Quyết định hình phạt trong trường hợp phạm tội chưa đạt theo Điều 57 BLHS

Tại Việt Nam, các quy định liên quan đến phạm tội chưa đạt, đặc biệt là việc quyết định hình phạt, đã được quy định rõ ràng tại Điều 57 Bộ luật Hình sự 2015 (BLHS), sửa đổi bổ sung năm 2017.

1. Phạm tội chưa đạt là gì? Các hình thức phạm tội chưa đạt

Khái niệm "phạm tội chưa đạt" được quy định cụ thể và rõ ràng tại Điều 15 Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017. Theo đó, "Phạm tội chưa đạt là cố ý thực hiện tội phạm nhưng không thực hiện được đến cùng vì những nguyên nhân ngoài ý muốn của người phạm tội".  

Phân tích định nghĩa này cho thấy hai thành tố pháp lý cơ bản: Thứ nhất, người phạm tội đã có hành vi cố ý thực hiện tội phạm. Thứ hai, tội phạm không được thực hiện đến cùng, và nguyên nhân của sự không hoàn thành này không phải do ý muốn chủ quan của họ mà là do các yếu tố khách quan.  

Trên thực tiễn xét xử, "phạm tội chưa đạt" được phân loại thành hai hình thức chính :  

• Phạm tội chưa đạt chưa hoàn thành: Đây là trường hợp người phạm tội mới chỉ bắt đầu thực hiện hành vi khách quan của tội phạm nhưng chưa thực hiện hết các hành vi đó thì bị ngăn cản, khiến tội phạm không thể tiếp tục được. Ví dụ, một người đang chuẩn bị đâm nạn nhân thì có người khác can ngăn, tri hô hoặc lực lượng chức năng có mặt kịp thời để bắt giữ, khiến hành vi không thể diễn ra và hậu quả chưa xảy ra.  
• Phạm tội chưa đạt đã hoàn thành: Trường hợp này phức tạp và mang ý nghĩa pháp lý sâu sắc hơn. Người phạm tội đã thực hiện đầy đủ các hành vi cần thiết để tội phạm xảy ra như ý muốn chủ quan của họ, nhưng vì một lý do ngoài ý muốn mà hậu quả cuối cùng vẫn không xảy ra. Ví dụ, một người muốn giết nạn nhân và đã đâm nhiều nhát vào vị trí trọng yếu, nghĩ rằng nạn nhân đã chết nên bỏ đi, nhưng do người khác phát hiện và đưa đi cấp cứu kịp thời, nạn nhân được cứu sống. Đây là tình huống thể hiện rõ ràng sự đối lập giữa ý chí của kẻ phạm tội và kết quả thực tế.

Ví dụ điển hình là trường hợp một người cố ý trộm cắp tài sản nhưng bị phát hiện và bắt giữ trước khi chiếm đoạt được tài sản, hoặc cố ý giết người nhưng nạn nhân được cấp cứu kịp thời nên không tử vong, hoặc chuẩn bị địa điểm, lên kế hoạch theo dõi để bắt cóc con tin nhưng lại không thực hiện được do bị người khác phát hiện.

Phân biệt phạm tội chưa đạt với các giai đoạn khác:

Việc phân biệt phạm tội chưa đạt với các giai đoạn khác của quá trình thực hiện tội phạm là vô cùng quan trọng để xác định chính xác trách nhiệm hình sự. Phạm tội chưa đạt khác với chuẩn bị phạm tội ở chỗ hành vi đã bắt đầu trực tiếp xâm phạm đến khách thể của tội phạm, trong khi hành vi chuẩn bị chỉ dừng lại ở việc tạo ra các điều kiện để thực hiện tội phạm. Các hành vi chuẩn bị có thể bao gồm tìm kiếm công cụ, phương tiện hoặc liên kết nhóm tội phạm. Ngoài ra, phạm tội chưa đạt cũng cần được phân biệt với hành vi tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội. Điểm khác biệt mấu chốt là trong trường hợp tự ý chấm dứt, người phạm tội tự nguyện dừng lại, còn trong phạm tội chưa đạt, việc không thực hiện được đến cùng là do nguyên nhân khách quan, không phụ thuộc vào ý muốn của họ.  

