Tội ra mệnh lệnh trái pháp luật theo Điều 393 Bộ Luật Hình sự

Đây là một tội danh đặc thù, chỉ xảy ra trong môi trường quân đội hoặc các cơ quan vũ trang khác, nơi tồn tại mối quan hệ chỉ huy - phục tùng nghiêm ngặt. Hành vi này không phải là việc vượt quá quyền hạn (như trong tội lạm quyền) mà là việc sử dụng đúng thẩm quyền ra mệnh lệnh, nhưng lại ban hành một mệnh lệnh có nội dung sai trái, vi phạm pháp luật. Chính sự sai lệch này đã làm suy yếu nguyên tắc kỷ luật, tập trung, thống nhất của lực lượng vũ trang, đồng thời trực tiếp xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức.

Sự ra đời của tội danh này đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, đặc biệt là trong lĩnh vực quân sự. Trước đây, nhiều hành vi ra mệnh lệnh trái pháp luật không có điều luật cụ thể để xử lý, dẫn đến khó khăn trong việc định tội và xử lý. Việc bổ sung Điều 393 vào Bộ luật Hình sự 2015 đã lấp đầy khoảng trống pháp lý, thể hiện sự quan tâm của nhà lập pháp đối với việc duy trì kỷ luật quân đội, đảm bảo sự nghiêm minh của pháp luật trong bối cảnh mới.

Tội ra mệnh lệnh trái pháp luật được quy định tại Điều 393 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017 và năm 2025. Tội danh này nằm trong Chương XXV: Các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân và trách nhiệm của người chỉ huy quy định như sau:

Điều 393. Tội ra mệnh lệnh trái pháp luật

1. Người nào lợi dụng chức vụ, quyền hạn ra mệnh lệnh trái pháp luật gây hậu quả nghiêm trọng, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 05 năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 10 năm:

a) Trong chiến đấu;

b) Trong khu vực có chiến sự;

c) Trong thực hiện nhiệm vụ cứu hộ, cứu nạn;

d) Trong tình trạng khẩn cấp;

đ) Gây hậu quả rất nghiêm trọng.

3. Phạm tội gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng hoặc trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng khác, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 15 năm.

1. Phân tích yếu tố cấu thành Tội ra mệnh lệnh trái pháp luật

1.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể của Tội ra mệnh lệnh trái pháp luật là mối quan hệ chỉ huy - phục tùng và kỷ luật của quân đội. Hành vi của người phạm tội đã trực tiếp xâm hại đến nghĩa vụ và chức trách của người chỉ huy, gây ảnh hưởng đến việc tuân thủ các quy định, điều lệnh trong lực lượng vũ trang.

Ngoài ra, tội danh này còn xâm phạm đến khách thể gián tiếp là trật tự quản lý hành chính nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Ví dụ, một mệnh lệnh trái pháp luật có thể xâm phạm đến quyền tự do cá nhân, tính mạng, sức khỏe, hoặc tài sản của công dân.

1.2. Mặt khách quan

Mặt khách quan của tội phạm này bao gồm các dấu hiệu về hành vi, hậu quả và mối quan hệ nhân quả.

Hành vi: Hành vi phạm tội là việc người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng chức vụ của mình để ra mệnh lệnh có nội dung trái với quy định của pháp luật. Mệnh lệnh này có thể được thể hiện dưới nhiều hình thức như văn bản, lời nói, cử chỉ hoặc tín hiệu.

Hậu quả: Đây là tội phạm có cấu thành vật chất, nghĩa là tội phạm chỉ được coi là hoàn thành khi hành vi đã gây ra "hậu quả nghiêm trọng". Nếu hành vi ra mệnh lệnh trái pháp luật mà chưa gây ra hậu quả nghiêm trọng, người vi phạm sẽ chỉ bị xử lý kỷ luật theo quy định của quân đội, chứ không bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

"Hậu quả nghiêm trọng" bao gồm cả thiệt hại vật chất và phi vật chất. Thiệt hại vật chất có thể là thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, tài sản, vũ khí, phương tiện kỹ thuật quân sự. Thiệt hại phi vật chất là những hậu quả khó định lượng, như làm ảnh hưởng xấu đến việc hoàn thành nhiệm vụ của đơn vị, làm suy giảm uy tín, danh dự của lực lượng vũ trang, gây hoang mang trong nội bộ. Việc xác định các thiệt hại phi vật chất này là một trong những thách thức lớn trong thực tiễn tố tụng.

Mối quan hệ nhân quả: Để truy cứu trách nhiệm hình sự, cần phải chứng minh được mối quan hệ nhân quả giữa hành vi ra mệnh lệnh trái pháp luật và hậu quả nghiêm trọng đã xảy ra. Thiệt hại phải là kết quả tất yếu của việc thực hiện mệnh lệnh sai trái đó.

