Tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ Điều 260 BLHS

Tội vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ được quy định tại Điều 260 Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, mang bản chất pháp lý là một tội phạm có cấu thành vật chất. Điều này có nghĩa là, trách nhiệm hình sự chỉ phát sinh và được truy cứu khi hành vi vi phạm các quy định về an toàn giao thông đã gây ra một trong các hậu quả thiệt hại cụ thể được liệt kê trong điều luật, bao gồm thiệt hại về tính mạng, sức khỏe hoặc tài sản. Chỉ riêng hành vi vi phạm mà không có hậu quả nghiêm trọng xảy ra thì không cấu thành tội phạm này, mà sẽ bị xử lý theo quy định của pháp luật hành chính hoặc các quy định pháp luật khác.

Một sự thay đổi mang tính đột phá của Bộ luật Hình sự năm 2015 so với Bộ luật Hình sự 1999 (sửa đổi, bổ sung 2009) là việc đổi tên tội danh và mở rộng phạm vi chủ thể. BLHS 1999 quy định tội "Vi phạm quy định về điều khiển phương tiện giao thông đường bộ," chỉ giới hạn chủ thể là "người điều khiển phương tiện." Ngược lại, BLHS 2015 đã đổi tên thành "Tội vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ" và mở rộng chủ thể bao gồm cả "người tham gia giao thông". Khái niệm "người tham gia giao thông" theo Luật Giao thông đường bộ 2008 không chỉ bao gồm người điều khiển, người sử dụng phương tiện mà còn cả người điều khiển, dẫn dắt súc vật và người đi bộ trên đường bộ. Sự thay đổi này thể hiện một quan điểm lập pháp toàn diện hơn, hướng tới việc xử lý mọi hành vi có khả năng gây nguy hiểm cho hoạt động giao thông, bất kể hành vi đó có liên quan đến việc điều khiển phương tiện cơ giới hay không.

 Tội vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ là một trong những tội danh phổ biến nhất trong thực tiễn xét xử hình sự tại Việt Nam. Số vụ án liên quan đến tội danh này có xu hướng tăng với tính chất và mức độ thiệt hại ngày càng nghiêm trọng, thường gây nhiều người chết hoặc thiệt hại lớn về tài sản. Điều này cho thấy tính cấp thiết của việc áp dụng nghiêm minh các quy định pháp luật để răn đe, phòng ngừa và giảm thiểu các vụ tai nạn.

1. Các yếu tố cấu thành tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ

1.1. Khách thể của tội phạm

Tội vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ  xâm phạm vào những quy định về trật tự an toàn giao thông đường bộ. Những quy định về trật tự an toàn giao thông đường bộ được quy định tại các văn bản Luật và các văn bản quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành. 

Xâm phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ là không thực hiện đúng những quy định trong Luật Giao thông đường bộ liên quan đến những quy tắc giao thông đường bộ. 

1.2. Mặt khách quan của tội phạm

Mặt khách quan của tội phạm bao gồm hành vi, hậu quả và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả. Đây là những dấu hiệu bắt buộc để xác định một người có phạm tội này hay không.

Hành vi vi phạm

Hành vi khách quan là hành vi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng các quy định của pháp luật về an toàn giao thông đường bộ. Các quy định này được quy định chi tiết trong Luật Giao thông đường bộ và các văn bản hướng dẫn khác. Ví dụ về các hành vi vi phạm bao gồm: chạy quá tốc độ cho phép, đi sai làn đường, vượt ẩu, lạng lách, đánh võng, điều khiển phương tiện khi không có giấy phép lái xe, hoặc trong tình trạng có sử dụng rượu, bia, ma túy. Việc xác định hành vi vi phạm phải dựa trên các quy định cụ thể của pháp luật giao thông đường bộ.

Hậu quả

Hậu quả là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm này, thể hiện ở các thiệt hại về tính mạng, sức khỏe và tài sản. Căn cứ vào mức độ hậu quả mà hành vi phạm tội sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo các khung hình phạt khác nhau:

• Thiệt hại về tính mạng: Làm chết 1 người, 2 người, hoặc 3 người trở lên.
• Thiệt hại về sức khỏe: Gây thương tích hoặc tổn hại sức khỏe cho 1 người với tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 61% trở lên, hoặc cho nhiều người với tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể tương ứng với từng khoản của điều luật.
• Thiệt hại về tài sản: Gây thiệt hại về tài sản từ 100 triệu đồng trở lên.

