Thời điểm mở thừa kế là gì? Quyền, nghĩa vụ của người mở thừa kế

1.2. Thời điểm cá nhân bị coi là chết

Trong thực tế chúng ta không chắc chắn về một cá nhân đã chết hay chưa những người này lại không để lại bất cứ một thông tin gì trong khoảng thời gian dài. Để tránh ảnh hưởng trực tiếp tới quyền, lợi ích của các chủ thể liên quan, pháp luật cho phép tuyên bố cá nhân đó đã chết. Khi cá nhân đó bị tuyên bố chết thì quan hệ tài sản của họ được giải quyết giống như người đã chết. Việc xác định một người còn sống hay đã chết là cơ sở cho việc xác định thời điểm phát sinh, chấm dứt nhiều quyền, nghĩa vụ của người đó trong các quan hệ pháp luật. Theo quy định tại khoản 1 Điều 71 Bộ luật Dân sự năm 2015, người có quyền, lợi ích liên quan có thể yêu cầu Tòa án ra quyết định tuyên bố một người là đã chết trong trường hợp sau:

- Sau 03 năm, kể từ ngày quyết định tuyên bố mất tích của Tòa án có hiệu lực pháp luật mà vẫn không có tin tức xác thực là con sống Biệt tích trong chiến tranh sau 05 năm, kể từ ngày chiến tranh kết thúc mà vẫn không có tin tức xác thực là con sống;

- Bị tai nạn hoặc thảm họa , thiên tài mà sau 02 năm, kể từ ngày tai nạn hoặc thảm họa thiên tai  đó chấm dứt vẫn không có tin tức xác thực là còn sống , trừ trường hợp pháp luật có quy khác;

 - Biệt tích 05 năm liền trở lên và không có tin tức xác thực là còn sống mặc dù đã áp dụng đầy đủ các biện pháp thông báo, tìm kiếm theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự nhưng vẫn không có tin tức xác thực về việc người đó còn sống hay đã chết;

Thời hạn 05 năm được tính từ ngày biết được tin tức cuối cùng về người đối nếu không xác định được ngày có tin tức cuối cùng thì thời hạn này được tính từ ngày đầu tiên của tháng tiếp theo tháng có tin tức cuối cùng, nếu không xác định được ngày, tháng có tin tức cuối cùng thì thời hạn này được tính từ ngày đầu tiên của năm tiếp theo năm có tin tức cuối cùng.

Theo quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015, kèm theo đơn yêu cầu người yêu cầu phải gửi tài liệu, chúng cứ để chứng minh người bị yêu cầu tuyên bố là đã chết thuộc các trường hợp nói trên. Trước khi ra quyết định tuyên bố một người là đã chết thì Tòa án phải ra quyết định thông báo tìm kiếm thông tin về người bị yêu cầu tuyên bố là đã chết. Tùy từng trường hợp nêu trên mà Tòa án xác định ngày chết của người bị tuyên bố là đã chết 14 Quyết định của Tòa án tuyên bố một người là đã chết phải được gửi cho Ủy ban Nhân dân cấp xã nơi cư trú của người bị tuyên bố là đã chết để ghi chú theo quy định của pháp luật về hộ tịch. Theo khoản 1 Điều 611 "Trường hợp Tòa án tuyên bố một người là đã chết thì thời điểm mở thừa kế là ngày được xác định tại khoản 2 Điều 71 của Bộ luật này”. Với các quy định vừa nêu trên, thời điểm mở thừa kế được xác định trên cơ sở các quy định về tuyên bố cả nhân chết và ngày cá nhân bị coi là chết là ngày sau thời hạn 2–5 năm tính từ ngày xảy ra các sự kiện được quy định cụ thể tại khoản 1 Điều 7  Bộ luật Dân sự 2015. Xác định theo cách này thì vấn đề về thời hiệu được cải thiện hơn vì thời điểm mở thừa kẻ muộn hơn 2 - 5 năm nhưng lại phát sinh ra vấn đề những người chết trong thời gian 2 - 5 năm đó sẽ không được hưởng quyền thừa kế vì các quy định của luật hiện hành không cho phép người này được hưởng thừa kế do chết trước thời điểm mở thừa kế.

2. Ý nghĩa của việc xác định thời điểm mở thừa kế

Việc xác định thời điểm mở thừa kế là rất quan trọng cụ thể:

 - Xác định những người thừa kế của người đã chết là ai, vì “người thừa kế là cá nhân còn sống vào thời điểm mở thừa kế hoặc sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước khi người để lại di sản chết. Trường hợp người thừa kế theo di chúc không là cá nhân thì phải tồn tại vào thời điểm mở thừa kế”. 

- Xác định được chính xác tài sản, quyền và nghĩa vụ về tài sản của người để lại thừa kế gồm những gì và đến khi chia di sản còn bao nhiêu.

- Xác định thời điểm có hiệu lực của di chúc (nếu người chết có để lại di chúc, Khoản 1 Điều 643 Bộ luật Dân sự năm 2015 đã quy định rõ: "Di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế". 

- Xác định ngành quản lý di sản, quyền và nghĩa vụ của họ. Chỉ khi một người chết đi thì mới đất ra yêu cầu xác định khối di sản để lại và phát sinh chủ thể "người quản lý di sản". Di chúc có hiệu lực tù thời điểm mở thừa kể và người quan lý di sản theo di chúc cũng chính thức có các quyền và nghĩa vụ theo quy định của pháp luật. 

- Xác định thời hiệu thừa kế. Theo quy định tại Điều 625 Bộ luật Dân sự năm 2015 thì:

Xác định văn bản pháp luật áp dụng trong từng thời kỳ, thời điểm mở thừa kế có ý nghĩa trong việc áp dụng quy định của Pháp lệnh Thừa kế năm 1990 đối với vấn đề xác định thời hiệu các vụ thừa kế đã mở trước ngày 10/9/1900; áp dụng Nghị quyết số 58/1998/NQ UBTVQH10 ngày 20/8/1998 của Ủy ban thường vụ Quốc hội để giải quyết các giao dịch dân sự về nhà ở (trong đó có quan hệ thừa kế) được xác lập trước ngày 01/7/1991. Áp dụng Nghị quyết số 1037/200 NQ - UBTVQH 11 ngày 27/7/2006 của Ủy ban thường vụ Quốc hội hướng dẫn giải quyết các trường hợp giao dịch về nhà ở (trong đó có quan hệ thừa kế) được xác lập trước ngày 01/7/1991 có người Việt Nam định cư ở nước ngoài tham gia .

3. Quyền và nghĩa vụ của người mở thừa kế