Một điểm đáng chú ý trong lý luận pháp lý Việt Nam là sự thiếu vắng một điều luật chung, bao trùm để định nghĩa "tội phạm chưa hoàn thành". Thay vào đó, BLHS quy định từng trường hợp riêng lẻ tại Điều 14 (chuẩn bị phạm tội) và Điều 15 (phạm tội chưa đạt). Điều này tạo ra một khoảng trống lý luận, khiến các chuyên gia pháp lý phải tự định nghĩa và phân loại khái niệm này trong các công trình nghiên cứu. Sự phân mảnh này dẫn đến việc các học giả đề xuất bổ sung một điều luật khái quát về "Tội phạm chưa hoàn thành" để tạo ra một cơ sở lý luận vững chắc hơn, kết nối chặt chẽ các quy định liên quan (Điều 14, Điều 15 và Điều 57) và làm nền tảng cho việc áp dụng pháp luật một cách nhất quán hơn.  Xem phân tích chi tiết về: Quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội 

2. Quyết định hình phạt đối với hành vi phạm tội chưa đạt

Điều 57 BLHS năm 2015 quy định về quyết định hình trong trường hợp phạm tội chưa đạt như sau:

Điều 57. Quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt

1. Đối với hành vi chuẩn bị phạm tội và hành vi phạm tội chưa đạt, hình phạt được quyết định theo các điều của Bộ luật này về các tội phạm tương ứng tùy theo tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi, mức độ thực hiện ý định phạm tội và những tình tiết khác khiến cho tội phạm không thực hiện được đến cùng.

2. Đối với trường hợp chuẩn bị phạm tội, hình phạt được quyết định trong phạm vi khung hình phạt được quy định trong các điều luật cụ thể.

3. Đối với trường hợp phạm tội chưa đạt, nếu điều luật được áp dụng có quy định hình phạt cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình thì áp dụng hình phạt tù không quá 20 năm; nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt không quá ba phần tư mức phạt tù mà điều luật quy định.

Theo quy định của pháp luật, người phạm tội chưa đạt phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm chưa đạt. Mặc dù tội phạm chưa gây ra hậu quả cuối cùng như dự định, hành vi đã thể hiện rõ ý chí phạm tội và vẫn được coi là nguy hiểm cho xã hội. Do đó, việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi này là hoàn toàn hợp lý, phản ánh nguyên tắc "trừng phạt hành vi, không chỉ hậu quả".  

Để đảm bảo sự công bằng và tính nhân văn, Bộ luật Hình sự có những quy định riêng về việc quyết định hình phạt đối với hành vi phạm tội chưa đạt. Theo Khoản 3 Điều 57 Bộ luật Hình sự :  

• Đối với trường hợp điều luật áp dụng có quy định hình phạt cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình, mức hình phạt tù sẽ không quá 20 năm.  
• Đối với trường hợp hình phạt là tù có thời hạn, mức hình phạt không quá ba phần tư mức phạt tù mà điều luật quy định.  

Các quy định này thể hiện sự cân nhắc của nhà làm luật giữa tính nguy hiểm của hành vi và việc hậu quả không xảy ra. Mặc dù vẫn truy cứu trách nhiệm, nhưng hình phạt được giới hạn để đảm bảo sự công bằng, giảm nhẹ hơn so với tội phạm đã hoàn thành.

Pháp luật Việt Nam cũng có những quy định riêng biệt và nhân đạo hơn đối với người dưới 18 tuổi. Theo Điều 102 Bộ luật Hình sự, việc quyết định hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội chưa đạt được thực hiện theo nguyên tắc quy định tại Khoản 1 Điều 57. Cụ thể, mức hình phạt cao nhất áp dụng đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội chưa đạt không quá một phần ba mức hình phạt quy định tại Điều 100 và Điều 101 của Bộ luật này.

2.1. Nguyên tắc quyết định hình phạt đối với phạm tội chưa đạt 

Các nguyên tắc chung và cụ thể: Việc quyết định hình phạt đối với phạm tội chưa đạt được quy định tại Điều 57 BLHS 2015. Theo đó, Tòa án phải tuân thủ các nguyên tắc chung của việc quyết định hình phạt, bao gồm các căn cứ như tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi, nhân thân người phạm tội và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Ngoài các nguyên tắc chung, Điều 57 còn đưa ra các căn cứ cụ thể cho Tòa án khi xem xét, bao gồm mức độ thực hiện ý định phạm tội và các tình tiết khác khiến tội phạm không thực hiện được đến cùng. Điều này cho phép Tòa án đánh giá một cách toàn diện, không chỉ dựa trên kết quả mà còn dựa trên ý chí và hành vi đã thực hiện của người phạm tội.  

