1. Đấu thầu cạnh tranh là gì?
Quá trình đấu thầu là một quá trình cạnh tranh được tổ chức theo cách công bằng, minh bạch và công khai. Bên mời thầu, khi chuẩn bị cho hoạt động đấu thầu, đặt ra các yêu cầu của mình, tạo cơ sở để các bên dự thầu có thể đưa ra các đề xuất giá cho việc cung cấp hàng hóa hoặc dịch vụ. Điều này đồng nghĩa với việc đấu thầu là một sân chơi cạnh tranh giữa các bên dự thầu, và quá trình này phải tuân theo các nguyên tắc và yêu cầu nhất định để đảm bảo sự công bằng trong cạnh tranh. Đối với sự cạnh tranh giữa các bên dự thầu, có những nguyên tắc cần được tuân thủ. Đầu tiên, đấu thầu cần có sự đa dạng về số lượng bên tham gia, đảm bảo tính cạnh tranh đầy đủ. Thứ hai, các nhà dự thầu phải hoạt động độc lập với nhau và độc lập với bên mời thầu, ngăn chặn sự ảnh hưởng không lành mạnh. Hơn nữa, các bên dự thầu cần được đối xử bình đẳng, có cơ hội tương đương trong quá trình đấu thầu, và không có sự phân biệt đối xử. Tất cả những nguyên tắc này đồng loạt tạo nên sự minh bạch trong quá trình đấu thầu. Việc thiếu sót bất kỳ điều kiện nào có thể làm suy giảm hiệu quả của cơ chế cạnh tranh, vì vậy việc duy trì những yếu tố này là quan trọng để đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong môi trường đấu thầu.
Đấu thầu cạnh tranh, hay còn được gọi là Competitive Bidding trong tiếng Anh, là quá trình mà tất cả các đối tượng trong kinh tế đều được tạo điều kiện thuận lợi để tham gia. Trong định nghĩa này, mọi nhà thầu, không phân biệt về kỹ thuật hay tài chính, và không kể nguồn gốc quốc gia, đều có quyền và cơ hội tham gia quá trình đấu thầu.
Sự đa dạng và sự mở cửa rộng rãi trong việc chấp nhận các nhà thầu từ mọi phạm vi mang lại lợi ích cho cả bên mời thầu. Với một số lượng lớn các nhà thầu tham gia, bên mời thầu có nhiều lựa chọn hơn, từ đó tăng khả năng chọn lựa được nhà thầu tốt nhất phù hợp với yêu cầu và mong muốn của dự án.
2. Thực trạng đấu thầu cạnh tranh ở Việt Nam như thế nào?
Nhìn chung, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về đấu thầu liên tục được hoàn thiện, chuẩn hóa và thống nhất để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, nhận được đánh giá cao từ các nhà tài trợ và các đơn vị tham gia. Điều này đóng góp vào việc duy trì hoạt động đấu thầu một cách hiệu quả, đồng thời gia tăng tính minh bạch và cạnh tranh. Chính sách đấu thầu đã trải qua quá trình hoàn thiện, bắt đầu từ hệ thống luật như Luật Đấu thầu năm 2005 và 2013, và tiếp theo là các nghị định hướng dẫn như Nghị định số 53/2014/NĐ-CP, ngày 26/6/2014 của Chính phủ về lựa chọn nhà thầu; Nghị định số 30/2015/NĐ-CP, ngày 17/3/2015 về lựa chọn nhà đầu tư; Nghị định số 25/2020/NĐ-CP, ngày 28/02/2020 về lựa chọn nhà đầu tư. Các thông tư hướng dẫn của Bộ Kế hoạch và Đầu tư cũng đóng góp vào việc hiểu rõ và thực hiện chính sách đấu thầu. Ngoài ra, có những nghị định liên quan như Nghị định số 35/2021/NĐ-CP, ngày 29/3/2021 về đối tác công tư (PPP) và Nghị định số 31/2021/NĐ-CP, ngày 26/3/2021 về hướng dẫn thi hành Luật Đầu tư năm 2020. Tất cả những văn bản này cùng nhau tạo nên một khung pháp luật đầy đủ và linh hoạt, hỗ trợ việc thực hiện và quản lý đấu thầu một cách hiệu quả trong bối cảnh biến động của môi trường kinh doanh và quốc tế.
Thực tế, việc thực hiện đấu thầu cạnh tranh không luôn khả thi do một số nguyên nhân khách quan, và không phải lúc nào cũng có nguồn gốc từ bên mời thầu.
Trước hết, trong các mô hình tổ chức doanh nghiệp hiện nay, công ty cổ phần được coi là mô hình phổ biến nhất. Các nhà thầu có thể là cổ đông của nhau hoặc có cổ đông chiến lược chung. Khi các nhà thầu này cùng tham gia đấu thầu, tính cạnh tranh có thể bị ảnh hưởng. Việc một trong số họ trúng thầu mang lại lợi ích cho các nhà thầu khác, và thậm chí họ có thể liên kết để ảnh hưởng không tốt đến bên mời thầu.
Thứ hai, những nhà tài trợ vốn ODA thường đặt ràng buộc về việc sử dụng dịch vụ và hàng hóa từ nước cho vay. Điều này có thể dẫn đến yêu cầu chỉ chấp thuận một số nhà thầu thuộc quốc gia vay và cho vay, từ chối các nhà thầu từ các quốc gia khác mặc dù có đủ khả năng và mong muốn. Mặc dù vẫn có sự cạnh tranh, sự chênh lệch về trình độ công nghệ giữa các nhà thầu làm cho những nhà thầu từ nước cho vay thường chiếm ưu thế.