Mối quan hệ nhân quả

Yếu tố cốt lõi để truy cứu trách nhiệm hình sự là phải xác định được mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi vi phạm và hậu quả thiệt hại xảy ra. Hậu quả phải là kết quả tất yếu của hành vi vi phạm quy định an toàn giao thông. Ví dụ điển hình trong thực tiễn là vụ án Nguyễn Văn L. L đã điều khiển xe ô tô khi không có giấy phép lái xe (hành vi vi phạm). Do mất bình tĩnh, L đã đạp nhầm chân ga thay vì chân phanh, khiến xe lao nhanh và đâm vào người khác. Hành vi đạp nhầm chân ga chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hậu quả nghiêm trọng là làm chết một người và gây thương tích cho một người khác với tỷ lệ 67%.

1.3. Mặt chủ quan của tội phạm

Mặt chủ quan của tội danh này là lỗi của người phạm tội. Đây là yếu tố quan trọng nhất để phân biệt tội danh này với các tội phạm khác có cùng hậu quả, như Tội giết người hoặc Tội cố ý gây thương tích.

Lỗi vô ý hầu hết các trường hợp vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ được thực hiện với lỗi vô ý. Lỗi vô ý bao gồm hai dạng:

• Vô ý do cẩu thả: Người phạm tội không thấy trước khả năng hành vi của mình có thể gây ra hậu quả nguy hiểm, mặc dù lẽ ra phải thấy và có thể thấy trước.
• Vô ý do quá tự tin: Người phạm tội thấy trước hành vi của mình có thể gây ra hậu quả nguy hiểm, nhưng tin tưởng rằng hậu quả đó sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn chặn được.

Ranh giới giữa lỗi vô ý và cố ý: Trong một số trường hợp, hành vi vi phạm giao thông (như lạng lách, đánh võng) lại là một hành vi cố ý. Mặc dù hậu quả tai nạn là điều người đó không mong muốn, nhưng người thực hiện hành vi này nhận thức rõ tính nguy hiểm và biết rằng nó có thể gây ra hậu quả. Tuy nhiên, họ đã "để mặc cho hậu quả xảy ra". Tùy vào tính chất của vụ án và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi cố ý này và hậu quả cuối cùng, hành vi có thể bị xem xét là lỗi cố ý gián tiếp. Sự phân biệt này rất tinh tế và là một trong những vấn đề khó khăn nhất trong thực tiễn tố tụng.

1.4. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội danh này là người có năng lực trách nhiệm hình sự, bao gồm người từ đủ 16 tuổi trở lên. Đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi, chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi phạm tội thuộc trường hợp đặc biệt nghiêm trọng được quy định tại Khoản 3 Điều 260.

Điểm đặc biệt của BLHS 2015 là việc mở rộng phạm vi chủ thể. Chủ thể của tội danh này không chỉ là người điều khiển phương tiện cơ giới mà còn bao gồm: Người điều khiển, người sử dụng phương tiện tham gia giao thông đường bộ (ô tô, xe máy, xe đạp); Người điều khiển, dẫn dắt súc vật; Người đi bộ trên đường bộ.

2. Khung hình phạt tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ

Nội dung Điều 260 Bộ luật hình sự năm 2015 đã được Bộ luật hình sự sửa đổi, bổ sung năm 2017 sửa đổi tại Điểm 72 Điều 1 quy định về tội danh này như sau:

“Điều 260. Tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ

1. Người nào tham gia giao thông đường bộ mà vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ gây thiệt hại cho người khác thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm:

a) Làm chết người;

b) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 01 người mà tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên;

c) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 61% đến 121%;

d) Gây thiệt hại về tài sản từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 10 năm:

a) Không có giấy phép lái xe theo quy định;

b) Trong tình trạng có sử dụng rượu, bia mà trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn vượt quá mức quy định, có sử dụng chất ma túy hoặc chất kích thích mạnh khác;

c) Bỏ chạy để trốn tránh trách nhiệm hoặc cố ý không cứu giúp người bị nạn;

d) Không chấp hành hiệu lệnh của người điều khiển hoặc hướng dẫn giao thông;

đ) Làm chết 02 người;

e) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 122% đến 200%;

g) Gây thiệt hại về tài sản từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.500.000.000 đồng.