Quy tắc giới hạn hình phạt: tại Điều 57 BLHS cũng đặt ra các giới hạn hình phạt cụ thể, thể hiện sự khoan hồng của pháp luật đối với những trường hợp tội phạm chưa được hoàn thành :  

• Giới hạn 1: Đối với tội phạm mà điều luật áp dụng có khung hình phạt cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình, hình phạt tù được áp dụng không quá 20 năm.  
• Giới hạn 2: Đối với tội phạm có khung hình phạt là tù có thời hạn, mức hình phạt không quá ba phần tư mức phạt tù mà điều luật quy định.  

2.2. Trách nhiệm Hình sự của người dưới 18 tuổi phạm tội chưa đạt

Việc quyết định hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội chưa đạt được thực hiện theo nguyên tắc chung tại Điều 57 BLHS, đồng thời phải tuân thủ các quy định riêng cho người chưa thành niên. Điều 12 BLHS 2015, sửa đổi bởi Khoản 3 Điều 1 Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2017 quy định về độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự: "Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ những tội phạm mà Bộ luật này có quy định khác" và "Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng".

Theo đó, mức độ chịu trách nhiệm hình sự sẽ được căn cứ xác định theo mức độ tuổi và mức tội phạm:

• Từ đủ 16 tuổi trở lên: Chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm.
• Từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi: Chỉ chịu trách nhiệm hình sự về tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng.  

3. Phân tích thực tiễn áp dụng pháp luật qua bản án, án lệ điển hình 

3.1. Phân tích Án lệ số 45/2021/AL

Bối cảnh và Diễn biến vụ án: Án lệ số 45/2021/AL là một trường hợp đặc biệt làm rõ cách thức áp dụng pháp luật đối với tội "Giết người" thuộc trường hợp "Phạm tội chưa đạt". Vụ án liên quan đến các bị cáo Nguyễn Bá T, Phạm Quang V, Phạm Hoàng T1 và Nguyễn Đinh An K. Do bực tức vì bị hại Hồng Quốc A có quan hệ tình cảm với người yêu cũ của mình, Nguyễn Bá T đã rủ các đồng phạm tìm đánh anh A, với ý định rõ ràng là "tiêu diệt nó". Các bị cáo đã tấn công dã man bị hại bằng tay, chân và dùng thanh gỗ đập vào đầu, cho đến khi nạn nhân bất tỉnh. Mặc dù nạn nhân không chết, nhưng kết quả giám định pháp y cho thấy anh A bị chấn thương sọ não, sống thực vật, với tỷ lệ tổn hại sức khỏe là 100%.  

Giải pháp pháp lý và nguyên tắc rút ra: Tòa án cấp sơ thẩm đã xét xử các bị cáo về tội "Giết người" và Án lệ đã xác nhận phán quyết này là có căn cứ, dựa trên ý chí chủ quan cố ý tước đoạt tính mạng của các bị cáo. Tuy nhiên, mặc dù hậu quả nghiêm trọng (tổn hại sức khỏe 100%), Tòa án vẫn xác định vụ án thuộc trường hợp "Phạm tội chưa đạt" vì hậu quả chết người không xảy ra. Án lệ này đã đưa ra một nguyên tắc pháp lý quan trọng: ngay cả khi bị hại bị thương tích rất nặng và sống thực vật, Tòa án vẫn phải áp dụng giới hạn hình phạt của Điều 57 BLHS.  

Đánh giá tác động: Sự ra đời của Án lệ 45/2021/AL cho thấy đã từng có sự lúng túng trong thực tiễn xét xử, đặc biệt là đối với các vụ án có hậu quả đặc biệt nghiêm trọng như trường hợp này. Việc Tòa án cấp sơ thẩm ban đầu đã tuyên mức án tù chung thân cho thấy một sự căng thẳng giữa quy định pháp luật và mong muốn của cơ quan xét xử trong việc trừng trị một hành vi dã man. Mức hình phạt này đã không tuân thủ giới hạn "không quá 20 năm tù" của khoản 3 Điều 57 BLHS. Án lệ này, thông qua việc Tòa án cấp phúc thẩm phải sửa lại bản án sơ thẩm , đã trở thành một công cụ chấn chỉnh kịp thời, đảm bảo việc áp dụng pháp luật được thống nhất và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định tại Điều 57. Điều này khẳng định rằng trong bất kỳ hoàn cảnh nào, nguyên tắc giảm nhẹ hình phạt cho tội phạm chưa đạt phải được ưu tiên áp dụng.  

