trang.  

Về mặt pháp lý, việc quy định tội danh này có tầm quan trọng đặc biệt trong việc đảm bảo kỷ cương, kỷ luật trong quân đội, đặc biệt trong bối cảnh thực hiện các nhiệm vụ chuyên biệt, bí mật. Nó góp phần ngăn chặn các hành vi trục lợi, gây thất thoát tài sản của Nhà nước, tổ chức, cá nhân trong môi trường quân sự. 

Trong thực tiễn, tội danh này không phổ biến bằng các tội phạm chức vụ hoặc các tội phạm hình sự thông thường khác. Tuy nhiên, khi xảy ra, các vụ án thường có tính chất phức tạp, liên quan đến tài sản đặc thù của quân đội và các vấn đề bí mật quốc phòng, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của các cơ quan tiến hành tố tụng quân sự.

1. Cấu thành tội lạm dụng nhu cầu quân sự trong khi thực hiện nhiệm vụ

1.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể trực tiếp của tội phạm này là sự đúng đắn, nghiêm minh của hoạt động thực hiện nhiệm vụ quân sự, cũng như uy tín và kỷ luật của Quân đội nhân dân Việt Nam. Hành vi lạm dụng nhu cầu quân sự không chỉ vi phạm các quy định nội bộ mà còn làm suy giảm lòng tin của nhân dân vào quân đội. Khách thể gián tiếp của tội phạm này là tài sản của Nhà nước, tổ chức, hoặc cá nhân bị thiệt hại do hành vi lạm dụng gây ra. Mặc dù hậu quả về tài sản là dấu hiệu định tội bắt buộc, nhưng giá trị bảo vệ cao nhất của điều luật là sự trong sạch, đúng đắn của hoạt động quân sự.

1.2. Mặt khách quan

1.2.1. Hành vi khách quan

Hành vi khách quan đặc trưng của tội danh này là việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao để vượt quá phạm vi cần thiết của nhu cầu quân sự. Việc xác định thế nào là "vượt quá nhu cầu quân sự cần thiết" không thể dựa vào một tiêu chuẩn tuyệt đối mà cần xem xét trong bối cảnh cụ thể của nhiệm vụ. Điều này bao gồm mục đích của nhiệm vụ, tính cấp thiết của tình huống, loại công cụ, phương tiện được sử dụng, cũng như không gian, thời gian và địa điểm diễn ra hành vi. Ví dụ, trong một nhiệm vụ trinh sát, việc sử dụng các thiết bị quân sự vượt quá yêu cầu để phục vụ mục đích cá nhân sẽ cấu thành tội phạm này.

Ví dụ: Một chỉ huy đơn vị được phân bổ một số lượng đạn dược nhất định để huấn luyện bắn đạn thật. Người này đã lợi dụng nhu cầu huấn luyện có thật để đề nghị cấp thêm đạn vượt quá mức cần thiết, sau đó bán số đạn thừa ra bên ngoài. Hành vi "vượt quá phạm vi" ở đây là việc xin và chiếm đoạt số đạn thừa so với định mức huấn luyện.

1.2.2. Hậu quả

Tội phạm chỉ cấu thành khi hành vi lạm dụng gây ra hậu quả là "thiệt hại nghiêm trọng về tài sản". Tuy nhiên, Bộ luật Hình sự và các văn bản hướng dẫn hiện hành không đưa ra một định nghĩa cụ thể về "thiệt hại nghiêm trọng" trong bối cảnh Điều 416. Sự thiếu hụt này gây ra thách thức trong việc áp dụng pháp luật một cách thống nhất. Tuy nhiên, một phân tích liên kết giữa pháp luật hình sự và các quy định kỷ luật trong quân đội cho thấy một khuôn khổ định lượng có thể được sử dụng làm tham chiếu. Theo Thông tư số 143/2023/TT-BQP, các mức kỷ luật đối với hành vi vi phạm kỷ luật quân đội có liên quan đến thiệt hại tài sản đã được quy định rõ ràng. Cụ thể, thiệt hại từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng sẽ bị kỷ luật khiển trách; từ trên 20.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng bị kỷ luật cảnh cáo; và từ 50.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng có thể bị hạ bậc lương, giáng chức, hoặc giáng cấp bậc quân hàm. Việc mức kỷ luật cao nhất (trước khi truy cứu trách nhiệm hình sự) được áp dụng cho thiệt hại dưới 100.000.000 đồng cho thấy "thiệt hại nghiêm trọng" để truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 416 sẽ bắt đầu từ ngưỡng  100.000.000 đồng trở lên, hoặc kết hợp với các hậu quả định tính khác như gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín quân đội.

