Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình

Trong bài viết này, Luật Minh Khuê cung cấp tất cả các không tin một toàn diện về Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình. Nội dung bài viết sẽ đi sâu vào phân tích các dấu hiệu cấu thành tội phạm, làm rõ những khái niệm mang tính định tính, đồng thời so sánh với các tội danh tương tự. Ngoài ra, bài viết cũng nghiên cứu thực tiễn áp dụng pháp luật thông qua các bản án điển hình, chỉ ra những vướng mắc còn tồn tại và đề xuất các giải pháp toàn diện, bao gồm cả các biện pháp pháp lý và xã hội, nhằm nâng cao hiệu quả của công tác phòng, chống bạo lực gia đình.

Trước đây tội danh này được quy định tại điều 151, Bộ luật hình sự năm 1999 đã hết hiệu lực. Hiện nay quy định về tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình được quy định tại điều 185, Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 với nội dung như sau:

Điều 185. Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình

1. Người nào đối xử tồi tệ hoặc có hành vi bạo lực xâm phạm thân thể ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình thuộc một trong những trường hợp sau đây, thì bị phạt cảnh cáo, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:

a) Thường xuyên làm cho nạn nhân bị đau đớn về thể xác, tinh thần;

b) Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 02 năm đến 05 năm:

a) Đối với người dưới 16 tuổi, phụ nữ mà biết là có thai, người già yếu;

b) Đối với người khuyết tật nặng, khuyết tật đặc biệt nặng hoặc người mắc bệnh hiểm nghèo.

1. Các yếu tố cấu thành tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ con

1.1. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội danh này là chủ thể đặc biệt, chỉ những người có quan hệ huyết thống, hôn nhân hoặc công ơn nuôi dưỡng với nạn nhân mới có thể phạm tội. Chủ thể phải là người từ đủ 16 tuổi trở lên và có năng lực trách nhiệm hình sự. Cụ thể, chủ thể là những người có mối quan hệ được liệt kê rõ trong tên điều luật: ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng với nạn nhân.

Như vậy, chủ thể của tội danh này phải đáp ứng các điều kiện chung về độ tuổi và năng lực trách nhiệm hình sự theo quy định của BLHS. Cụ thể, người phạm tội phải là người từ đủ 16 tuổi trở lên và có đầy đủ năng lực chịu trách nhiệm hình sự.

Ngoài ra, còn có chủ thể đặc biệt có mối quan hệ với người bị hại - Đây là dấu hiệu đặc trưng nhất để phân biệt tội danh này với các tội khác. Chủ thể của tội phạm phải là người có mối quan hệ đặc biệt với nạn nhân, bao gồm ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, hoặc người có công nuôi dưỡng mình. Mối quan hệ này có thể là huyết thống, hôn nhân hoặc nuôi dưỡng.

Tuy nhiên, pháp luật hiện hành chưa có văn bản hướng dẫn cụ thể và thống nhất về các khái niệm như "người có công nuôi dưỡng mình" và mối quan hệ "con rể, con dâu, cháu rể, cháu dâu". Sự thiếu rõ ràng này gây ra khó khăn trong việc xác định chủ thể phạm tội trong các trường hợp không phải là quan hệ huyết thống trực tiếp. Ví dụ, một người con dâu có hành vi ngược đãi mẹ chồng thì có cấu thành tội danh này không? Do đó, cần có văn bản hướng dẫn cụ thể để các cơ quan tiến hành tố tụng có cơ sở pháp lý vững chắc giải quyết các trường hợp này, đảm bảo sự công bằng và tính nghiêm minh của pháp luật. Nếu không, hành vi này có thể sẽ bị xử lý theo tội danh "Tội hành hạ người khác" (Điều 140 BLHS) với khung hình phạt có thể nhẹ hơn, làm giảm hiệu quả răn đe

1.2. Mặt khách thể của tội phạm

Khách thể của tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình là quan hệ gia đình. Quan hệ này không chỉ được quy định tại Hiến pháp mà nó được quy định cụ thể trong Luật hôn nhân và gia đình: “Cấm vợ, chồng có hành vi ngược đãi, hành hạ, xúc phạm đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của nhau” (khoản 2 Điều 21); “Cha mẹ không được phân biệt đối xử giữa các con, ngược đãi, hành hạ, xúc phạm con” (khoản 2 Điều 34); “Nghiêm cấm con có hành vi ngược đãi, hành hạ, xúc phạm cha mẹ” (Điều 35); “Ông bà nội, ông bà ngoại có nghĩa vụ và quyền trông nom, chăm sóc, giáo dục cháu, sống mẫu mực và nêu gương tốt cho con cháu… có nghĩa vụ nuôi dưỡng cháu” (Điều 47)

Đối tượng tác động (người bị hại) của tội phạm này bao gồm: ông bà, cha mẹ, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình.