3.2. Phân tích bản án qua thực tiễn xét xử 

Mặc dù không có dữ liệu thống kê chi tiết các bản án trong thời gian năm 2020 - 2025. Nhưng, thực tế, một số bản án điển hình đã có thể minh họa cho việc áp dụng pháp luật đối với phạm tội chưa đạt trong các tội danh khác nhau. Bảng 1 dưới đây cho thấy sự đa dạng về mức hình phạt dựa trên tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi.  

Bảng phân tích hình phạt trong cácvụ án phạm tội chưa đạt điển hình:

Đánh giá tổng quan thực tiễn: Các bản án trên cho thấy mức hình phạt đối với tội phạm chưa đạt tại Việt Nam có sự chênh lệch lớn, phụ thuộc vào bản chất của tội danh, tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi đã thực hiện, và các tình tiết cụ thể của vụ án. Mặc dù cùng là "chưa đạt", mức hình phạt có thể từ án treo (trộm cắp) đến nhiều năm tù giam (giết người, ma túy), phản ánh sự linh hoạt của Tòa án trong việc cân nhắc các yếu tố để đưa ra phán quyết phù hợp.

4. Những bất cập, hạn chế và đề xuất hoàn thiện pháp luật

Một trong những bất cập chính là việc hệ thống pháp luật hiện hành (Đặc biệt là tại Điều 57 BLHS) chưa phân biệt rõ hai trường hợp của phạm tội chưa đạt: "phạm tội chưa đạt chưa hoàn thành" và "phạm tội chưa đạt đã hoàn thành".  

• Phạm tội chưa đạt chưa hoàn thành: Là trường hợp người phạm tội chưa thực hiện hết các hành vi cần thiết để gây ra hậu quả.
• Phạm tội chưa đạt đã hoàn thành: Là trường hợp người phạm tội đã thực hiện hết các hành vi cần thiết, nhưng hậu quả không xảy ra vì lý do khách quan.  

Ví dụ, trường hợp một người cầm súng định bắn người khác nhưng bị giật súng trước khi bóp cò là "chưa đạt chưa hoàn thành". Ngược lại, trường hợp người đó đã bóp cò, viên đạn găm trúng mục tiêu nhưng nạn nhân được cứu sống là "chưa đạt đã hoàn thành". Việc thiếu phân biệt này có thể dẫn đến hình phạt chưa thực sự tương xứng với mức độ nguy hiểm và ý chí phạm tội đã biểu hiện. Triết lý đằng sau bất cập này là sự căng thẳng trong việc Tòa án nên trừng phạt dựa trên ý định phạm tội hay kết quả thực tế. Điều 57 hiện tại chủ yếu tập trung vào kết quả không xảy ra, từ đó giới hạn mức phạt, nhưng chưa đủ để phản ánh hết sự khác biệt về mức độ cố ý và nguy hiểm giữa hai loại hành vi "chưa đạt" này.

Một số kiến nghị có thể làm rõ ràng, cụ thể hơn về quy định "Quyết định hình phạt trong trường hợp phạm tội chưa đạt":

• Bổ sung điều luật về "Tội phạm chưa hoàn thành": Kiến nghị xây dựng một điều luật mới để làm nguyên tắc chung, quy định "Tội phạm chưa hoàn thành là hành vi chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt".  
• Sửa đổi Điều 15 BLHS: Đề xuất sửa đổi Điều 15 để phân biệt rõ hai loại "phạm tội chưa đạt" như đã phân tích ở trên, đồng thời bổ sung quy định "Trường hợp phạm tội chưa đạt đã hoàn thành phải chịu trách nhiệm hình sự nghiêm khắc hơn so với phạm tội chưa đạt chưa hoàn thành".  
• Tiếp tục ban hành án lệ: Các cơ quan tư pháp cần tiếp tục ban hành các án lệ để làm rõ những tình huống phức tạp và đảm bảo tính thống nhất trong xét xử, như vai trò quan trọng của Án lệ 45/2021/AL đã chứng minh.

