Quyền về tình dục là gì ? Pháp luật về quyền tình dục ?

1. Quyền về tình dục là gì? Khái niệm và bản chất pháp lý

Quyền về tình dục là một bộ phận của hệ thống quyền con người, phản ánh quyền tự chủ của mỗi cá nhân đối với đời sống tình dục, thân thể và các quyết định liên quan đến tình dục trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng, tôn trọng nhân phẩm và không xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Mặc dù pháp luật Việt Nam hiện chưa có văn bản định nghĩa chính thức về "quyền tình dục", song nội hàm của quyền này đã được ghi nhận thông qua nhiều quy định về quyền nhân thân, quyền bất khả xâm phạm về thân thể, quyền riêng tư, quyền bình đẳng và quyền được bảo vệ trước các hành vi xâm hại.

Dưới góc độ khoa học pháp lý, tình dục không chỉ được nhìn nhận là hoạt động sinh học phục vụ chức năng sinh sản mà còn là một phương diện của đời sống cá nhân, bao gồm các yếu tố như xu hướng tình dục, bản dạng giới, sự thân mật, quyền lựa chọn bạn tình, quyền tự quyết đối với cơ thể và quyền được tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tình dục. Chính vì vậy, quyền tình dục không giới hạn trong việc bảo vệ hoạt động quan hệ tình dục mà còn bao quát nhiều quyền dân sự và quyền con người có liên quan.

Trong các văn kiện quốc tế, quyền tình dục được ghi nhận là sự cụ thể hóa các quyền con người hiện có. Theo cách tiếp cận của Hiệp hội Kế hoạch hóa Gia đình Quốc tế (IPPF), quyền tình dục là tập hợp các quyền bảo đảm cho mỗi người được tự do và có trách nhiệm trong việc biểu lộ, thực hành và hưởng thụ đời sống tình dục mà không bị cưỡng ép, phân biệt đối xử, bạo lực hay bóc lột.

Một dấu mốc quan trọng là Tuyên bố Bắc Kinh và Cương lĩnh Hành động năm 1995 đã khẳng định phụ nữ có quyền kiểm soát và tự quyết đối với các vấn đề liên quan đến tình dục, sức khỏe tình dục và sức khỏe sinh sản, không bị cưỡng bức, bạo lực hoặc phân biệt đối xử. Quan điểm này đã góp phần hình thành nền tảng pháp lý quốc tế về quyền tự quyết trong đời sống tình dục.

Về bản chất pháp lý, quyền tình dục không phải là một nhóm quyền hoàn toàn độc lập mà là sự phát triển từ các quyền con người cơ bản đã được ghi nhận trong pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia.

Trước hết, quyền tình dục được xây dựng trên nền tảng quyền bất khả xâm phạm về thân thể. Mỗi cá nhân có quyền quyết định việc cho phép hoặc từ chối bất kỳ hành vi nào tác động đến cơ thể mình. Nguyên tắc đồng thuận tự nguyện là yếu tố trung tâm để xác định tính hợp pháp của mọi hành vi liên quan đến tình dục.

Bên cạnh đó, quyền tình dục gắn liền với nguyên tắc bình đẳng và không phân biệt đối xử. Mọi cá nhân đều có quyền được tôn trọng và bảo vệ như nhau, không bị phân biệt vì giới tính, xu hướng tình dục, bản dạng giới, tình trạng hôn nhân hoặc tình trạng khuyết tật.

Một nội dung quan trọng khác là quyền được bảo vệ đời sống riêng tư. Các thông tin liên quan đến đời sống tình dục thuộc phạm vi bí mật cá nhân và được pháp luật bảo vệ trước việc thu thập, công khai hoặc sử dụng trái phép.

Quyền tình dục cũng có mối quan hệ chặt chẽ với quyền sinh sản và quyền hôn nhân, gia đình nhưng không đồng nhất với hai nhóm quyền này.

So với quyền sinh sản, quyền tình dục có phạm vi rộng hơn vì không chỉ liên quan đến việc quyết định sinh con mà còn bao gồm quyền trải nghiệm đời sống tình dục, quyền lựa chọn bạn tình và quyền hưởng thụ sức khỏe tình dục.

Trong khi đó, quyền hôn nhân và gia đình điều chỉnh các quan hệ pháp lý về kết hôn, tài sản, con chung, cấp dưỡng và các nghĩa vụ giữa các thành viên trong gia đình. Quyền tình dục chỉ tập trung vào khía cạnh tự quyết thân thể và tự do trong đời sống tình dục, không bao gồm toàn bộ các quyền và nghĩa vụ phát sinh từ quan hệ hôn nhân.

Về chủ thể áp dụng, quyền tình dục mang tính phổ quát, áp dụng đối với mọi cá nhân. Tuy nhiên, pháp luật và các chính sách bảo vệ thường dành sự quan tâm đặc biệt đối với các nhóm dễ bị tổn thương như phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật, người thuộc cộng đồng LGBTQ+ và những người có nguy cơ cao bị bạo lực hoặc xâm hại tình dục nhằm bảo đảm họ được thực hiện đầy đủ các quyền con người trong thực tế.

