Biên bản hỏi cung bị can gồm những nội dung gì? Quy định về việc lập Biên bản hỏi cung bị can

Trong hoạt động tố tụng hình sự, hỏi cung bị can là một trong những biện pháp điều tra then chốt, cơ bản và phổ biến nhất, nhằm thu thập, kiểm tra chứng cứ liên quan đến vụ án. Văn bản ghi lại hoạt động này, tức Biên bản hỏi cung bị can (BBHC), không chỉ là một tài liệu hành chính tố tụng mà còn là một trong những nguồn chứng cứ quan trọng để chứng minh tội phạm và làm rõ sự thật khách quan của vụ án.

1. Căn cứ pháp lý điều chỉnh việc hỏi cung và lập biên bản hỏi cung bị can

Biên bản hỏi cung bị can là một loại biên bản tố tụng, được lập ra nhằm ghi lại toàn bộ diễn biến, nội dung của hoạt động hỏi cung do người có thẩm quyền tiến hành tố tụng thực hiện đối với bị can.

Về giá trị pháp lý, lời khai của bị can được ghi nhận trong biên bản, nếu được thu thập và lập theo đúng trình tự, thủ tục do Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 (BLTTHS 2015) quy định, sẽ được coi là một nguồn chứng cứ (theo quy định tại Điều 87 BLTTHS 2015).

Các quy định pháp lý cốt lõi điều chỉnh trực tiếp hoạt động này bao gồm:

• Điều 183 BLTTHS 2015: Quy định về hoạt động hỏi cung bị can, bao gồm thẩm quyền, thời điểm, địa điểm tiến hành và các quy định về ghi âm, ghi hình.
• Điều 184 BLTTHS 2015: Quy định trực tiếp về biên bản hỏi cung bị can, nêu rõ tính bắt buộc phải lập biên bản, nội dung cốt lõi và thủ tục xác nhận của bị can.
• Điều 133 BLTTHS 2015: Quy định chung về mọi loại biên bản tố tụng. Điều luật này bổ sung các yêu cầu về hình thức và các thủ tục xử lý khiếm khuyết pháp lý (ví dụ: trường hợp người tham gia tố tụng từ chối ký tên).

Một điểm mấu chốt về mặt pháp lý là sự phân định rõ ràng của luật pháp giữa hoạt động hỏi cung (Điều 183 BLTTHS 2015) và văn bản ghi lại hoạt động đó (Điều 184 BLTTHS 2015). Tính hợp pháp của BBHC đòi hỏi sự tuân thủ đồng thời cả hai điều luật này.

Trên thực tế, một buổi hỏi cung có thể vi phạm Điều 183 BLTTHS 2015 (ví dụ: hỏi cung vào ban đêm nhưng không ghi lý do chính đáng, hoặc dùng nhục hình, ép cung), nhưng biên bản lại được lập hoàn hảo về hình thức theo Điều 184 BLTTHS 2015 (đủ chữ ký, không tẩy xóa). Ngược lại, một buổi hỏi cung tuân thủ Điều 183 BLTTHS 2015 (đúng thẩm quyền, đúng địa điểm) nhưng biên bản lại vi phạm Điều 184 BLTTHS 2015 (ví dụ: Điều tra viên tự ý sửa chữa lời khai, không cho bị can đọc lại biên bản ).

Cả hai trường hợp trên đều làm cho BBHC có thể bị xem xét loại trừ khỏi hồ sơ vụ án. Do đó, tính hợp pháp của BBHC là một hệ thống "khóa kép": trình tự hỏi cung (Điều 183 BLTTHS 2015) phải hợp pháp và trình tự lập biên bản (Điều 184, 133 BLTTHS 2015) cũng phải hợp pháp.

2. Biên bản hỏi cung bị can bắt buộc phải có những nội dung gì?

Trong hoạt động tố tụng hình sự, các biểu mẫu phải được sử dụng thống nhất. Mẫu Biên bản hỏi cung bị can chuẩn hiện hành là Mẫu số 131/TTHS.

Mẫu này được ban hành kèm theo Thông tư liên tịch số 04/2018/TTLT-VKSNDTC-BCA-BQP ngày 19 tháng 10 năm 2018, quy định về phối hợp giữa Viện kiểm sát nhân dân, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng trong việc thực hiện một số quy định của BLTTHS 2015.