1.2.3. Mối quan hệ nhân quả

Để định tội danh, cần phải chứng minh được mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi "vượt quá phạm vi cần thiết" và hậu quả "gây thiệt hại về tài sản". Thiệt hại về tài sản phải là kết quả trực tiếp của hành vi lạm dụng nhu cầu quân sự của người phạm tội.

1.3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội danh này là chủ thể đặc biệt. Chỉ những người đang thực hiện nhiệm vụ quân sự được giao mới có thể phạm tội này. Theo quy định tại các văn bản pháp luật liên quan, chủ thể bao gồm sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, hạ sĩ quan, binh sĩ, công chức quốc phòng, công nhân quốc phòng, viên chức quốc phòng, và các đối tượng khác thuộc diện quản lý của quân đội khi thực hiện nhiệm vụ. 

Ví dụ: Một binh sĩ được giao nhiệm vụ trông coi một kho quân trang, quân dụng. Anh ta không thể phạm tội "lạm dụng nhu cầu quân sự..." nếu anh ta không được giao một nhiệm vụ cụ thể mà có "nhu cầu" để lạm dụng.

1.4. Mặt chủ quan

Tội phạm này được thực hiện với lỗi cố ý. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước được hậu quả thiệt hại về tài sản nhưng vẫn mong muốn hoặc có ý thức để mặc cho hậu quả đó xảy ra. Lỗi ở đây có thể là cố ý trực tiếp (mong muốn hậu quả xảy ra) hoặc cố ý gián tiếp (để mặc cho hậu quả xảy ra). 

2. Khung hình phạt Tội lạm dụng nhu cầu quân sự trong khi thực hiện nhiệm vụ

Theo Điều 416 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi bổ sung năm 2017 và năm 2025, tội lạm dụng nhu cầu quân sự trong khi thực hiện nhiệm vụ được quy định cụ thể như sau:

Điều 416. Tội lạm dụng nhu cầu quân sự trong khi thực hiện nhiệm vụ

1. Người nào trong khi thực hiện nhiệm vụ mà vượt quá phạm vi cần thiết của nhu cầu quân sự gây thiệt hại về tài sản từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng của Nhà nước, của tổ chức, cá nhân, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

2. Phạm tội gây thiệt hại về tài sản 500.000.000 đồng trở lên, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 07 năm.

2.1. Khung hình phạt áp dụng với tội danh

Hình phạt đối với tội danh này được phân hóa thành hai khung, phụ thuộc vào mức độ thiệt hại về tài sản đã gây ra:​

• Khoản 1: Phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm đối với trường hợp gây thiệt hại về tài sản từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng của Nhà nước, của tổ chức, cá nhân.  
• Khoản 2: Phạt tù từ 03 năm đến 07 năm đối với trường hợp phạm tội gây thiệt hại về tài sản từ 500.000.000 đồng trở lên.  

2.2. Các tình tiết định khung tăng nặng và giảm nhẹ 

Điều 416 Bộ luật Hình sự 2015 chỉ quy định một tình tiết định khung tăng nặng là "Phạm tội có tổ chức". Ngoài ra, Điều 52 của Bộ luật Hình sự cũng liệt kê các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự chung có thể áp dụng. Việc quy định duy nhất một tình tiết định khung tăng nặng cho thấy trọng tâm của điều luật là hậu quả vật chất và tính nghiêm trọng của việc cấu kết để thực hiện hành vi. 

Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được áp dụng theo Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015, bao gồm nhưng không giới hạn ở: Phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng; Người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại; Thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải; Phạm tội trong trường hợp bị kích động về tinh thần do hành vi trái pháp luật của người khác gây ra.  

2.3. Mối quan hệ giữa xử lý kỷ luật và xử lý hình sự

Mối quan hệ giữa xử lý kỷ luật và xử lý hình sự trong quân đội là một hệ thống song song và bổ sung lẫn nhau. Các hành vi vi phạm pháp luật trước hết sẽ được xem xét và xử lý theo kỷ luật quân đội. Chỉ khi hành vi vi phạm đó đạt đến một mức độ nghiêm trọng nhất định, cấu thành tội phạm theo Bộ luật Hình sự, thì người vi phạm mới bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Các quy định về xử lý kỷ luật, chẳng hạn như mức độ thiệt hại tài sản để áp dụng các hình thức kỷ luật từ khiển trách đến giáng cấp bậc quân hàm theo Thông tư số 143/2023/TT-BQP, đóng vai trò như một "thang định mức" sơ bộ, giúp các cơ quan tiến hành tố tụng quân sự xác định ranh giới giữa một hành vi vi phạm kỷ luật đơn thuần và một tội phạm hình sự.