Ông bà bao gồm cả ông bà nội, ông bà ngoại. Tuy nhiên có ý kiến cho rằng có cả ông bà bên vợ hoặc bên chồng, nếu bị cháu rể hoặc cháu dâu ngược đãi, hành hạ thì cũng là đối tượng điều chỉnh của tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà. Có thể còn ý kiến khác nhau về vấn đề này, nhưng theo chúng tôi, quan hệ ông bà với các cháu xuất phát từ quan hệ huyết thống chứ không xuất phát từ quan hệ hôn nhân, vì vậy, người bị hại (đối tượng tác động) của tội phạm này không bao gồm ông bà bên vợ hoặc ông bà bên chồng. Điều 47 Luật hôn nhân và gia đình, khi quy định về quan hệ ông bà với các cháu cũng không quy định ông bà bên vợ hoặc bên chồng. Về quan hệ đạo đức, ông bà bên vợ cũng như ông bà bên chồng thì chồng hoặc vợ cũng phải tôn trọng, chăm sóc. Nhưng nghĩa vụ pháp lý và trách nhiệm hình sự đối với cháu rể hoặc cháu dâu thì lại là vấn đề khác. Nếu chúng ta chấp nhận quan điểm cho rằng, cháu rể hoặc cháu dâu có nghĩa vụ pháp lý đối với ông bà của vợ hoặc chồng mình thì sau khi quan hệ hôn nhân chấm dứt nghĩa vụ đó sẽ được thực hiện thế nào.

Cha mẹ bao gồm cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, cha mẹ vợ, cha mẹ chồng. Tuy nhiên, đối với cha mẹ vợ hoặc cha mẹ chồng chỉ có thể là đối tượng của tội phạm này khi quan hệ hôn nhân vợ chồng vẫn còn tồn tại hoặc một trong hai người đã chết, nếu quan hệ hôn nhân chấm dứt do ly hôn và người vợ hoặc người chồng đã kết hôn với người khác thì cha mẹ vợ hoặc cha mẹ chồng cũ không còn là đối tượng tác động của tội phạm này nữa.

Con bao gồm con đẻ (con trong giá thú hoặc ngoài giá thú), con nuôi, con dâu, con rể, con riêng của vợ hoặc chồng chưa thanh niên và đang chung sống chung với bố dượng hoặc mẹ kế.

Cháu bao gồm cháu nội hoặc cháu ngoại, cháu nuôi. Tuy nhiên, có ý kiến cho rằng, còn bao gồm cả cháu dâu, cháu rể cũng là đối tượng tác động của tội phạm này. Nhưng theo chúng tôi, đối tượng tác động của tội phạm này không bao gồm cháu dâu hoặc cháu rể.

Người có công nuôi dưỡng mình là người có công nuôi dưỡng người có hành vi ngược đãi, hành hạ. Đối tượng này không phụ thuộc vào quan hệ huyết thống hoặc quan hệ hôn nhân, mà hoàn toàn phụ thuộc vào quan hệ giữa người nuôi dưỡng với người được nuôi dưỡng. Nếu người nuôi dưỡng người phạm tội lại là ông, bà, cha, mẹ, vợ, chồng, con, cháu bị ngược đãi, hành hạ thì không thuộc trường hợp ngược đãi, hành hạ người có công nuôi dưỡng mình.

1.3. Mặt khách quan của tội phạm

1.3.1. Hành vi khách quan

Hành vi khách quan của tội danh này được thể hiện bằng hai hình thức chính, có thể xảy ra độc lập hoặc đồng thời, đó là "đối xử tồi tệ" và "hành vi bạo lực xâm phạm thân thể".