Để đảm bảo giá trị pháp lý, một BBHC phải bao hàm đầy đủ các nội dung theo quy định của Điều 184 và Điều 133 BLTTHS 2015. Các nội dung này có thể được phân thành các nhóm chính sau:

2.1. Nhóm nội dung thủ tục 

Dựa trên quy định chung tại Điều 133 BLTTHS 2015, phần mở đầu của BBHC phải ghi rõ các thông tin cơ bản về bối cảnh của hoạt động tố tụng:

• Địa điểm lập biên bản (ví dụ: Trụ sở Cơ quan CSĐT, Trại tạm giam, hoặc nơi ở của bị can).
• Giờ, ngày, tháng, năm tiến hành hỏi cung.
• Thời gian bắt đầu và thời gian kết thúc của buổi hỏi cung (đây là yếu tố quan trọng để xác định việc hỏi cung có vi phạm thời gian ban đêm hay không).

2.2. Nhóm nội dung người tham gia

Biên bản phải ghi rõ thông tin của tất cả những người có mặt trong buổi hỏi cung:

• Người tiến hành tố tụng: Họ tên, cấp bậc, chức vụ của Điều tra viên, Cán bộ điều tra hoặc Kiểm sát viên tiến hành hỏi cung.
• Người lập biên bản (thường đồng thời là người hỏi cung).
• Bị can: Ghi đầy đủ thông tin nhân thân (họ tên, ngày sinh, nơi cư trú, nghề nghiệp, tiền án, tiền sự...).

Những người tham gia khác (nếu có):

• Người bào chữa (Luật sư).
• Người phiên dịch (trường hợp bị can là người nước ngoài hoặc không thể sử dụng tiếng Việt).
• Người chứng kiến (trong các trường hợp đặc biệt do Điều 133 BLTTHS 2015 quy định).

2.3. Nhóm nội dung diễn biến

Đây là phần trọng tâm, được quy định đặc thù tại Khoản 1, Điều 184 BLTTHS 2015. Theo đó, biên bản "phải ghi đầy đủ lời trình bày của bị can, các câu hỏi và câu trả lời".

Đồng thời, Điều 184 BLTTHS 2015 cũng nhấn mạnh điều cấm tuyệt đối: "Nghiêm cấm Điều tra viên, Cán bộ điều tra tự mình thêm, bớt hoặc sửa chữa lời khai của bị can".

Yêu cầu pháp lý về việc phải ghi lại cả "câu hỏi" và "câu trả lời" mang ý nghĩa nghiệp vụ rất quan trọng. Trong thực tiễn, một số trường hợp biên bản được lập dưới dạng một bản tự thuật (văn xuôi, kể lể) để tiết kiệm thời gian. Tuy nhiên, hình thức này vô tình hoặc hữu ý che giấu hoàn toàn phương pháp hỏi cung của Điều tra viên. Các câu hỏi mang tính mớm cung, định hướng hoặc ép cung sẽ bị ẩn đi, chỉ còn lại "lời khai" theo ý chí chủ quan của người hỏi.

Việc luật hóa hình thức buộc người hỏi cung phải công khai kỹ thuật nghiệp vụ của mình. Khi kiểm tra hồ sơ, Luật sư và Kiểm sát viên có thể dựa vào cấu trúc câu hỏi để phát hiện các dấu hiệu vi phạm tố tụng. Do đó, một BBHC chỉ ghi lời khai dưới dạng tường thuật, thiếu phần câu hỏi của Điều tra viên, là một dấu hiệu rõ ràng của việc lập biên bản không tuân thủ đầy đủ yêu cầu của Điều 184 BLTTHS 2015.

