Quy định về trọng tài lai (hybrid arbitration), trọng tài vụ việc (Ad-hoc arbitration) và trọng tài thường trực và so sánh chúng với nhau

1. Trọng tài lai (hybrid arbitration)

Khi cân nhắc các phương án giải quyết tranh chấp, xu hướng sử dụng trọng tài thay cho phương án Tòa án truyền thống đang là xu hướng được Doanh nghiệp ưa chuộng. Trong đó, lựa chọn một thủ tục trọng tài được điều phối và giám sát bởi một tổ chức trọng tài quy chế (institutional arbitration/administered arbitration) có lẽ là một trong những phương án thuận tiện và phổ biến hơn cả đối với Doanh nghiệp tại nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Thông thường, mỗi trung tâm trọng tài đều thiết kế cho riêng mình một bộ quy tắc tố tụng, tuân theo các khuôn mẫu chung, đảm bảo tính “quốc tế” trong khi hoạt động tuân thủ theo các quy định của “địa phương”- quốc gia nơi trung tâm đó có trụ sở. Hầu hết, các trung tâm đều khuyến khích các bên sử dụng chính bộ quy tắc của trung tâm để giải quyết tranh chấp của các bên bởi việc vận hành một thủ tục trọng tài theo quy tắc của chính mình sẽ nhuần nhuyễn, thành thục và ít “trục trặc” phát sinh hơn. Tuy vậy, như là một nguyên tắc cơ bản của trọng tài, quyền lựa chọn vẫn thuộc về các bên. Có không ít thỏa thuận trọng tài thể hiện ý chí rằng các bên lựa chọn giải quyết tranh chấp tại một trung tâm trọng tài này, nhưng muốn sử dụng một bộ quy tắc tố tụng khác với bộ quy tắc của trung tâm đó ban hành.

Bản chất của trọng tài lai là một trọng tài ad-hoc bởi nó được hình thành và vận hành trên cơ sở bộ quy tắc tố tụng trọng tài do các bên tranh chấp lựa chọn chứ không phải là bộ quy tắc tố tụng của tổ chức trọng tài mà các bên lựa chọn giải quyết tranh chấp. Trên thực tế có trường hợp các bên tranh chấp thỏa thuận lựa chọn giải quyết tranh chấp tại một tổ chức trọng tài nhưng lại lựa chọn quy tắc tố tụng không phải là quy tắc tố tụng của tổ chức trọng tài đó. Nếu điều lệ trọng tài của tổ chức trọng tài này không cho phép giải quyết tranh chấp tại tổ chức trọng tài bằng quy tắc tố tụng khác thì tranh chấp sẽ bị từ chối giải quyết. Ngược lại nếu điều lệ trọng tài của tổ chức trọng tài cho phép giải quyết tranh chấp bằng quy tắc tố tụng không phải là quy tắc tố tụng của tổ chức trọng tài đó thì hội đồng trọng tài sẽ được thiết lập để giải quyết tranh chấp theo quy tắc tố tụng trọng tài mà các bên đã lựa chọn. Đây chính là trọng tài lai. 

Tổ chức trọng tài được chọn giải quyết tranh chấp trong trọng tài lai chủ yếu cung cấp các dịch vụ hành chính trong khuôn khổ tố tụng trọng tài như quản lý tài chính vụ kiện trọng tài, quản lý hành chính vụ kiện, thực hiện chức năng giám sát theo quy tắc tố tụng các bên đã chọn, rà soát và ban hành các phán quyết được lập bởi hội đồng trọng tài nếu được hội đồng trọng tài yêu cầu, chỉ định trọng tài viên. Ví dụ, một tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài được các bên tranh chấp thỏa thuận lựa chọn VIAC giải quyết những tố tụng trọng tài phải tuân theo Quy tắc tố tụng trọng tài UNCITRAL 2010. Thực tế VIAC đã từng chấp nhận giải quyết tranh chấp như vậy bởi theo điều lệ của nó cũng như luật pháp Việt Nam hiện hành không cấm loại trọng tài này.

