Tội chiếm đoạt hoặc huỷ hoại di vật của tử sỹ theo Điều 418 BLHS

Tội chiếm đoạt hoặc hủy hoại di vật của tử sỹ là một tội danh đặc thù được quy định tại Điều 418 của Bộ luật Hình sự 2015, có vai trò quan trọng trong việc duy trì kỷ luật quân đội và bảo vệ giá trị đạo đức, tinh thần thiêng liêng. Khác với các tội xâm phạm sở hữu thông thường, tội danh này không chỉ xử lý hành vi xâm phạm tài sản mà còn trực tiếp bảo vệ sự tôn nghiêm đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc. Mặc dù là một điều luật quan trọng, quá trình tra cứu và nghiên cứu về tội danh này lại đối mặt với một thực trạng đáng lưu ý.   

Tội chiếm đoạt hoặc hủy hoại di vật của tử sỹ không phải là một quy định hoàn toàn mới. Tội danh này được xây dựng trên cơ sở tách riêng một số tình tiết tăng nặng của Tội vi phạm chính sách đối với thương binh, tử sỹ trong chiến đấu theo khoản 4 Điều 336 của Bộ luật Hình sự 1999. Việc tách riêng thành một tội danh độc lập tại Điều 418 Bộ luật Hình sự 2015 cho thấy một sự chuyển đổi trong nhận thức pháp lý. Thay vì chỉ coi hành vi này là một tình tiết tăng nặng khi đã có một tội phạm khác, nhà làm luật đã nâng cao vị thế pháp lý của hành vi chiếm đoạt hoặc hủy hoại di vật tử sỹ, coi đó là một tội phạm độc lập. Sự thay đổi này nhấn mạnh tính nguy hiểm vốn có của hành vi, bất kể nó có xảy ra trong bối cảnh vi phạm chính sách đối với thương binh hay không, qua đó thể hiện sự coi trọng đặc biệt của pháp luật đối với di vật của người đã hy sinh. 

Nội dung Điều 418 Bộ luật hình sự năm 2015 quy định về tội danh này như sau:

Điều 418. Tội chiếm đoạt hoặc huỷ hoại di vật của tử sỹ

1. Người nào chiếm đoạt hoặc huỷ hoại di vật của tử sỹ, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:

a) Là chỉ huy hoặc sĩ quan;

b) Chiếm đoạt hoặc hủy hoại di vật của 02 tử sỹ trở lên.

Bộ luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2017 và năm 20125 không có thay đổi nào liên quan đến nội dung của Điều 418.

1. Cấu thành Tội chiếm đoạt hoặc huỷ hoại di vật của tử sỹ

1.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể của Tội chiếm đoạt hoặc hủy hoại di vật của tử sỹ là một trong những yếu tố đặc thù nhất, phân biệt tội danh này với các tội xâm phạm sở hữu khác. Khách thể của tội phạm này bao gồm:

• Kỷ luật quân đội: Hành vi chiếm đoạt hoặc hủy hoại di vật của đồng đội đã hy sinh là sự vi phạm nghiêm trọng kỷ luật, gây tổn hại đến tinh thần đoàn kết, đồng chí, đồng đội.
• Sự tôn nghiêm đối với người đã hy sinh: Hành vi này trực tiếp xâm phạm đến danh dự, sự tôn kính của xã hội đối với người đã dâng hiến cả mạng sống cho Tổ quốc.
• Chính sách của Nhà nước: Tội phạm này còn xâm phạm đến chính sách của Nhà nước trong việc bảo vệ và tôn vinh những người có công với cách mạng.

Khác với các tội xâm phạm sở hữu thông thường chỉ hướng tới việc bảo vệ quyền sở hữu của cá nhân, khách thể của Điều 418 BLHS mang tính chất đạo đức, chính trị và xã hội sâu sắc hơn nhiều.

1.2. Mặt khách quan

Mặt khách quan của tội phạm này thể hiện qua hai hành vi: "chiếm đoạt" và "hủy hoại."

• Hành vi chiếm đoạt: Là hành vi chuyển dịch bất hợp pháp quyền sở hữu di vật từ người tử sỹ hoặc người thân của họ sang người phạm tội. Hành vi này thường được thực hiện một cách lén lút, lợi dụng hoàn cảnh chiến đấu hoặc sự hy sinh để lấy đi những vật phẩm có giá trị tinh thần.
• Hành vi hủy hoại: Là hành vi làm mất đi hoàn toàn hoặc một phần giá trị sử dụng của di vật, khiến nó không thể phục hồi được. Hủy hoại có thể bao gồm việc đốt, đập phá, hoặc làm hỏng các vật phẩm này.   