2.4. Nhóm nội dung kết thúc

Để đảm bảo tính khách quan và sự đồng thuận của bị can với nội dung biên bản, Khoản 2, Điều 184 BLTTHS 2015 quy định chặt chẽ thủ tục xác nhận:

• Sau khi kết thúc, Điều tra viên phải "đọc biên bản cho bị can nghe hoặc để bị can tự đọc". Đây là quyền lợi bắt buộc của bị can.
• Xác nhận sửa chữa: Nếu bị can yêu cầu bổ sung, sửa chữa nội dung, thì "Điều tra viên, Cán bộ điều tra và bị can cùng ký xác nhận" vào phần sửa đổi đó.
• Ký từng trang: "Nếu biên bản có nhiều trang thì bị can ký vào từng trang biên bản".
• Xác nhận bản tự khai: Trường hợp bị can tự viết bản tự khai, thì Điều tra viên và bị can cùng ký xác nhận vào bản tự khai đó.

2.5. Giải quyết tình huống đặc biệt

Nhiều bị can và gia đình lầm tưởng rằng chỉ cần từ chối ký tên là BBHC sẽ tự động vô hiệu. Tuy nhiên, pháp luật đã dự liệu các tình huống này tại Khoản 2, Điều 133 BLTTHS 2015 và đưa ra các thủ tục khắc phục.

Trường hợp 1: Bị can không ký tên (từ chối ký): Người lập biên bản phải "ghi rõ lý do" từ chối (ví dụ: bị can cho rằng nội dung không đúng sự thật, hoặc từ chối ký mà không nêu lý do). Sau đó, người lập biên bản phải "mời người chứng kiến ký" vào biên bản.

Trường hợp 2: Bị can không biết chữ: Người lập biên bản phải đọc biên bản cho họ nghe, với sự có mặt của "người chứng kiến". Bị can phải "điểm chỉ" vào biên bản và người chứng kiến phải ký xác nhận.

Trường hợp 3: Bị can có nhược điểm thể chất/tâm thần (không thể ký): Người lập biên bản đọc biên bản với sự có mặt của người chứng kiến. Người chứng kiến ký vào biên bản. Trong trường hợp này, người chứng kiến nên là người đại diện hợp pháp của bị can.

Như vậy, một BBHC không có chữ ký của bị can nhưng có ghi rõ lý do từ chối và có chữ ký xác nhận của người chứng kiến thì vẫn có thể được xem là hợp lệ. Ngược lại, BBHC không có chữ ký bị can, cũng không thực hiện thủ tục khắc phục (không có người chứng kiến, không ghi lý do), thì chắc chắn là vi phạm tố tụng và không có giá trị chứng cứ.

3. Phân biệt Biên bản hỏi cung bị can và các loại biên bản khác

Để tránh nhầm lẫn trong nghiệp vụ và học thuật, cần phân biệt rõ BBHC với hai loại biên bản gần giống là Biên bản ghi lời khai và Biên bản đối chất.

 Phân biệt Biên bản hỏi cung Bị can và Biên bản ghi lời khai 

Kết luận

Biên bản hỏi cung bị can là nguồn chứng cứ xương sống trong hồ sơ vụ án hình sự. Tính hợp pháp của biên bản này phụ thuộc tuyệt đối vào việc tuân thủ các quy định pháp lý chặt chẽ, bao gồm cả các quy định về nội dung (Điều 184, 133 BLTTHS) và trình tự, thủ tục (Điều 183, 76 BLTTHS). Bất kỳ vi phạm nào, dù là về thủ tục xác nhận (thiếu chữ ký, không cho đọc lại), vi phạm về thời gian (hỏi cung ban đêm không lý do), vi phạm về địa điểm, hay đặc biệt là vi phạm quy định bắt buộc về ghi âm/ghi hình và quyền có luật sư bào chữa, đều là những căn cứ pháp lý quan trọng để đề nghị loại trừ biên bản này ra khỏi hồ sơ vụ án, đảm bảo sự thật khách quan và quyền con người trong tố tụng hình sự.

Mọi vướng mắc pháp lý trong lĩnh vực hình sự, quý khách có thể liên hệ trao đổi trực tiếp với luật sư tư vấn thông qua tổng đài tư vấn luật hình sự: 1900.6162 hoặc đặt lịch để được tư vấn pháp luật hình sự trực tiếp tại văn phòng Công ty luật Minh Khuê. Chúng tôi sẵn sàng cử luật sư tham gia bào chữa khi bạn hoặc người thân bị cáo buộc phạm tội và đứng trước nguy cơ bị phạt tù.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn pháp luật hình sự - Công ty luật Minh Khuê