2. Trọng tài vụ việc (Ad-hoc arbitration)

Trọng tài vụ việc trong tiếng Anh là Ad-hoc arbitration. Trọng tài vụ việc (Ad-hoc arbitration) là hình thức trọng tài được các bên tranh chấp thỏa thuận lập ra để giải quyết xong vụ tranh chấp đó. Trọng tài vụ việc không có trụ sở và bộ máy cố định, không có danh sách trọng tài viên và không có qui tắc tố tụng riêng.

Xác định địa điểm tổ chức trọng tài vụ việc là vô cùng quan trọng, bởi hầu hết các khó khăn liên quan đến tiến hành trọng tài vụ việc như việc chỉ định trọng tài viên, khoản thù lao,... sẽ phải giải quyết theo luật quốc gia của nơi tiến hành trọng tài.

Trọng tài vụ việc thường được thành lập theo sự thỏa thuận của các bên sau khi tranh chấp đã xảy ra.

2.1. Ưu điểm của trọng tài Ad-hoc

Một trong những ưu điểm nổi bật của hình thức trọng tài này là đáp ứng được ước vọng của các bên và thực tế của một tranh chấp cụ thể. Trên cơ sở thực tế của tranh chấp như khối lượng tài liệu cần xử lý, số lượng nhân chứng sẽ được mời, khả năng tài chính của mỗi bên, mà các bên sẽ thiết lập các quy tắc trọng tài phù hợp. Một ưu điểm nữa cần nhắc tới, đó là khả năng tiết kiệm tiền bạc và thời gian của các bên bằng cách thay đổi các thủ tục tố tụng (thường là rút ngắn các thủ tục tố tụng), không phải thanh toán các chi phí cho dịch vụ hành chính. Nhìn chung, những ưu điểm của trọng tài Ad-hoc lại là hạn chế của trọng tài thường trực.

2.2. Hạn chế của trọng tài Ad-hoc

-  Giải quyết tranh chấp của trọng tài vụ việc là do các bên tự thỏa thuận chứ không theo một quy tắc nào cả nếu các bên không thể hợp tác được với nhau để giải quyết những vấn đề này, sẽ không có bộ quy tắc sẵn có nào được áp dụng để giải quyết. Nguyên tắc chung được pháp luật nhiều nước thừa nhận cho trường hợp này là, nhờ tới sự trợ giúp của toà án quốc gia nơi tiến hành trọng tài. Điều này thường phiền hà và mất nhiều thời gian bởi các quy định về tố tụng tòa án. Nói chung, những rủi ro rất dễ xảy ra đối với hình thức trọng tài này nếu các bên không có thiện chí hợp tác giải quyết tranh chấp. Và lúc đó, sự can thiệp của tòa án là không thể tránh khỏi, điều mà các bên tranh chấp không muốn khi lập thoả thuận trọng tài.

- Vì không có biểu phí cố định như trọng tài thường trực, Hội đồng Trọng tài ấn định và phân bổ phí trọng tài phù hợp thỏa thuận các bên và Điều 40 và Điều 42 UAR. Khác với trọng tài quy chế, phí trọng tài là do Trung tâm Trọng tài quy định, bao gồm cả thù lao của Hội đồng trọng tài các bên phải thỏa thuận trực tiếp vấn đề phí với trọng tài viên, các bên có thể phải thỏa thuận trả thù lao theo giờ, hay theo ngày làm việc, và kết quả là tổng chi phí cuối cùng có thể cao hơn chi phí mà các bên phải trả nếu đưa tranh chấp tới một tổ chức trọng tài. Ngoài ra, một số trọng tài viên do ý thức đạo đức nghề nghiệp, sẽ bối rối và có thể bị phân tâm khi xét xử bởi việc vừa trực tiếp xét xử vừa thu tiền phí trọng tài.

- Do tự thiết lập thủ tục tố tụng trọng tài và không có cơ quan nào giám sát quá trình trọng tài cũng như các trọng tài viên, nên kêt quả giải quyết tranh châp phụ thuộc hoàn toàn vào trình độ và sự điều khiển của hội đồng trọng tài. Vì vậy, bất kỳ sơ xuất nào liên quan tới thủ tục trọng tài đều có thể dẫn tới nguy cơ vô hiệu của phán quyết trọng tài.

3. Trọng tài thường trực (trọng tài thiết chế)

3.1. Ưu điểm của trọng tài thường trực

3.2. Hạn chế của trọng tài thường trực