2. Phân loại các quyền cơ bản trong tình dục theo quy định pháp luật

Mặc dù Việt Nam chưa ban hành một đạo luật riêng về quyền tình dục, nhưng trên cơ sở các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên cùng hệ thống pháp luật hiện hành, có thể phân chia quyền tình dục thành nhiều nhóm quyền cơ bản. Việc phân loại này giúp xác định phạm vi bảo vệ của pháp luật cũng như làm cơ sở để xử lý các hành vi xâm phạm.

Nhìn chung, các nhóm quyền trên đều hướng tới mục tiêu bảo đảm quyền tự quyết của cá nhân đối với thân thể và đời sống tình dục, đồng thời xây dựng cơ chế pháp lý ngăn ngừa các hành vi cưỡng ép, bạo lực, phân biệt đối xử và xâm phạm nhân phẩm con người.

3. Khung pháp lý bảo vệ quyền tình dục tại Việt Nam hiện nay

Pháp luật Việt Nam hiện chưa có đạo luật riêng điều chỉnh toàn diện về quyền tình dục. Tuy nhiên, các quyền và lợi ích hợp pháp liên quan đến đời sống tình dục đã được bảo vệ thông qua hệ thống pháp luật nhiều tầng, từ Hiến pháp đến các bộ luật và luật chuyên ngành.

Hiến pháp năm 2013 là nền tảng của cơ chế bảo vệ quyền tình dục. Điều 14 ghi nhận nguyên tắc Nhà nước công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Điều 20 quy định quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khỏe, danh dự và nhân phẩm. Điều 21 bảo vệ quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình, còn Điều 26 khẳng định nguyên tắc bình đẳng giữa nam và nữ.

Trên cơ sở Hiến pháp, Bộ luật Dân sự năm 2015 bảo vệ các quyền nhân thân gắn với quyền tình dục như quyền được bảo đảm an toàn về thân thể, quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, quyền về đời sống riêng tư, quyền xác định lại giới tính và quyền chuyển đổi giới tính theo quy định của pháp luật. Đây là cơ sở để xử lý các hành vi xâm phạm quyền riêng tư hoặc danh dự liên quan đến đời sống tình dục.

Trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 khẳng định nguyên tắc kết hôn tự nguyện, tiến bộ và bình đẳng. Khoản 2 Điều 8 quy định Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính nhưng cũng không còn quy định cấm kết hôn như trước đây. Điều này thể hiện sự thay đổi trong chính sách pháp luật theo hướng không can thiệp vào việc chung sống tự nguyện của các cặp đôi cùng giới.

Đối với phòng, chống bạo lực gia đình, Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 đã bổ sung quy định coi hành vi cưỡng ép vợ hoặc chồng thực hiện quan hệ tình dục trái ý muốn là hành vi bạo lực gia đình bị nghiêm cấm. Đây là bước tiến quan trọng trong việc khẳng định nguyên tắc đồng thuận trong quan hệ hôn nhân.

Bộ luật Lao động năm 2019 cũng lần đầu tiên quy định khái niệm quấy rối tình dục tại nơi làm việc, tạo cơ sở để doanh nghiệp xây dựng nội quy xử lý và bảo vệ người lao động trước các hành vi xâm phạm.

Ngoài ra, Luật Bình đẳng giới năm 2006, Luật Người khuyết tật năm 2010, Luật Trẻ em năm 2016 cùng nhiều văn bản hướng dẫn chuyên ngành tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền của các nhóm yếu thế trong xã hội.

Bên cạnh pháp luật trong nước, Việt Nam còn là thành viên của nhiều điều ước quốc tế quan trọng như Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR), Công ước xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ (CEDAW), Công ước về quyền trẻ em (CRC) và Công ước về quyền của người khuyết tật (CRPD). Các điều ước này góp phần định hướng việc giải thích, áp dụng và hoàn thiện pháp luật Việt Nam trong lĩnh vực bảo vệ quyền con người nói chung và quyền tình dục nói riêng.

4. Các hành vi vi phạm quyền tình dục và chế tài xử lý theo pháp luật

Các hành vi xâm phạm quyền tình dục có thể bị xử lý bằng chế tài hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy theo tính chất, mức độ vi phạm.

Đối với trách nhiệm hình sự, Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định nhiều tội danh nhằm bảo vệ quyền tự quyết về tình dục của cá nhân.

Các tội phạm điển hình gồm tội hiếp dâm theo Điều 141, tội cưỡng dâm theo Điều 143, các tội xâm hại tình dục người dưới 16 tuổi quy định tại các Điều 142 đến Điều 147, tội mua bán người và mua bán người dưới 16 tuổi tại Điều 150 và Điều 151, cùng tội làm nhục người khác tại Điều 155 trong trường hợp hành vi xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm liên quan đến đời sống tình dục.