Để làm nổi bật tính chất đặc thù của Điều 418 BLHS, có thể so sánh với các tội xâm phạm sở hữu phổ biến khác, đặc biệt là Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản (Điều 175) và Tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản (Điều 178). Bảng phân tích dưới đây thể hiện rõ sự khác biệt cốt lõi.   

Bảng so sánh này làm rõ rằng, không giống như các tội xâm phạm sở hữu thông thường vốn lấy giá trị vật chất của tài sản làm yếu tố định tội hoặc định khung hình phạt, Tội chiếm đoạt hoặc hủy hoại di vật của tử sỹ hoàn toàn không dựa vào tiêu chí này để truy cứu trách nhiệm hình sự. Điều này củng cố luận điểm rằng luật pháp đang bảo vệ giá trị tinh thần, đạo đức của di vật hơn là giá trị vật chất của nó. Điều luật này bảo vệ "biểu tượng" của sự hy sinh hơn là "vật" cụ thể, và ý nghĩa pháp lý của di vật nằm ở giá trị đạo đức, kỷ luật và tình cảm.

1.3. Chủ thể của tội phạm

Đây là một tội phạm có chủ thể đặc biệt, không phải bất kỳ cá nhân nào cũng có thể phạm tội. Chủ thể của tội danh này phải là người được quy định tại Điều 392 Bộ luật Hình sự, bao gồm:

• Quân nhân tại ngũ, công nhân, viên chức quốc phòng.
• Quân nhân dự bị trong thời gian tập trung huấn luyện.
• Dân quân, tự vệ trong thời gian phối thuộc với quân đội trong chiến đấu, phục vụ chiến đấu.
• Công dân được trưng tập vào phục vụ trong quân đội.   

Bên cạnh đó, chủ thể phải từ đủ 16 tuổi trở lên và có năng lực trách nhiệm hình sự (). Điều 418 BLHS còn quy định các tình tiết định khung tăng nặng đối với một số chủ thể đặc biệt, bao gồm "là chỉ huy hoặc sĩ quan" và khi hành vi được thực hiện với "di vật của 02 tử sỹ trở lên". Điều này nhấn mạnh trách nhiệm cao hơn của những người có chức vụ và hậu quả nguy hiểm hơn khi hành vi xâm hại đến nhiều người đã hy sinh.   

1.4. Mặt chủ quan

Tội phạm này được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm đến sự tôn nghiêm của người đã hy sinh và kỷ luật quân đội, thấy trước được hậu quả là di vật bị mất hoặc bị hủy hoại nhưng vẫn mong muốn thực hiện hành vi đó. Động cơ của tội phạm thường xuất phát từ sự thiếu tôn trọng, tham lam cá nhân hoặc sự coi thường sự hy sinh của đồng đội.

2. Hình phạt tội chiếm đoạt hoặc huỷ hoại di vật của tử sỹ

2.1. Khung hình phạt

Hậu quả pháp lý đối với Tội chiếm đoạt hoặc hủy hoại di vật của tử sỹ được quy định tại Điều 418 Bộ luật Hình sự 2015 như sau:

• Khung cơ bản: Người phạm tội sẽ bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.
• Khung tăng nặng: Người phạm tội sẽ bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm nếu thuộc một trong các trường hợp: là chỉ huy hoặc sĩ quan; hoặc chiếm đoạt hoặc hủy hoại di vật của 02 tử sỹ trở lên.

2.2. Các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự

Theo Điều 52 Bộ luật Hình sự, các tình tiết tăng nặng chung có thể được xem xét khi quyết định hình phạt, bao gồm:

• Phạm tội có tổ chức: Hành vi được thực hiện bởi nhiều người, có sự cấu kết chặt chẽ.
• Phạm tội hai lần trở lên: Người phạm tội đã thực hiện hành vi chiếm đoạt hoặc hủy hoại di vật của tử sỹ từ hai lần trở lên.
• Lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp: Hành vi được thực hiện trong những điều kiện đặc biệt, khi sự hy sinh của tử sỹ là hiển nhiên và có giá trị cao hơn.
• Tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm: Người phạm tội đã từng bị kết án và chưa được xóa án tích nay lại phạm tội mới.

Việc áp dụng các tình tiết này làm tăng tính nguy hiểm của hành vi phạm tội, từ đó có thể dẫn đến một mức hình phạt cao hơn trong khung hình phạt đã quy định. Tuy nhiên, các tình tiết này không làm thay đổi tính chất của tội phạm và không thể dùng để chuyển từ khung hình phạt cơ bản sang khung tăng nặng, bởi các tình tiết định khung tăng nặng đã được quy định cụ thể tại khoản 2 Điều 418 BLHS.