3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 15 năm:

a) Làm chết 03 người trở lên;

b) Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 03 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này 201% trở lên;

c) Gây thiệt hại về tài sản 1.500.000.000 đồng trở lên.

4. Vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ trong trường hợp có khả năng thực tế dẫn đến hậu quả quy định tại một trong các điểm a, b và c khoản 3 Điều này nếu không được ngăn chặn kịp thời, thì bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 01 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm.

5. Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.”.

2.1 Các khung hình phạt chính, bổ sung

Điều 260 BLHS 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, quy định các khung hình phạt chính như sau:

Khoản 1 (Khung hình phạt cơ bản): Phạt tiền từ 30 triệu đồng đến 100 triệu đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm áp dụng đối với các trường hợp:

• Làm chết 01 người.
• Gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe cho 01 người với tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 61% trở lên.
• Gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe cho 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 61% đến 121%.
• Gây thiệt hại về tài sản từ 100 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng.

Khoản 2 (Khung hình phạt tăng nặng thứ nhất): Phạt tù từ 03 năm đến 10 năm áp dụng khi phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau:

• Làm chết 02 người.
• Gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe cho 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 122% đến 200%.
• Gây thiệt hại về tài sản từ 500 triệu đồng đến dưới 1,5 tỷ đồng.

Khoản 3 (Khung hình phạt tặng nặng thứ hai): Phạt tù từ 07 năm đến 15 năm áp dụng khi phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau:

• Làm chết 03 người trở lên.
• Gây thương tích hoặc gây tổn hại sức khỏe cho 03 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể của những người này từ 201% trở lên.
• Gây thiệt hại về tài sản từ 1,5 tỷ đồng trở lên.

Khoản 4 (Khung hình phạt khi có nguy cơ mà chưa có hậu quả): Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 01 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm.

Khoản 5 (Hình phạt bổ sung): Bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

2.2. Tình tiết định khung tăng nặng và giảm nhẹ

Bên cạnh hậu quả thiệt hại, Điều 260 còn quy định các tình tiết định khung tăng nặng, có thể đẩy mức hình phạt từ Khoản 1 lên Khoản 2. Các tình tiết này bao gồm:

• Không có giấy phép lái xe theo quy định.
• Trong tình trạng có sử dụng rượu, bia mà trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn vượt quá mức quy định, hoặc có sử dụng chất ma túy.
• Bỏ chạy để trốn tránh trách nhiệm hoặc cố ý không cứu giúp người bị nạn.
• Không chấp hành hiệu lệnh của người điều khiển hoặc hướng dẫn giao thông.

Một điểm bất cập trong quy định là một số tình tiết định khung tăng nặng lại có thể làm mức hình phạt nặng hơn cả một hậu quả nghiêm trọng hơn. Cụ thể, nếu một người gây ra cái chết của một người và làm hai người bị thương với tổng tỷ lệ tổn thương 121% (dấu hiệu của Khoản 1), nhưng có tình tiết tăng nặng theo Khoản 2 (ví dụ: không có giấy phép lái xe), thì người đó sẽ bị xét xử theo Khoản 2 với mức hình phạt cao hơn so với một người gây thương tích cho hai người với tổng tỷ lệ 122% nhưng không có tình tiết tăng nặng. Điều này cho thấy sự thiếu cân đối giữa yếu tố hậu quả và các tình tiết định khung trong cấu trúc điều luật. Về mặt lý luận, hậu quả là yếu tố quan trọng nhất để xác định tính nguy hiểm của tội phạm. Việc một tình tiết tăng nặng lại có thể “vượt mặt” hậu quả là một điểm bất cập cần được xem xét lại.

Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được áp dụng theo quy định chung của Bộ luật Hình sự tại Điều 51. Các tình tiết này bao gồm: Người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả; Người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải; Phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng; Gia đình người phạm tội có công với cách mạng hoặc bản thân có thành tích xuất sắc.

2.3. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại dân sự

Bên cạnh trách nhiệm hình sự, người phạm tội "Vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ" còn phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại dân sự theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Nguyên tắc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được quy định tại Điều 584 Bộ luật Dân sự, theo đó "thiệt hại thực tế phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời".