• Đối xử tồi tệ: Đây là các hành vi không hành động, thể hiện sự thiếu trách nhiệm trong việc chăm sóc, nuôi dưỡng. Các hành vi này được định nghĩa là bắt nhịn ăn, nhịn uống, bắt chịu rét, mặc rách, không cho hoặc hạn chế vệ sinh cá nhân, bỏ mặc không chăm sóc người già yếu, người khuyết tật.
• Hành vi bạo lực xâm phạm thân thể: Đây là các hành vi hành động trực tiếp gây tổn thương, đau đớn về thể chất và tinh thần cho nạn nhân, như đánh đập, giam hãm, chửi bới, mắng nhiếc.

Thông thường, hành vi hành hạ được lặp đi lặp lại và kéo dài vài ngày, vài tuần, thậm chí hàng tháng, hàng năm. Hành vi này không chỉ gây đau đớn về thể xác mà còn gây đau khổ về tinh thần cho người bị hành hạ, nếu hành vi này có gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người bị hành hạ, thì cũng chỉ là thương tích nhẹ chưa tới mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác theo Điều 104 Bộ luật hình sự. Các hành vi trên chỉ cấu thành tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình khi người có hành vi ngược đãi hoặc hành hạ đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm. Đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm là trước đó đã có lần ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình đã bị xử phạt hành chính bằng một trong những hình thức xử phạt hành chính khác hoặc bằng một trong những hình thức xử lý hành chính khác theo quy định của Pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính và chưa hết thời hạn được coi là chưa bị xử lý hành chính, nay lại có hành vi ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình. Nếu trước đó người phạm tội tuy có bị xử lý hành chính, nhưng về hành vi khác không phải là hành vi ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình thì cũng không cấu thành tội phạm này.

1.3.2. Hậu quả

Tội danh này không coi hậu quả là dấu hiệu bắt buộc. Tội phạm được coi là hoàn thành ngay khi người phạm tội thực hiện hành vi "đối xử tồi tệ" hoặc "bạo lực" với tính chất "thường xuyên" hoặc "tái phạm hành chính". Mặc dù vậy, hậu quả thực tế (ví dụ như thương tích) vẫn là một yếu tố quan trọng, có thể là tình tiết định khung tăng nặng (Khoản 2 Điều 185) hoặc là căn cứ để chuyển sang truy cứu trách nhiệm hình sự về một tội danh nghiêm trọng hơn như "Tội cố ý gây thương tích" (Điều 134 BLHS).

1.4. Mặt chủ quan của tội phạm

Người phạm tội thực hiện hành vi ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình là do cố ý, tức là người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là hành vi ngược đãi, hành hạ ông bà, cha mẹ, con, cháu, người có công nuôi dưỡng mình.

Tuy nhiên, tội phạm là tội xâm phạm quan hệ gia đình, nên thực tế có nhiều trường hợp người phạm tội không nhận thức rõ hành vi của mình là hành vi ngược đãi, hành hạ người thân của mình, thậm chí một số bậc cha mẹ còn cho rằng đánh đập con cái là quyền của bố mẹ và đó là phương pháp dạy dỗ, giáo dục con cái. Cũng chính xuất phát từ tư tưởng lạc hậu này nên có những người con bị ngược đãi, hành hạ thậm tệ nhưng không dám tố cáo hành vi của cha mẹ, còn cha mẹ thì thản nhiên coi như không có chuyện gì xảy ra. Chiếu cố đến một thực trạng này và khi xã hội chưa phát triển cao, nên nhà làm luật quy định hành vi ngược đãi, hành hạ phải gây ra hậu quả nghiêm trọng hoặc đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm mới là tội phạm.

2. Khung hình phạt tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ con

Khung 1 (Khung hình phạt cơ bản): Phạt cảnh cáo, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm áp dụng đối với người thực hiện hành vi "đối xử tồi tệ hoặc có hành vi bạo lực xâm phạm thân thể" thuộc một trong hai trường hợp sau:

• Thường xuyên làm cho nạn nhân bị đau đớn về thể xác, tinh thần.
• Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm. 

Khung 2 (Khung hình phạt tăng nặng): Khung hình phạt tăng nặng thể hiện chính sách hình sự của Nhà nước nhằm bảo vệ đặc biệt các nhóm đối tượng yếu thế. Mức hình phạt được quy định là phạt tù từ 02 năm đến 05 năm khi phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây:

• Đối với người dưới 16 tuổi, phụ nữ mà biết là có thai, người già yếu: Đây là những đối tượng cần được bảo vệ đặc biệt do không có khả năng tự vệ hoặc sức khỏe suy giảm.
• Đối với người khuyết tật nặng, khuyết tật đặc biệt nặng hoặc người mắc bệnh hiểm nghèo: Tương tự, đây là những người phụ thuộc hoàn toàn vào người khác để sinh tồn, đòi hỏi sự chăm sóc và bảo hộ cao nhất từ pháp luật.