2.3. Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Tương tự, các tình tiết giảm nhẹ được quy định tại Điều 51 Bộ luật Hình sự có thể được áp dụng để giảm mức độ nghiêm trọng của hình phạt, bao gồm:   

• Người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả: Mặc dù di vật có giá trị tinh thần, việc người phạm tội có hành vi tích cực để bù đắp những mất mát có thể được xem xét.
• Người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải: Thể hiện sự nhận thức về hành vi sai trái và mong muốn hướng thiện.
• Người phạm tội đã lập công chuộc tội: Thực hiện những hành động có ích cho xã hội để bù đắp cho lỗi lầm đã gây ra.
• Người phạm tội là người có thành tích xuất sắc trong sản xuất, chiến đấu, học tập hoặc công tác.
• Người phạm tội là cha, mẹ, vợ, chồng, con của liệt sĩ, người có công với cách mạng.

Ngoài ra, Tòa án có thể xem xét các tình tiết khác như "bị hại cũng có lỗi" hoặc "gia đình bị cáo sửa chữa, bồi thường thiệt hại thay cho bị cáo" làm tình tiết giảm nhẹ, nhưng phải ghi rõ lý do trong bản án.

3. Phân biệt với các tội danh liên quan

Để làm rõ hơn tính đặc thù của Điều 418 BLHS, cần phân biệt nó với một số tội danh khác cũng có hành vi chiếm đoạt hoặc hủy hoại tài sản nhưng thuộc chương các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân hoặc các tội khác trong Bộ luật Hình sự.

- So sánh với Tội chiếm đoạt tài sản (Chương XIV BLHS):

Tội chiếm đoạt hoặc hủy hoại di vật của tử sỹ được coi là một tội danh độc lập, không phải là một tình tiết của các tội chiếm đoạt tài sản. Mặc dù hành vi khách quan là chiếm đoạt, điểm khác biệt lớn nhất nằm ở khách thể của tội phạm. Trong khi các tội chiếm đoạt tài sản chỉ xâm phạm quan hệ sở hữu, tội chiếm đoạt di vật tử sỹ lại xâm phạm kỷ luật quân đội và sự tôn nghiêm đối với người đã hy sinh. Theo một số phân tích, hành vi chiếm đoạt di vật của tử sỹ, dù có giá trị vật chất thấp hơn mức quy định của các tội xâm phạm sở hữu, vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự vì nó gây ra hậu quả nghiêm trọng về mặt tinh thần và kỷ luật.   

- So sánh với Tội chiếm đoạt tài liệu bí mật công tác quân sự (Điều 404 BLHS):

Mặc dù cả hai tội danh đều nằm trong Chương các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân, nhưng khách thể của chúng hoàn toàn khác nhau. Tội chiếm đoạt tài liệu bí mật công tác quân sự xâm phạm chế độ bảo quản, giữ gìn bí mật công tác quân sự và sự an toàn của các hoạt động quân sự, trong khi tội chiếm đoạt di vật tử sỹ lại xâm phạm kỷ luật chiến trường và tài sản của tử sỹ. Hành vi của Tội chiếm đoạt tài liệu bí mật công tác quân sự là làm mất tài liệu bí mật, trong khi Tội chiếm đoạt di vật của tử sỹ là hành vi lấy đi hoặc hủy hoại một hiện vật cụ thể.   

- So sánh với Tội chiếm đoạt chiến lợi phẩm (Điều 337 BLHS 1999):

Tội danh này cũng được quy định trong chương các tội phạm quân sự. Tuy nhiên, đối tượng của tội chiếm đoạt chiến lợi phẩm là những vật phẩm thu được từ địch trong chiến đấu hoặc trong khi thu dọn chiến trường, trong khi đối tượng của Điều 418 là di vật cá nhân của đồng đội đã hy sinh. Mặc dù cùng xảy ra trong bối cảnh chiến đấu, tính chất của di vật cá nhân mang giá trị tinh thần và sự tôn nghiêm đặc biệt, khác với tính chất "tài sản chiến tranh" của chiến lợi phẩm.

4. Những vấn đề pháp lý liên quan

4.1. Làm rõ khái niệm pháp lý

- Phân biệt "Tử sỹ" và "Liệt sỹ":

Theo quy định pháp luật Việt Nam, "Tử sỹ" và "Liệt sỹ" là hai khái niệm khác nhau về mặt pháp lý, mặc dù đều chỉ những người đã hy sinh vì Tổ quốc.

