Sự phân biệt giữa quyền cơ bản và các quyền khác trong Hiến pháp

1. Sự phân biệt giữa quyền cơ bản và các quyền khác

“Quyền cơ bản” (‘fundamental rights’ hoặc ‘basic rights’) được bảo vệ khỏi những can thiệp chính trị bởi một cơ quan tư pháp độc lập. Ngoài ra, các nhà lập hiến đã xây dựng những rào cản chống lại sự can thiệp chính trị đối với các quyền cơ bản, thường là bằng cách kèm theo đạo luật về quyền với quy trình sửa đổi khó khăn hơn. “Quyền con người” là một thuật ngữ chung; nó bao hàm nội dung của hiến pháp được thể hiện trong đạo luật về quyền có hiệu lực trực tiếp, nhưng còn được mở rộng ra ngoài đạo luật đó. Quyền con người liên quan đến các nội dung trong lời nói đầu, các nguyên tắc theo đó nhà nước vận hành, quốc tịch, các thiết chế, chế độ bầu cử, lĩnh vực an ninh và thậm chí là các điều khoản về tài chính. Các quyền có bản còn thách thức cả hệ thống lập pháp do không xuất phát từ luật, do đó, có thể được sử dụng để kiểm soát các hành vi chính trị và các hành động của công quyền trong khuôn khổ pháp quyền. Thủ tục tố tụng đúng đắn, bình đẳng theo pháp luật, bảo vệ để không bị phân biệt đối xử và các quyền cơ bản tương tự tạo nên các tiêu chuẩn pháp lý mà cơ quan hành chính phải tuân theo. Việc xác định xem liệu những tiêu chuẩn này có được tuân theo hay không trong trường hợp xảy ra tranh chấp là vấn đề tư pháp chứ không phải là chính trị. Việc hạn chế hoặc tạm đình chỉ thực hiện các quyền cơ bản cần phải được hiến pháp quy định rõ ràng trong các trường hợp khẩn cấp, nhưng ngay cả lúc đó không phải mọi quyền cơ bản đều có thể bị hạn chế. Ví dụ, luật quốc tế không cho phép hạn chế quyền tự do không bị tra tấn. Các quốc gia khác nhau có các quy định khác nhau về quyền nào có thể bị hạn chế trong trường hợp khẩn cấp và điều kiện áp dụng trong trường hợp đó. Còn có phương án khá phổ biến ở các nước là cho phép cơ quan tư pháp xem xét lại trong trường hợp các quyền cơ bản này bị vi phạm trực tiếp khi thực thi tình trạng khẩn cấp và khi có một cá nhân chỉ được ra rằng quyền của họ bị vi phạm trực tiếp. Hạn chế quyền là một biện pháp đình chỉ không áp dụng một hoặc một vài điểu khoản về các quyền ít nhất là trên cơ sở tạm thời. Không được áp dụng nó như một biện pháp phân biệt đối xử, nhất là khi tình trạng khẩn cấp được áp dụng cho một phần nào đó chứ không phải toàn thể lãnh thổ quốc gia trong một thời gian dài.

2. Những giới hạn đối với các quyền cơ bản theo hiến pháp

Những giới hạn đối với các quyền cơ bản theo hiến pháp, ví dụ như đối với quyền tự do ngôn luận để ngăn ngừa việc phát ngôn gây hận thù cần được coi là các tiêu chuẩn pháp lý. Nếu tiêu chuẩn đó không được đảm bảo, hệ quả (lấy phát ngôn gây hận thù làm ví dụ) có thể gây rủi ro tạo điều kiện cho các nhà chính trị thiên lệch biến hoạt động tranh cử không còn bình đẳng bằng cách xâm phạm quyền tự do ngôn luận khi cho rằng một bài diễn thuyết thường là của đối thủ có tính chất gây hận thù. Có thể là cần có sự đồng thuận về chính trị khi cần mở rộng quyền cơ bản, mà sự đồng thuận này lại phụ thuộc một phần lớn, nếu không nói là phụ thuộc toàn bộ vào hệ thống chính trị lập pháp. Các nhà lập hiến có thể rất muốn tránh việc “tư pháp hóa chính trị” khi mà các thẩm phán đề xuất giải quyết vấn đề chính trị bằng những giải pháp kĩ thuật pháp lý. Điều đó không chỉ làm tăng lên những tranh chấp về thể chế giữa cơ quan tư pháp và các nhánh khác của chính phủ; nó còn mang đến rủi ro về sự bất ổn chính trị một cách nguy hiểm làm phương hại đến các thể chế dân chủ vốn đã dễ tổn thương sau thời hậu chiến và không còn là một kênh giải quyết các bất đồng căn bản nữa. Câu hỏi về việc làm thế nào để giải quyết các quyền còn gây tranh luận nhưng không nhất thiết là quyền căn bản gây khó khăn cho nhiều nhà lập hiến.