Thứ ba, ở Việt Nam, với đặc điểm kinh tế nhà nước chiếm tỷ trọng lớn, và khu vực tư nhân phát triển chậm, việc hạn chế doanh nghiệp nhà nước tham gia đấu thầu là khá khó khăn. Doanh nghiệp tư nhân thường không đủ năng lực để đáp ứng yêu cầu của chính phủ trong đấu thầu. Điều này dẫn đến tình trạng các nhà thầu là doanh nghiệp nhà nước không cần phải cạnh tranh trong đấu thầu, không có động lực để phát triển, và kết quả là chất lượng sản phẩm từ đấu thầu khó đạt được mức cao.
3. Những biện pháp nâng cao tính cạnh tranh, minh bạch trong đấu thầu
Thứ nhất, để thu hút đầu tư hiệu quả cần tiếp tục đánh giá và bổ sung các quy định liên quan đến điều kiện đầu tư. Theo hướng này, Chính phủ sẽ xem xét và ban hành các nghị định mới liên quan đến thực hiện dự án PPP và các dự án đầu tư có liên quan đến sử dụng đất. Các thông tư hướng dẫn chi tiết của những nghị định này cũng cần được nghiên cứu, xây dựng, và ban hành để tối ưu hóa quy trình triển khai dự án, đồng thời đảm bảo tính minh bạch và thuận lợi. Để giải quyết các vấn đề liên quan đến pháp luật về đất đai, tài sản công, và pháp luật chuyên ngành, Bộ Kế hoạch và Đầu tư cần tiếp tục hợp tác chặt chẽ với Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Tài chính, và các cơ quan liên quan để nghiên cứu, tham mưu và xác định chính sách hợp lý. Mục tiêu là tạo ra một môi trường đầu tư cạnh tranh, minh bạch, và hiệu quả, đồng thời giảm thiểu thủ tục hành chính.
Thứ hai, để tăng cường việc đấu thầu và công khai thông tin trong quá trình lựa chọn nhà đầu tư, cần thúc đẩy việc sử dụng đấu thầu qua mạng. Bộ Kế hoạch và Đầu tư cần tiếp tục nâng cấp và hoàn thiện chức năng của Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia và thêm vào đó các quy định mới nhằm thúc đẩy việc tổ chức lựa chọn nhà đầu tư qua mạng. Đồng thời, Bộ cần thực hiện các biện pháp để phát hiện và xử lý nghiêm những trường hợp có chủ đích không đăng tải, đăng tải chậm, hoặc đăng tải thông tin không chính xác lên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.
Thứ ba, cần tăng cường các hoạt động đào tạo để nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ tham gia công tác đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư. Trong thời gian sắp tới, Bộ Kế hoạch và Đầu tư nên tiếp tục tổ chức hội nghị, hội thảo để tuyên truyền và phổ biến quy định mới liên quan đến lựa chọn nhà đầu tư trên phạm vi toàn quốc. Đồng thời, cần tăng cường tổ chức các buổi hội thảo, khóa đào tạo về đầu tư PPP và đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư để nâng cao chuyên môn của đội ngũ cán bộ thực hiện nhiệm vụ này.
Thứ tư, để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong quá trình lựa chọn nhà đầu tư, cần tăng cường tổ chức thanh tra, kiểm tra, giám sát và theo dõi. Các bộ, ngành và địa phương cần phối hợp tăng cường hoạt động thanh tra, kiểm tra, giám sát để phát hiện kịp thời các vi phạm và xử lý theo quy định. Đồng thời, cần tổng hợp và báo cáo các vấn đề tồn tại, bất cập để Bộ Kế hoạch và Đầu tư có thể nghiên cứu và xây dựng văn bản quy phạm pháp luật hiệu quả.
Để đối phó với vi phạm quy định của Luật Đấu thầu, cần tăng cường giáo dục và tuyên truyền về pháp luật, đồng thời thực hiện xử phạt nghiêm minh đối với những hành vi vi phạm.
Tăng cường áp dụng công nghệ thông tin trong công tác đấu thầu và quản lý đầu tư công là quan trọng. Cơ chế giám sát và đánh giá đầu tư công cần được tinh gọn, hữu hiệu để nâng cao hiệu quả đầu tư và giảm thiểu thất thoát, lãng phí. Công nghệ thông tin cũng giúp đơn giản hóa thủ tục giám sát và đánh giá đầu tư, đồng thời tăng cường minh bạch trong quá trình giám sát.
Cần tăng cường công tác công khai ngân sách theo bộ tiêu chí của IBP (Tổ chức Hợp tác ngân sách quốc tế), để người dân có thể theo dõi và giám sát hiệu quả sử dụng ngân sách. Công khai ngân sách giúp tăng cường quản trị ngân sách và thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng theo dõi và đánh giá các khoản chi tiêu ngân sách.
Bài viết liên quan: Đấu thầu cạnh tranh (COMPETITIVE BID) là gì ?
Luật Minh Khuê xin tiếp nhận yêu cầu tư vấn của quý khách hàng qua số hotline: 1900.6162 hoặc qua email: lienhe@luatminhkhue.vn. Xin trân trọng cảm ơn!