Ví dụ điển hình là Bản án số 85/2022/HS-ST của Tòa án nhân dân huyện Đồng Phú, tỉnh Bình Phước. Hai bị cáo Trần Thanh T và Lầu Y L đã bị xét xử về tội ngược đãi con riêng là cháu V.Y.D, sinh năm 2015. Cháu D bị các bị cáo nhiều lần đánh đập bằng chân, tay, đoạn tre khô, ống nhựa, dây sạc điện thoại, thậm chí dùng kìm kẹp vào tai, gây thương tích tổng cộng 24%. Tòa án đã áp dụng khung hình phạt tăng nặng theo Khoản 2 Điều 185 BLHS vì nạn nhân là người dưới 16 tuổi, một trong các tình tiết định khung tăng nặng được luật quy định.

2.1. Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Khi quyết định hình phạt, Tòa án sẽ xem xét các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được quy định tại Điều 51 BLHS 2015, sửa đổi, bổ sung 2017. Các tình tiết này bao gồm: người phạm tội đã ngăn chặn hoặc làm giảm bớt tác hại, tự nguyện bồi thường thiệt hại, phạm tội lần đầu thuộc trường hợp ít nghiêm trọng, thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, hoặc có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.

2.2. Phân biệt xử phạt hành chính và trách nhiệm hình sự

Để giải quyết các vụ việc bạo lực gia đình một cách hiệu quả, pháp luật đã thiết lập một ranh giới rõ ràng giữa xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự. Ranh giới này được thể hiện rõ nét qua các quy định tại Nghị định 144/2021/NĐ-CP và Điều 185 Bộ luật Hình sự.

Nghị định 144/2021/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết các mức phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực phòng, chống bạo lực gia đình. Cụ thể, các hành vi xâm hại sức khỏe thành viên gia đình, hành hạ, ngược đãi thành viên gia đình sẽ bị phạt tiền với các mức độ khác nhau. Ví dụ, hành vi đối xử tồi tệ như bắt nhịn ăn, nhịn uống, bắt chịu rét... hoặc bỏ mặc không chăm sóc người già yếu, phụ nữ có thai có thể bị phạt tiền từ 10 triệu đến 20 triệu đồng.

Sự khác biệt cốt lõi nằm ở mức độ nguy hiểm cho xã hội và ý thức của người vi phạm. Vi phạm hành chính được coi là bước can thiệp ban đầu của nhà nước, một lời cảnh báo để người vi phạm thay đổi hành vi. Tuy nhiên, nếu hành vi này tái diễn sau khi đã bị xử phạt hành chính, pháp luật sẽ coi đó là một tình tiết định tội của Điều 185 Bộ luật Hình sự. Cơ chế này cho thấy Nghị định 144/2021/NĐ-CP không chỉ là một văn bản xử phạt mà còn là "bước đệm" pháp lý quan trọng, tạo cơ chế để pháp luật can thiệp sớm vào các vụ việc bạo lực gia đình trước khi chúng trở nên quá nghiêm trọng. Đây là một công cụ phòng ngừa hiệu quả, giúp cơ quan chức năng có thể xử lý kịp thời các hành vi bạo lực ngay từ giai đoạn đầu.

2.3. Phân tích hình phạt thông qua bản án điển hình

Trong thực tiễn xét xử, các Tòa án đã áp dụng Điều 185 để xử lý nhiều vụ án bạo lực gia đình. Một ví dụ điển hình là Bản án số 85/2022/HS-ST ngày 19/10/2022 của Tòa án nhân dân huyện Đồng Phú, tỉnh Bình Phước.