Một điểm đặc biệt trong các vụ án tai nạn giao thông là phương tiện giao thông được coi là "nguồn nguy hiểm cao độ" theo Điều 601 Bộ luật Dân sự 2015. Do đó, chủ sở hữu, người chiếm hữu, hoặc người sử dụng nguồn nguy hiểm cao độ phải bồi thường thiệt hại cả khi không có lỗi, trừ trường hợp thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi của người bị thiệt hại hoặc trong trường hợp bất khả kháng.

Các khoản bồi thường thiệt hại bao gồm thiệt hại về vật chất và thiệt hại về tinh thần, được phân tích chi tiết như sau:

3. Hoạt động giám định pháp y

Trong các vụ án về an toàn giao thông, hoạt động giám định đóng vai trò then chốt, cung cấp các chứng cứ khoa học để xác định sự thật khách quan của vụ án. Các loại giám định thường được trưng cầu bao gồm:

• Giám định pháp y: Xác định nguyên nhân gây tử vong đối với nạn nhân và tỉ lệ tổn thương cơ thể đối với người bị thương. Đây là căn cứ bắt buộc để định khung hình phạt đối với các tội phạm có cấu thành vật chất như tội danh này.
• Giám định tài sản: Định giá thiệt hại về tài sản để làm căn cứ xác định hậu quả và khung hình phạt. Việc định giá có thể do cơ quan tố tụng trưng cầu hoặc dựa trên chứng thư định giá của các tổ chức chuyên môn.
• Giám định kỹ thuật hình sự: Giám định phương tiện, hiện trường, dấu vết, và các vật chứng khác để xác định nguyên nhân tai nạn, tốc độ di chuyển, tình trạng kỹ thuật của phương tiện và các yếu tố liên quan đến lỗi của các bên.

Việc xác định tỷ lệ phần trăm tổn thương cơ thể được thực hiện theo Thông tư số 22/2019/TT-BYT. Thông tư này cung cấp các bảng tỷ lệ chi tiết cho từng loại thương tích, từ đó giúp các cơ quan tố tụng có cơ sở pháp lý và khoa học để xác định hậu quả thiệt hại về sức khỏe, là căn cứ quan trọng để định tội và quyết định hình phạt.

Quy trình giám định thường bắt đầu bằng quyết định trưng cầu giám định của cơ quan tiến hành tố tụng. Kết luận giám định có giá trị chứng cứ cao và là căn cứ quan trọng nhất để xác định hậu quả của tội phạm, làm cơ sở cho các bước tố tụng tiếp theo.

Tuy nhiên, thực tiễn công tác giám định còn tồn tại một số vướng mắc. Quyết định trưng cầu giám định pháp y thường được đưa ra sớm, thậm chí ngay sau khi nạn nhân xuất viện, trong khi thương tích chưa ổn định. Điều này có thể dẫn đến kết quả giám định ban đầu chưa phản ánh đúng mức độ tổn thương cuối cùng, ảnh hưởng đến việc định khung hình phạt và có thể dẫn đến việc bỏ lọt tội phạm hoặc xử lý chưa chính xác. Ngoài ra, việc người bị hại từ chối giám định cũng là một rào cản lớn, gây khó khăn cho các cơ quan tố tụng trong việc thu thập chứng cứ để khởi tố và xử lý vụ án. Mặc dù BLTTHS 2015 đã bổ sung biện pháp dẫn giải đối với người bị hại từ chối giám định, nhưng việc áp dụng trên thực tế vẫn còn nhiều tranh luận về tính hợp lý.

4. Phân biệt tội phạm và ranh giới pháp lý

4.1. Phân loại tội phạm theo quy định của bộ luật hình sự

Việc phân loại tội phạm là một trong những nguyên tắc cơ bản của pháp luật hình sự, nhằm thể hiện tính phân hóa trách nhiệm hình sự và làm cơ sở cho việc áp dụng các quy định của pháp luật tố tụng hình sự. Căn cứ theo Điều 9 BLHS 2015, tội phạm được phân thành 4 loại dựa trên tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội và mức cao nhất của khung hình phạt.

Áp dụng nguyên tắc này vào Điều 260 BLHS, các tội danh được phân loại như sau:

• Tội phạm nghiêm trọng: Trường hợp vi phạm quy định tại Khoản 1 Điều 260 có mức hình phạt tù cao nhất là 5 năm , thuộc nhóm "tội phạm nghiêm trọng" vì có mức phạt tù cao nhất từ trên 3 năm đến 7 năm.
• Tội phạm rất nghiêm trọng: Các trường hợp quy định tại Khoản 2 và Khoản 3 Điều 260 có mức hình phạt tù cao nhất lần lượt là 10 năm và 15 năm , do đó thuộc nhóm "tội phạm rất nghiêm trọng" vì có mức phạt tù cao nhất từ trên 7 năm đến 15 năm.