3. Thực thi các quyền

Một khi các quyền đã được quy định trong hiến pháp, liệu nó có hiệu lực thực tế? Như đã đề cập, hầu hết các hiến pháp trên thế giới đều ghi nhận các quyền. Nhưng việc ghi nhận các quyền trong hiến pháp không phải lúc nào cũng dẫn đến văn hóa tôn trọng quyền, mà nhiều khi vẫn tồn tại khoảng cách rộng lớn giữa quyền trong hiến pháp và quyền trên thực tế. Mặc dù quyền con người được ghi nhận trong văn bản hiến pháp mang đến các lợi ích nhất định, nhưng với sự phát triển của quyền lực, các nhà lập hiến vẫn cần phải cân nhắc kĩ lưỡng khía cạnh thứ hai của ghi nhận quyền là việc thực thi các quyền này. Theo luật quốc tế, thực thi các quyền con người trước hết là trách nhiệm của nhà nước là chủ thể đảm bảo pháp quyền. Nghĩa vụ của nhà nước là phải đưa ra các biện pháp nhằm đảm bảo hiệu lực của các quyền và đảm bảo sự tiếp cận hệ thống pháp lý để các nạn nhân có thể đòi hỏi các biện pháp khắc phục hiệu quả. Mặc dù hiến pháp có thể ghi nhận các quyền và mở rộng các quyền này một cách đáng kể, trên thực tế không có nhiều biện pháp thực thi. Mặc dù vậy, các nhà lập hiến cần dự liệu các biện pháp để thực thi và đảm bảo hiệu lực của các quyền.

4. Hỗ trợ giải thích hiến pháp

Bản thân hiến pháp không thể giải quyết các vấn đề về nội dung của quyền con người. Mặc dù một số điều khoản của quyền con người trong hiến pháp được ghi nhận cụ thể, nhiều điều khoản khác chỉ mang tính nguyên tắc và trừu tượng. Tính chất chung chung này có thể là do truyền thống soạn thảo luật, hoặc là kết quả của sự thỏa hiệp. Tuy nhiên, việc thực thi các quy định có tính chất chung chung là một vấn đề khó khăn vì nó đòi hỏi việc giải thích hiến pháp. Các nhà lập hiến cần đưa ra hướng dẫn trong việc giải thích hiến pháp. Đó có thể là các nguyên tắc và tuyên bố trong lời nói đầu. Đề ra nền tảng đạo đức của hiến pháp cũng là một lựa chọn nữa, nhưng lựa chọn đó có thể gây rắc rối nếu đạo lý đó không phổ biến trong nội bộ quốc gia hoặc mâu thuẫn với các điều khoản khác của hiến pháp. Một số hiến pháp có các điều khoản đòi hỏi việc giải thích phải liên kết với các điều khoản khác và với dự định mang lại cho việc giải thích đó hiệu lực áp dụng có chủ đích. Một số nhà lập hiến đã nỗ lực thúc đẩy việc thực thi hiến pháp sau này bằng cách soạn thảo hiến pháp như một bản hướng dẫn pháp lý một cách các chi tiết, ví dụ một nhóm thiểu số thì có những quyền nào.