• Tóm tắt vụ án: Vụ án xét xử hai bị cáo Trần Thanh T và Lầu Y L về tội ngược đãi hoặc hành hạ con riêng của L là cháu Và Y D (sinh năm 2015, dưới 16 tuổi). Trong khoảng thời gian từ đầu tháng 7 đến ngày 25/7/2022, hai bị cáo đã nhiều lần dùng chân, tay và các vật dụng như tre khô, ống nhựa, dây sạc điện thoại, kìm để đánh đập cháu D. Các hành vi bạo hành được thực hiện do cháu nghịch đồ, lười ăn và không trông nhà. Hậu quả là cháu D bị thương tích với tỷ lệ tổn thương cơ thể là 24%. Vụ việc được phát hiện và tố cáo bởi một người hàng xóm.
• Phân tích áp dụng Điều 185: Tòa án đã căn cứ vào tính chất lặp đi lặp lại của các hành vi bạo lực bằng nhiều công cụ khác nhau trong một khoảng thời gian nhất định để xác định dấu hiệu "thường xuyên." Hành vi của các bị cáo đã làm cho cháu D bị đau đớn về thể xác và tinh thần một cách liên tục. Đặc biệt, Tòa án đã áp dụng khung hình phạt tại Khoản 2 Điều 185, bởi lẽ nạn nhân là người dưới 16 tuổi, một tình tiết định khung tăng nặng được quy định rõ trong điều luật. Điều này cho thấy tính lặp đi lặp lại của hành vi là yếu tố then chốt để Tòa án chứng minh tội danh.

Bản án này cũng làm nổi bật một thực tế quan trọng: nạn nhân bạo lực gia đình, đặc biệt là trẻ em, thường không có khả năng tự bảo vệ và tìm kiếm sự giúp đỡ pháp lý. Trong trường hợp này, sự can thiệp của người hàng xóm đóng vai trò quyết định trong việc phanh phui vụ việc và đưa các bị cáo ra trước pháp luật. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của sự chủ động từ cộng đồng và các tổ chức xã hội trong việc phát hiện, tố giác và hỗ trợ nạn nhân, góp phần làm tăng hiệu quả áp dụng của Điều 185 trên thực tế.

Ngoài ra, các bản án khác cũng đã được xét xử theo Điều 185, như vụ án Lê Văn A (Quyết định số 59 ngày 27/10/2021 của TAND tỉnh Cao Bằng) và một số bản án phúc thẩm khác.

Mọi vướng mắc pháp lý liên quan đến tội danh này, Quý khách hàng vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162.

3. So sánh với các tội danh tương tự

Tội ngược đãi hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con, cháu hoặc người có công nuôi dưỡng mình với Tội hành hạ người khác (Điều 140 BLHS) là 02 tội danh độc lập được quy định trong Bộ luật hình sự 2015. Việc phân biệt giữa Tội ngược đãi hoặc hành hạ theo Điều 185 và Tội hành hạ người khác theo Điều 140 là rất quan trọng để áp dụng pháp luật một cách chính xác. Mặc dù cả hai tội danh đều liên quan đến hành vi bạo hành, nhưng chúng có những điểm khác biệt cốt lõi về khách thể, đối tượng và tính chất hành vi.

Điều 140 BLHS quy định về "Tội hành hạ người khác" đối với hành vi "đối xử tàn ác hoặc làm nhục người lệ thuộc mình." Tuy nhiên, chính điều luật này đã loại trừ rõ ràng các trường hợp được quy định tại Điều 185. Sự phân biệt này không chỉ là một quy định kỹ thuật mà còn thể hiện một triết lý lập pháp đặc biệt: pháp luật Việt Nam ưu tiên bảo vệ các mối quan hệ gia đình, coi đây là một khách thể đặc biệt cần được bảo vệ ở mức độ cao hơn. Tội danh tại Điều 185 nhấn mạnh nghĩa vụ đạo đức và trách nhiệm pháp lý đặc thù của các thành viên trong gia đình đối với nhau.  

Do đó, khi một hành vi bạo lực xảy ra trong phạm vi gia đình, cơ quan tố tụng sẽ ưu tiên áp dụng Điều 185. Chỉ khi nạn nhân có mối quan hệ lệ thuộc với người phạm tội nhưng không phải là quan hệ gia đình hoặc công ơn nuôi dưỡng (ví dụ: cấp trên - cấp dưới, chủ - người làm công), hành vi mới được xem xét theo Điều 140. Sự phân biệt này khẳng định tính chất đặc biệt và nghiêm trọng hơn của hành vi bạo lực trong môi trường gia đình. Ngoài ra cũng cần phân biệt 02 tội danh này với tội cố ý gây thương tích theo điều 134 BLHS năm 2015.

Việc phân biệt tội danh này với các tội danh tương tự là rất quan trọng để đảm bảo việc định tội danh chính xác trong thực tiễn xét xử. Một bảng so sánh chi tiết dưới đây sẽ làm rõ các điểm khác biệt.