Việc phân loại tội phạm này có ý nghĩa quan trọng trong toàn bộ quá trình tố tụng, bao gồm việc xác định thẩm quyền của Tòa án (Tòa án cấp huyện hay cấp tỉnh), thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, và các thủ tục điều tra, truy tố, xét xử khác nhau tùy thuộc vào tính chất và mức độ nghiêm trọng của tội phạm.

4.2. Phân biệt vi phạm hành chính và trách nhiệm hình sự

Ranh giới giữa vi phạm hành chính và vi phạm hình sự trong lĩnh vực giao thông đường bộ là một trong những vấn đề được quan tâm nhất trong thực tiễn. Về nguyên tắc, vi phạm hành chính là những hành vi chưa đủ mức độ nguy hiểm cho xã hội để bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Lằn ranh quyết định nằm ở việc hành vi vi phạm có gây ra các hậu quả được quy định cụ thể tại Điều 260 BLHS hay không.

Nghị định 100/2019/NĐ-CP của Chính phủ là văn bản pháp lý chính quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ và đường sắt. Một hành vi vi phạm giao thông, nếu không gây ra hậu quả về người (chết người, thương tích) hoặc tài sản (thiệt hại từ 100.000.000 đồng trở lên) theo quy định tại Điều 260, sẽ chỉ bị xử phạt vi phạm hành chính.

Ví dụ, hành vi bỏ chạy sau khi gây tai nạn có thể bị phạt hành chính từ 16.000.000 đến 18.000.000 đồng và tước giấy phép lái xe từ 5 đến 7 tháng đối với người điều khiển xe ô tô. Tuy nhiên, nếu hành vi bỏ chạy này xảy ra trong trường hợp gây ra hậu quả theo Khoản 2 Điều 260, thì người phạm tội sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự với mức phạt tù từ 3 năm đến 10 năm. Điều này cho thấy cùng một hành vi, nhưng hậu quả thực tế của nó là yếu tố quyết định loại trách nhiệm pháp lý phải chịu.

Sự phân hóa trách nhiệm pháp lý này dựa trên nguyên tắc cơ bản của luật hình sự: chỉ những hành vi có hậu quả nguy hiểm cho xã hội đến mức độ nhất định mới bị coi là tội phạm. Do đó, mặc dù vi phạm quy định an toàn giao thông là hành vi nguy hiểm tiềm tàng, nó chỉ trở thành tội phạm khi gây ra một trong các hậu quả được định lượng rõ ràng tại Điều 260 BLHS. Mức độ nghiêm trọng của hậu quả chính là "lằn ranh đỏ" phân biệt giữa một vi phạm hành chính và một vi phạm hình sự, thể hiện sự phân hóa rõ rệt về trách nhiệm pháp lý.

Để làm rõ hơn sự khác biệt này, bảng so sánh dưới đây trình bày chi tiết các tiêu chí phân biệt giữa hai loại vi phạm:

4.3. So sánh với tội danh tương tự

Phân biệt với Tội "Cố ý gây thương tích" (Điều 134 BLHS)

Sự khác biệt cơ bản giữa Tội vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ và Tội cố ý gây thương tích (Điều 134 BLHS 2015) nằm ở yếu tố lỗi.

Về yếu tố lỗi: Tội "Vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ" là một tội phạm có lỗi vô ý. Người phạm tội tuy thấy trước hành vi của mình có thể gây ra hậu quả nhưng cho rằng hậu quả đó sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn ngừa được (lỗi vô ý vì quá tự tin), hoặc không thấy trước hành vi của mình có thể gây ra hậu quả mặc dù phải thấy trước và có thể thấy trước (lỗi vô ý do cẩu thả). Ngược lại, Tội "Cố ý gây thương tích" là tội phạm có lỗi cố ý, tức là người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho sức khỏe của người khác và mong muốn hoặc để mặc cho hậu quả xảy ra.