5. So sánh pháp luật quốc tế về xử lý tội phạm chưa đạt

Hệ thống Pháp luật Dân sự (Civil Law) - Trường hợp Cộng hòa Pháp: Tại Pháp, khái niệm "la tentative" (sự cố gắng phạm tội) được quy định tại Điều 121-5 của Bộ luật Hình sự. Một hành vi được coi là "la tentative" khi đáp ứng hai điều kiện tích lũy: (1) có "commencement d'exécution" (bắt đầu thực hiện), tức là hành vi trực tiếp dẫn đến việc phạm tội; và (2) không có "l’absence de désistement volontaire" (tự nguyện từ bỏ), tức là việc không hoàn thành tội phạm là do nguyên nhân nằm ngoài ý muốn của người thực hiện. Một điểm khác biệt lớn so với Việt Nam là hình phạt đối với "la tentative" thường tương đương với tội phạm đã hoàn thành. Điều này thể hiện triết lý trừng phạt mạnh mẽ, tập trung vào việc trấn áp ý chí phạm tội ngay từ khi nó được thể hiện qua hành vi, bất kể hậu quả có xảy ra hay không.  

Hệ thống Pháp luật Thông luật (Common Law) - Trường hợp Hoa Kỳ: Hệ thống pháp luật liên bang Hoa Kỳ không có một đạo luật chung về tội phạm chưa đạt mà quy định riêng lẻ cho từng tội danh. Tuy nhiên, lý luận pháp lý tại Hoa Kỳ chịu ảnh hưởng lớn từ Bộ luật Hình sự Mẫu (Model Penal Code), với nguyên tắc cốt lõi là "substantial step" (bước đi đáng kể). Nguyên tắc này yêu cầu hành vi của bị cáo phải vượt qua giai đoạn chuẩn bị đơn thuần và đủ mạnh để chứng minh rõ ràng ý định phạm tội. Tương tự như Pháp, hình phạt đối với tội cố ý (attempted crime) thường là tương đương với tội phạm đã hoàn thành. Triết lý này nhấn mạnh rằng ý định phạm tội và hành vi đã được thực hiện là đủ để xử lý nghiêm minh, độc lập với kết quả cuối cùng.  

So sánh pháp luật Việt Nam với Pháp và Hoa Kỳ cho thấy một sự khác biệt triết lý sâu sắc trong việc quyết định hình phạt đối với phạm tội chưa đạt.

Bảng so sánh nguyên tắc quyết định hình phạt đối với phạm tội chưa đạt:

Sự khác biệt này cho thấy pháp luật Việt Nam, với giới hạn hình phạt tại Điều 57, thể hiện một triết lý hình phạt thiên về kết quả, coi trọng việc tội phạm chưa được hoàn thành. Ngược lại, Pháp và Hoa Kỳ, với nguyên tắc trừng phạt "tương đương với tội đã hoàn thành", thể hiện một triết lý hình phạt tập trung vào ý định phạm tội. Đối với họ, ý chí tội phạm đã hình thành và hành vi đã bắt đầu là đủ để trừng trị như tội đã xảy ra. Điều này tạo ra một thông điệp răn đe mạnh mẽ hơn.

Tóm lại, Khung pháp lý hiện hành đối với trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt, mặc dù đầy đủ về mặt kỹ thuật, vẫn còn một số điểm cần hoàn thiện về mặt lý luận, đặc biệt là sự thiếu một định nghĩa bao trùm về "tội phạm chưa hoàn thành", điều này cho phép Tòa án cân nhắc toàn diện giữa ý định và hậu quả thực tế, qua đó quyết định mức hình phạt hợp lý. Tuy nhiên, một số bất cập vẫn tồn tại, như việc chưa phân biệt rõ phạm tội chưa đạt “chưa hoàn thành” và “đã hoàn thành”.Thực tiễn xét xử, qua các án lệ điển hình, cho thấy sự cần thiết của các hướng dẫn pháp lý để đảm bảo tính thống nhất trong việc áp dụng pháp luật. Án lệ số 45/2021/AL đã đóng vai trò quan trọng trong việc chấn chỉnh việc áp dụng hình phạt, khẳng định nguyên tắc giảm nhẹ hình phạt cho tội phạm chưa đạt. Song, các vụ án thực tiễn cũng chỉ ra sự chênh lệch lớn về mức phạt, tùy thuộc vào bản chất tội danh và các yếu tố đi kèm. Vì vậy, việc hoàn thiện pháp luật và tiếp tục ban hành án lệ là cần thiết để đảm bảo tính thống nhất, công bằng và hiệu quả trong xét xử.