2.4. Trách nhiệm bồi thường tài sản

Ngoài trách nhiệm hình sự, người phạm tội còn phải chịu trách nhiệm dân sự về bồi thường thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra. Trách nhiệm này tuân theo nguyên tắc "thiệt hại thực tế phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời" quy định tại Điều 585 Bộ luật Dân sự 2015. Người bị thiệt hại có quyền yêu cầu mức bồi thường và các biện pháp bảo đảm bồi thường. Trách nhiệm bồi thường vẫn tồn tại ngay cả khi người phạm tội đã bị tuyên án và phải chấp hành hình phạt tù.  

3. Giám định pháp y và thu thập chứng cứ

Giám định tài sản là một hoạt động tư pháp không thể thiếu trong các vụ án liên quan đến tội danh này. Mức thiệt hại về tài sản là dấu hiệu bắt buộc của tội phạm và là căn cứ để xác định khung hình phạt. Do đó, kết luận giám định, định giá tài sản có ý nghĩa quyết định đối với việc định tội, định khung hình phạt và giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại.  

Vướng mắc trong thực tiễn: Việc giám định, định giá tài sản quân sự gặp nhiều khó khăn do tính chất đặc thù. Giá trị của vũ khí, khí tài, trang thiết bị quân sự không chỉ đơn thuần là giá thị trường mà còn bao gồm giá trị chiến lược, chiến thuật và tính năng tác dụng. Việc thiếu các tổ chức, cá nhân giám định chuyên biệt hoặc các phương pháp định giá chuẩn hóa cho tài sản quân sự là một rào cản lớn, có thể dẫn đến sự chậm trễ trong quá trình tố tụng, thậm chí phải tạm đình chỉ điều tra vụ án.  

Quy trình giám định được thực hiện theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Giám định tư pháp. Cơ quan tiến hành tố tụng có thể trưng cầu giám định khi cần xác định mức độ thiệt hại về tài sản. Kết luận giám định là một nguồn chứng cứ quan trọng, là cơ sở để cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án xác định chính xác hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi và các tình tiết khác có ý nghĩa giải quyết vụ án. 

Theo Bộ luật Tố tụng hình sự, chứng cứ là những gì có thật, được thu thập theo trình tự, thủ tục do luật quy định, được dùng làm căn cứ để xác định có hay không có hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội. Các loại chứng cứ trong vụ án này bao gồm:  

• Vật chứng: Các trang thiết bị, phương tiện, vật tư, tài sản quân sự bị lạm dụng hoặc bị hư hỏng, mất mát.
• Lời khai: Lời khai của bị can, bị cáo, người làm chứng, người bị hại.
• Tài liệu: Các văn bản, hồ sơ về nhiệm vụ được giao, báo cáo kiểm kê tài sản, quyết định phân bổ vật tư, kết luận giám định tài sản.  

Tòa án quân sự là cơ quan có thẩm quyền xét xử đối với các vụ án hình sự mà bị cáo là quân nhân tại ngũ.  

4. Phân biệt với các tội danh tương tự

Việc phân biệt "Tội lạm dụng nhu cầu quân sự trong khi thực hiện nhiệm vụ" với các tội danh tương tự là một yếu tố quan trọng để áp dụng pháp luật chính xác.

So sánh với Tội quấy nhiễu nhân dân (Điều 415): Mặc dù cả hai tội danh đều nằm trong cùng chương của Bộ luật Hình sự, nhưng khách thể và hành vi của chúng khác biệt rõ rệt. Tội "quấy nhiễu nhân dân" bảo vệ quan hệ giữa quân đội và dân chúng, hướng tới việc ngăn chặn các hành vi gây phiền hà, xâm phạm đến sức khỏe, danh dự, tài sản của dân chúng. Hành vi này không nhất thiết phải liên quan đến việc thực hiện một nhiệm vụ quân sự cụ thể mà có thể xảy ra trong bất kỳ bối cảnh nào khi quân nhân tiếp xúc với nhân dân. Ngược lại, tội "lạm dụng nhu cầu quân sự" trực tiếp xâm phạm đến tính đúng đắn của hoạt động quân sự và chỉ xảy ra khi người phạm tội đang thực hiện nhiệm vụ.

So sánh với các Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản (Điều 355) và Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ (Điều 356): Tội "lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản" (Điều 355) và "lạm quyền trong khi thi hành công vụ" (Điều 356) là các tội danh phổ biến trong nhóm tội phạm về chức vụ. Mặc dù chủ thể của các tội danh này có thể là quân nhân có chức vụ, nhưng hành vi cấu thành tội phạm có sự khác biệt về bản chất. Điều 355 và Điều 356 quy định về hành vi làm trái công vụ hoặc vượt quá thẩm quyền được giao để thực hiện các hành vi sai trái, gây thiệt hại hoặc vụ lợi. Trong khi đó, hành vi theo Điều 416 không phải là làm trái hay vượt quá thẩm quyền một cách tuyệt đối, mà là  lạm dụng chính nhu cầu quân sự cần thiết để hành động một cách thái quá. Bảng so sánh dưới đây sẽ làm rõ hơn sự khác biệt này:

5. Khó khăn, vướng mắc và đề xuất kiến nghị  

Một trong những vướng mắc lớn nhất trong thực tiễn áp dụng Điều 416 là việc xác định một cách chính xác thế nào là "vượt quá phạm vi cần thiết của nhu cầu quân sự". Do thiếu văn bản hướng dẫn chi tiết, các cơ quan tố tụng quân sự thường phải tự đưa ra nhận định, dẫn đến sự thiếu thống nhất trong việc định tội danh. Hơn nữa, việc xác định ý chí chủ quan (lỗi cố ý) của người phạm tội cũng gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là khi hành vi vi phạm có thể bị người phạm tội biện minh là do sơ suất hoặc nhầm lẫn.  

Trong nhiều trường hợp, việc xác định mức thiệt hại về tài sản gặp trở ngại, đặc biệt đối với các tài sản là vũ khí, trang thiết bị kỹ thuật quân sự có tính năng đặc thù và giá trị không chỉ được tính bằng tiền. Thiếu các cơ quan giám định chuyên biệt và phương pháp định giá chuẩn hóa cho tài sản quân sự làm cho tiến độ điều tra, truy tố bị chậm trễ, ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án.  

Do thiếu án lệ hoặc các bản án công khai làm tài liệu tham khảo, các Tòa án quân sự cấp dưới khó có thể áp dụng thống nhất các quy định của pháp luật. Điều này làm cản trở quá trình tích lũy kinh nghiệm xét xử và tạo ra sự thiếu nhất quán trong việc xử lý các vụ án có tính chất tương tự.

Để nâng cao hiệu quả và tính minh bạch trong việc xử lý các tội phạm quân sự, đưa ra một số kiến nghị sau:

• Cần có văn bản hướng dẫn chính thức từ các cơ quan có thẩm quyền (như Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao hoặc Thông tư liên tịch giữa Bộ Quốc phòng và Tòa án Quân sự Trung ương) để giải thích rõ ràng các khái niệm pháp lý quan trọng như "lợi dụng chức vụ, quyền hạn", "vượt quá nhu cầu quân sự cần thiết" và đặc biệt là "thiệt hại nghiêm trọng". Việc định lượng rõ ràng các mức thiệt hại sẽ giúp các cơ quan tố tụng quân sự áp dụng pháp luật thống nhất hơn.
• Việc công khai một số bản án của Tòa án Quân sự (có thể được mã hóa hoặc lược bớt thông tin nhạy cảm) sẽ cung cấp các án lệ tham khảo quý giá cho các nhà nghiên cứu, luật sư và sinh viên luật, từ đó nâng cao tính minh bạch và sự hiểu biết về pháp luật hình sự quân sự.
• Các cơ quan tư pháp quân đội cần tiếp tục tăng cường phối hợp giữa xử lý kỷ luật và xử lý hình sự, đảm bảo rằng mọi hành vi vi phạm đều được xử lý một cách nghiêm minh, chính xác, tạo ra sức răn đe mạnh mẽ, qua đó duy trì kỷ luật, kỷ cương và xây dựng quân đội vững mạnh, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Kết luận

Tội danh "Tội lạm dụng nhu cầu quân sự trong khi thực hiện nhiệm vụ" là một tội phạm đặc thù, mang tính nguy hiểm cao không chỉ vì gây thiệt hại về kinh tế mà còn xâm phạm nghiêm trọng đến kỷ luật, uy tín và sức mạnh chiến đấu của Quân đội Nhân dân Việt Nam. Việc xử lý nghiêm minh tội danh này là cần thiết để duy trì kỷ cương, bảo vệ an ninh, quốc phòng.

Để đảm bảo việc xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, cần có sự thống nhất trong nhận thức và áp dụng các quy định pháp luật. Việc ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết, tăng cường đào tạo cán bộ và cải thiện công tác giám định là những giải pháp then chốt để giải quyết các vướng mắc, tạo hành lang pháp lý vững chắc cho công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm này trong tương lai.

Nếu quý khách hàng đang gặp phải bất kỳ vấn đề pháp lý nào hoặc có câu hỏi cần được giải đáp, xin vui lòng không ngần ngại liên hệ với chúng tôi thông qua Tổng đài luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua số hotline 1900.6162. Đội ngũ chuyên gia của chúng tôi sẵn sàng lắng nghe và cung cấp sự tư vấn chuyên nghiệp để giúp quý khách giải quyết mọi vấn đề một cách hiệu quả và đúng luật. Ngoài ra, quý khách hàng cũng có thể gửi yêu cầu chi tiết qua email: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ và giải đáp mọi thắc mắc một cách nhanh chóng. Chúng tôi cam kết đáp ứng mọi yêu cầu của quý khách hàng một cách chu đáo và chất lượng.