5. Quy trình, thủ tục thực thi các điều khoản về quyền con người

Tòa án không chỉ có xét xử những vụ việc tranh chấp rõ ràng về quyền con người; một phần quan trọng trong công việc của tòa án là giải quyết những mảng mờ của quyền con người còn thiếu rõ ràng, chắc chắn và còn có nhiều quan điểm khác nhau. Trong quá trình đàm phán về Hiến pháp mới tại Nam Phi (1994-1996), các nhà lãnh đạo của Quốc hội lập hiến thống nhất rằng án tử hình vi phạm các nguyên tắc của quyền con người. Nhưng án tử hình lúc đó vẫn còn rất phổ biến; nếu đưa ra trưng cầu dân ý thì người dân có thể ủng hộ biện pháp này. Những người soạn thảo chọn cách để việc giải quyết vấn đề này cho Tòa án Hiến pháp vừa mới thành lập. Theo thủ tục hợp pháp, Tòa tuyên bố rằng án tử hình là vi hiến và vi phạm nguyên tắc quyền con người. Tính hợp pháp của tòa, mặc dù mới được thành lập và bất chấp thái độ không tin tưởng khắp xã hội đối với các thiết chế nhà nước đã giúp cho tòa đóng vai trò trọng tài với kết cục được chấp rộng rãi. Tuy nhiên, điều này không làm cho vấn đề lắng xuống và trong chiến dịch tranh cử năm 2005, một số nhà lãnh đạo đã nêu vấn đề trưng cầu dân ý về án tử hình nhằm gây dựng lòng tin rằng họ cương quyết đấu tranh chống tội phạm. Các tòa án tham gia vào hoạt động này có thể được coi là “làm luật” hơn là giải thích luật. Điều này trở nên quan trọng khi có sự thay đổi hoặc sửa đổi hiến pháp thiếu sự chấp thuận một cách dân chủ. Các chủ thể chính trị lại nhìn nhận việc việc tòa án tuyên về các quyền của các nhóm thiểu số hoặc các nhóm ngoài rìa với thái độ nghi ngại, một phần vì họ muốn độc quyền trong “làm luật” và một phần vì điều đó nằm ngoài vòng kiểm soát của họ về mặt đảng phái đối với cử tri. Để duy trì sự cân bằng mỏng manh trong hiến pháp về vấn đề dân tộc liên quan đến quyền con người được thừa nhận thuộc về một quốc gia và dân tộc, Hiến pháp Ethiopia đã quy định rõ ràng nhánh lập pháp là cơ quan duy nhất có quyền giải thích bất kỳ điều khoản nào của hiến pháp, bao gồm cả các nội dung tranh chấp tại tòa án.

6. Thủ tục khiếu kiện về quyền trong hiến pháp

Ai là người có quyền khiếu kiện và yêu cầu thực thi các quyền? Đó chỉ có thể là cá nhân mà quyền bị trực tiếp vi phạm, hay một nhóm có quan tâm có thể thay mặt cá nhân đó theo đuổi vụ việc? Một nhóm bất kỳ nhân danh lợi ích công? Đây là những câu hỏi quan trọng khi đề cập đến việc thực thi quyền con người ở tòa án. Trong khi đó, các quy định về thủ tục tiếp cận tòa án để thực thi quyền con người chỉ được khái quát hóa ở mức độ cao trong hiến pháp. Có lẽ mức độ quy định chi tiết về vấn đề này không được tính đến. Các nhà lập hiến có xu hướng khuyến khích tòa án có những thủ tục đơn giản và tạo cơ hội tiếp cận tòa dễ dàng hơn. Các bản Hiến pháp thường quy định rõ ràng quyền của cá nhân được khiếu kiện liên quan đến những vi phạm về quyền của họ hơn là đẩy việc này cho luật hoặc thủ tục của tòa trong tương lai. Những người xây dựng hiến pháp cần cân nhắc cẩn trọng về việc thực thi các quyền được ghi nhận trong hiến pháp. Nhà nước có nghĩa vụ bảo vệ các quyền nhưng không có nhiều biện pháp thực thi quyền.

Luật Minh Khuê ( sưu tầm và biên tập )