Một điểm đáng chú ý là Bộ luật Hình sự đã mở rộng phạm vi bảo vệ bằng việc bổ sung khái niệm "thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác", qua đó không chỉ giới hạn ở hành vi giao cấu mà còn bao quát nhiều hình thức xâm hại tình dục khác, góp phần bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của nạn nhân.

Đối với các hành vi chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, pháp luật quy định nhiều chế tài xử phạt vi phạm hành chính.

Theo Nghị định số 144/2021/NĐ-CP, hành vi sàm sỡ hoặc quấy rối tình dục tại nơi công cộng có thể bị phạt tiền từ 2.000.000 đồng đến 8.000.000 đồng, đồng thời buộc xin lỗi công khai nếu nạn nhân có yêu cầu theo quy định.

Trong môi trường lao động, Nghị định số 12/2022/NĐ-CP quy định cá nhân thực hiện hành vi quấy rối tình dục tại nơi làm việc có thể bị phạt tiền từ 15.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng nếu chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự. Người lao động còn có thể bị áp dụng hình thức kỷ luật sa thải theo Điều 125 Bộ luật Lao động năm 2019 nếu nội quy lao động có quy định.

Đối với hành vi cưỡng ép vợ hoặc chồng quan hệ tình dục trái ý muốn nhưng chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm, người vi phạm có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định về phòng, chống bạo lực gia đình, đồng thời phải thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định của pháp luật.

Việc thiết lập đồng thời cơ chế xử lý hành chính, dân sự và hình sự góp phần bảo đảm quyền tự quyết về thân thể, nâng cao hiệu quả phòng ngừa và xử lý các hành vi xâm phạm quyền tình dục trong xã hội.

5. Giải đáp các thắc mắc thường gặp về quyền tình dục và quyền tự quyết cá nhân

Cưỡng ép quan hệ tình dục giữa vợ và chồng có vi phạm pháp luật không?

Có. Theo Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022, cưỡng ép vợ hoặc chồng thực hiện hành vi quan hệ tình dục trái ý muốn là hành vi bạo lực gia đình bị nghiêm cấm. Nếu hành vi có đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo Bộ luật Hình sự, người thực hiện còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội hiếp dâm hoặc tội cưỡng dâm, không có ngoại lệ chỉ vì hai bên đang tồn tại quan hệ hôn nhân.

Quấy rối tình dục tại nơi làm việc và nơi công cộng được xử lý như thế nào?

Tại nơi làm việc, người có hành vi quấy rối tình dục có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo Nghị định số 12/2022/NĐ-CP, đồng thời bị xử lý kỷ luật lao động, kể cả hình thức sa thải nếu đáp ứng điều kiện theo Bộ luật Lao động năm 2019. Đối với nơi công cộng, hành vi sàm sỡ hoặc quấy rối tình dục có thể bị xử phạt theo Nghị định số 144/2021/NĐ-CP. Nếu hành vi gây hậu quả nghiêm trọng hoặc đủ yếu tố cấu thành tội phạm thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Các cặp đôi cùng giới tính có được pháp luật bảo vệ quyền tình dục và quyền riêng tư không?

Có. Mặc dù pháp luật Việt Nam chưa thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính, nhưng quyền bất khả xâm phạm về thân thể, quyền riêng tư, quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm và quyền không bị xâm hại tình dục vẫn được bảo vệ bình đẳng theo Hiến pháp năm 2013, Bộ luật Dân sự năm 2015 và Bộ luật Hình sự năm 2015 đối với mọi cá nhân, không phân biệt xu hướng tình dục.

Quyền tình dục của người khuyết tật và người chưa thành niên được bảo vệ như thế nào?

Đối với người khuyết tật, pháp luật bảo đảm quyền kết hôn, quyền làm cha mẹ và quyền tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe trên cơ sở bình đẳng, đồng thời nghiêm cấm các hành vi cản trở hoặc xâm phạm các quyền này.

Đối với người chưa thành niên, pháp luật áp dụng cơ chế bảo vệ đặc biệt. Mọi hành vi xâm hại tình dục trẻ em đều bị xử lý nghiêm theo Bộ luật Hình sự. Đặc biệt, việc giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác với người dưới độ tuổi luật định có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự ngay cả khi có sự đồng thuận của người chưa thành niên, nhằm bảo đảm sự phát triển toàn diện và an toàn của trẻ em.

Ngoài ra, quý bạn đọc cũng có thể tham khảo thêm một số nội dung pháp lý khác về tình dục như:

• Bao nhiêu tuổi thì được quan hệ tình dục hợp pháp theo quy định?
• Quan hệ tình dục tự nguyện khi cả hai chưa đủ tuổi có phạm luật hình sự