Sự phân biệt này càng trở nên rõ ràng khi phân tích những tình huống phức tạp trong thực tiễn. Như đã phân tích ở Chương I, Án lệ 30/2020/AL1 là một ví dụ điển hình cho sự chuyển hóa từ lỗi vô ý sang lỗi cố ý. Hành vi ban đầu của người lái xe gây ra tai nạn là vi phạm quy định giao thông với lỗi vô ý. Tuy nhiên, hành vi sau đó là cố ý điều khiển phương tiện chèn qua người bị hại đã thể hiện rõ ý chí tước đoạt tính mạng, từ đó làm thay đổi bản chất của vụ án từ một tội danh có lỗi vô ý sang một tội danh có lỗi cố ý. Việc xác định đúng yếu tố lỗi là chìa khóa để định danh tội phạm một cách chính xác.

 Phân biệt với Tội "Gây rối trật tự công cộng" (Điều 318 BLHS)

Việc phân biệt Tội "Vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ" với Tội gây rối trật tự công cộng (Điều 318 BLHS 2015) đòi hỏi phải dựa vào tiêu chí khách thể bị xâm phạm và động cơ, mục đích của hành vi.

• Về khách thể bị xâm hại: Tội "Vi phạm quy định về an toàn giao thông đường bộ" xâm phạm đến khách thể là an toàn giao thông đường bộ. Tội danh này tập trung vào việc bảo vệ tính mạng, sức khỏe của con người và tài sản trước các nguy cơ phát sinh từ việc không tuân thủ các quy tắc giao thông. Trong khi đó, Tội "Gây rối trật tự công cộng" xâm phạm đến khách thể là trật tự công cộng, gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự và an toàn xã hội.
• Về hành vi khách quan: Tội vi phạm quy định về an toàn giao thông được thể hiện bằng các hành vi như chạy quá tốc độ, đi sai làn đường, vượt ẩu, không tuân thủ hiệu lệnh của người điều khiển giao thông. Ngược lại, hành vi gây rối trật tự công cộng thường mang tính chất tụ tập đông người, gây ồn ào, làm xáo trộn cuộc sống bình thường của cộng đồng.

Để phân biệt rõ hai tội danh này, cần phải phân tích động cơ và mục đích của hành vi. Một ví dụ điển hình là hành vi đua xe trái phép. Nếu hành vi này dẫn đến tai nạn, gây ra hậu quả về người hoặc tài sản, thì mục đích và hậu quả chính yếu của hành vi là xâm phạm an toàn giao thông. Hành vi này sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 260 BLHS. Tuy nhiên, nếu hành vi đua xe diễn ra với mục đích chính là gây ồn ào, phô trương, tụ tập để gây cản trở giao thông nghiêm trọng, gây hoang mang trong xã hội, thì khách thể bị xâm phạm chính là trật tự công cộng. Trong trường hợp này, hành vi có thể bị truy cứu theo Điều 318 BLHS. Việc xác định tội danh chính xác đòi hỏi các cơ quan tố tụng phải đánh giá toàn diện bối cảnh, ý chí chủ quan và mục đích cuối cùng của người thực hiện để đưa ra kết luận pháp lý phù hợp.

5. Vướng mắc thực tiễn và đề xuất hoàn thiện

Mặc dù Điều 260 BLHS đã có nhiều điểm tiến bộ so với BLHS 1999, thực tiễn áp dụng vẫn còn bộc lộ một số vướng mắc và bất cập, cần được khắc phục để đảm bảo tính công bằng và nhất quán của pháp luật.

Thực tế cho thấy có sự thiếu nhất quán trong việc định khung hình phạt khi nhiều loại hậu quả khác nhau cùng xảy ra. Một số trường hợp gây ra hậu quả nghiêm trọng hơn lại bị xử lý theo khung hình phạt nhẹ hơn. Ví dụ, một trường hợp gây tai nạn làm chết 1 người và 2 người bị thương với tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể là 121%, lại chỉ bị xử lý theo Khoản 1 Điều 260 với mức phạt từ 1-5 năm tù. Trong khi đó, một trường hợp khác chỉ gây tai nạn làm 2 người bị thương nhưng tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể là 123%, lại bị xử lý theo Khoản 2 Điều 260 với mức phạt từ 3-10 năm tù. Điều này tạo ra một sự bất hợp lý rõ ràng, khi hậu quả về người (làm chết người) không được xem xét ở mức độ nghiêm trọng tương xứng so với hậu quả về thương tích. 