• Liệt sỹ: là danh hiệu cao quý mà Nhà nước Việt Nam truy tặng cho những người đã hy sinh anh dũng vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc, hoặc vì nghĩa vụ quốc tế cao cả. Chế độ đối với thân nhân liệt sỹ được quy định chi tiết trong Pháp lệnh ưu đãi người có công với cách mạng.
• Tử sỹ: là khái niệm chỉ chung những người đã hy sinh hoặc chết vì nhiệm vụ nhưng chưa được Nhà nước công nhận là liệt sỹ. Chế độ đối với tử sỹ thường chỉ được áp dụng trong phạm vi quân đội hoặc cơ quan công an, không có chế độ ưu đãi rộng rãi như liệt sỹ.

Mặc dù Điều 418 BLHS chỉ đề cập đến "tử sỹ," nhưng cần hiểu rằng di vật của họ đều có giá trị tôn kính đặc biệt và hành vi xâm phạm sẽ bị pháp luật xử lý

- Giá trị của "Di vật":

Di vật không nhất thiết phải có giá trị vật chất để được bảo vệ theo Điều 418 BLHS. Theo Luật Di sản văn hoá, di vật được định nghĩa là "hiện vật được lưu truyền lại, có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học". Tuy nhiên, trong bối cảnh của tội danh này, khái niệm "di vật" được mở rộng để bao gồm cả những vật phẩm chỉ có giá trị tinh thần vô giá đối với người thân và đơn vị, như thư tay, ảnh, nhật ký, hay kỷ vật cá nhân. Những vật phẩm này có giá trị đạo đức và kỷ niệm to lớn, không thể đo lường bằng tiền. Do đó, điều luật này bảo vệ giá trị tinh thần, tình cảm của di vật chứ không phải giá trị kinh tế của nó. 

4.2. Thách thức trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự

Thực tiễn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tội danh này đối mặt với nhiều thách thức, chủ yếu do tính chất đặc thù và hiếm gặp của nó:

• Thu thập chứng cứ: Tội phạm thường xảy ra trong môi trường chiến đấu hoặc các tình huống đặc thù, khiến việc thu thập bằng chứng, xác định nhân chứng và truy tìm tang vật trở nên vô cùng khó khăn.
• Định giá di vật không có giá trị vật chất: Đây là một trong những rào cản lớn nhất. Di vật của tử sỹ thường không có giá trị kinh tế, do đó không thể áp dụng các quy định về định giá tài sản để định tội hay định khung hình phạt như các tội phạm xâm phạm sở hữu khác. Các cơ quan tố tụng phải tập trung vào việc chứng minh hành vi và hậu quả tinh thần, đạo đức của nó.   
• Thiếu án lệ và bản án công khai: Sự vắng bóng của các bản án đã được công bố làm hạn chế cơ sở tham khảo cho các cơ quan tiến hành tố tụng và các nhà nghiên cứu, dẫn đến việc áp dụng pháp luật có thể chưa đồng nhất. Các vụ án này có khả năng được xử lý nội bộ trong các Tòa án Quân sự, gây khó khăn cho việc nghiên cứu thực tiễn.

Kết luận và kiến nghị

Tóm lại, Tội chiếm đoạt hoặc hủy hoại di vật của tử sỹ là một tội danh đặc thù trong pháp luật hình sự Việt Nam. Tội danh này không chỉ xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu tài sản mà còn nhằm bảo vệ kỷ luật quân đội và sự tôn nghiêm của những người đã hy sinh. Khác với các tội xâm phạm sở hữu thông thường, giá trị của di vật ở đây không phải là giá trị vật chất, mà là giá trị tinh thần, đạo đức và kỷ niệm. Tuy nhiên, việc thiếu các văn bản hướng dẫn chi tiết và án lệ công khai trong thực tiễn đang là một thách thức lớn trong việc áp dụng điều luật này.

Để giải quyết các vấn đề trên, báo cáo đưa ra các kiến nghị sau:

Thứ nhất, các cơ quan tố tụng trung ương, đặc biệt là Hội đồng Thẩm phán Tòa án Nhân dân Tối cao và các cơ quan tư pháp quân sự, cần xem xét ban hành các văn bản hướng dẫn cụ thể về việc áp dụng Điều 418 BLHS. Hướng dẫn này nên làm rõ về cách xác định di vật, cách đánh giá hậu quả phi vật chất và các tình tiết liên quan.

Thứ hai, kiến nghị các Tòa án Quân sự có thể công bố các bản án (đã được làm ẩn danh) liên quan đến tội danh này để làm tài liệu tham khảo, phục vụ cho mục đích nghiên cứu học thuật và giáo dục pháp luật.

Thứ ba, các nghiên cứu chuyên sâu tiếp theo nên tập trung vào việc phân tích các vụ án thực tiễn đã được xử lý nhưng chưa công khai, qua đó tìm hiểu sâu hơn về khía cạnh tâm lý tội phạm và các phương pháp thu thập chứng cứ đặc thù.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê. Rất mong nhận được sự hợp tác! Trân trọng./.