Để giải quyết vấn đề này, các cơ quan có thẩm quyền cần xem xét ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết, cho phép tính cộng dồn các loại hậu quả (chết người, thương tích, thiệt hại tài sản) để đưa vào một khung hình phạt phù hợp, đảm bảo nguyên tắc công bằng và tính phân hóa của pháp luật hình sự.

Một trong những bất cập lớn nhất trong thực tiễn áp dụng là sự mâu thuẫn giữa các văn bản quy phạm pháp luật khác nhau về cùng một vấn đề. Điểm b Khoản 2 Điều 260 BLHS quy định tình tiết định khung tăng nặng khi người phạm tội "trong tình trạng có sử dụng rượu, bia mà trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn vượt quá mức quy định". Trong khi đó, Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia 2019 đã cấm hoàn toàn hành vi điều khiển phương tiện giao thông khi trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn, bất kể nồng độ là bao nhiêu.  

Sự không đồng bộ giữa hai văn bản luật này đã gây ra sự lúng túng và thiếu thống nhất trong quá trình áp dụng pháp luật. Điều này không chỉ là một lỗi kỹ thuật mà còn là một vấn đề chính sách pháp lý quan trọng, làm giảm tính nghiêm minh và hiệu lực của pháp luật. Việc hài hòa hóa các văn bản luật để tạo ra một hệ thống pháp luật đồng bộ và dễ áp dụng là một yêu cầu cấp bách.  

Một số tình tiết định khung được quy định tại Điều 260 BLHS còn thiếu hướng dẫn cụ thể, gây khó khăn cho các cơ quan tố tụng trong việc đánh giá và xác định trên thực tiễn. Điển hình là tình tiết "có khả năng thực tế dẫn đến hậu quả" tại Khoản 4 Điều 260 và tình tiết "bỏ chạy để trốn tránh trách nhiệm" tại Khoản 2. Việc thiếu các tiêu chí pháp lý rõ ràng để đánh giá "khả năng thực tế" hoặc "thế nào là bỏ chạy" có thể dẫn đến việc áp dụng tùy tiện, thiếu công bằng và không thuyết phục. 

Đề xuất kiến nghị hoàn thiện pháp luật:

Sửa đổi luật, bổ sung hướng dẫn để giải quyết những vướng mắc trên, cần có các kiến nghị sửa đổi pháp luật mang tính đồng bộ và chuyên sâu:​

• Sửa đổi quy định về nồng độ cồn: Cần sửa đổi điểm b Khoản 2 Điều 260 BLHS để thống nhất với Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia, chỉ cần "có nồng độ cồn" là có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng. Điều này sẽ nâng cao tính răn đe và hiệu quả của việc xử lý.  
• Phân tách Điều 260: Đề xuất phân tách Điều 260 thành hai điều luật riêng biệt: một điều dành cho người điều khiển phương tiện giao thông cơ giới đường bộ (với khung hình phạt nghiêm khắc hơn) và một điều dành cho các chủ thể khác (người đi bộ, dắt súc vật) để đảm bảo tính công bằng và phù hợp với mức độ nguy hiểm thực tế của từng hành vi.  
• Bổ sung hình phạt bổ sung: Nghiên cứu bổ sung hình phạt "tước giấy phép lái xe" vào Điều 260 BLHS, thay vì chỉ là hình phạt bổ sung "cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định" vốn bị đánh giá là chưa đủ tính răn đe, đặc biệt với những người không làm nghề liên quan đến vận tải.  

Tăng cường đào tạo cán bộ tố tụng nâng cao chất lượng công tác điều tra, truy tố, xét xử thông qua việc tăng cường đào tạo chuyên sâu cho đội ngũ cán bộ tố tụng, tổ chức các buổi tổng kết thực tiễn xét xử và phổ biến các án lệ, văn bản hướng dẫn mới một cách kịp thời để đảm bảo sự thống nhất trong việc áp dụng pháp luật trên toàn quốc.  

Ứng dụng công nghệ, cải thiện công tác giám định đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý giao thông (camera, thiết bị định vị) để thu thập chứng cứ khách quan, minh bạch. Cải thiện quy trình giám định, quy định rõ ràng hơn về thời điểm trưng cầu giám định để kết quả phản ánh chính xác nhất mức độ tổn thương thực tế. Đồng thời, cần có cơ chế rõ ràng hơn để xử lý khi người bị hại từ chối hợp tác trong quá trình giám định.