1.3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội danh này là chủ thể đặc biệt. Chỉ những người có chức vụ, quyền hạn trong quân đội và các cơ quan vũ trang mới có thể là chủ thể của tội phạm này. Chủ thể phải là người có thẩm quyền ban hành mệnh lệnh đối với cấp dưới và đồng thời đáp ứng các điều kiện chung về độ tuổi (đủ 16 tuổi trở lên) và năng lực trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật.

1.4. Mặt chủ quan

Mặt chủ quan của Tội ra mệnh lệnh trái pháp luật được thực hiện với lỗi cố ý. Người phạm tội nhận thức rõ rằng mệnh lệnh mà mình ban hành là trái pháp luật và có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng. Mặc dù nhận thức được tính nguy hiểm đó, họ vẫn cố tình thực hiện hành vi hoặc để mặc cho hậu quả xảy ra.

Yếu tố "biết rõ" mệnh lệnh là trái pháp luật là dấu hiệu cốt lõi để xác định lỗi cố ý của người ra lệnh. Đây cũng là điểm mấu chốt để phân biệt trách nhiệm hình sự giữa người ra lệnh và người thi hành mệnh lệnh, như được quy định tại Điều 26 Bộ luật Hình sự 2015.

2. Khung hình phạt Tội ra mệnh lệnh trái pháp luật

Điều 393 Bộ luật Hình sự 2015 quy định 03 khung hình phạt chính cho tội danh này, tương ứng với mức độ nghiêm trọng của hậu quả gây ra.

• Khoản 1: Phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 05 năm. Áp dụng cho trường hợp hành vi ra mệnh lệnh trái pháp luật gây hậu quả nghiêm trọng.
• Khoản 2: Phạt tù từ 03 năm đến 10 năm. Áp dụng khi phạm tội thuộc một trong các trường hợp có tính chất nguy hiểm cao hơn.
• Khoản 3: Phạt tù từ 07 năm đến 15 năm. Áp dụng cho trường hợp phạm tội gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng hoặc trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng khác.

2.1. Tình tiết định khung tăng nặng 

Các tình tiết được quy định tại khoản 2 Điều 393 Bộ luật Hình sự 2015 bao gồm:

• Phạm tội trong chiến đấu;
• Phạm tội trong khu vực có chiến sự;
• Phạm tội trong thực hiện nhiệm vụ cứu hộ, cứu nạn;
• Phạm tội trong tình trạng khẩn cấp;
• Gây hậu quả rất nghiêm trọng.

Các tình tiết này phản ánh tính chất nguy hiểm đặc biệt của hành vi khi được thực hiện trong những tình huống nhạy cảm, cấp bách, nơi một mệnh lệnh sai trái có thể gây ra thiệt hại khôn lường, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh quốc gia và tính mạng của lực lượng.

2.2. Tình tiết giảm nhẹ 

Tùy theo tính chất, mức độ của hành vi và thái độ khai báo của người phạm tội, Tòa án có thể áp dụng các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được quy định tại Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015. Các tình tiết này bao gồm nhưng không giới hạn ở: người phạm tội tự nguyện bồi thường thiệt hại, thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, tích cực hợp tác với cơ quan điều tra, hoặc phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng.

3. Phân tích so sánh và mở rộng bối cảnh pháp lý

3.1. So sánh với tội chống mệnh lệnh Điều 394

Hai tội danh này thường được đặt cạnh nhau trong pháp luật hình sự quân sự, nhưng chúng có bản chất và khách thể xâm hại hoàn toàn khác biệt. Một bên là hành vi của người chỉ huy, bên còn lại là hành vi của người phục tùng. Bảng sau đây sẽ làm rõ các điểm khác biệt cơ bản giữa hai tội danh:

3.2. Phân tích các biện pháp phòng ngừa và xử lý vi phạm kỷ luật

Để ngăn chặn hành vi ra mệnh lệnh trái pháp luật, cần có một hệ thống phòng ngừa và xử lý vi phạm chặt chẽ, từ cấp độ kỷ luật nội bộ đến cấp độ hình sự.

Xử lý kỷ luật nội bộ: Các hành vi vi phạm điều lệnh, kỷ luật quân đội chưa đến mức truy cứu hình sự sẽ được xử lý bằng các hình thức kỷ luật. Các hình thức này bao gồm khiển trách, cảnh cáo, hạ bậc lương, giáng chức, cách chức và giáng cấp bậc quân hàm. Quy định về xử lý kỷ luật đã được ban hành và cập nhật, ví dụ như Thông tư 143/2023/TT-BQP của Bộ Quốc phòng. Việc xử lý kỷ luật kịp thời và nghiêm minh đối với các vi phạm ở cấp độ thấp có vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn các hành vi vi phạm nghiêm trọng hơn.

Phòng ngừa từ gốc: Các biện pháp phòng ngừa hiệu quả bao gồm:

Giáo dục pháp luật: Phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL) được coi là "cầu nối" giữa việc ban hành pháp luật và đưa pháp luật vào cuộc sống. Bộ Quốc phòng đã triển khai nhiều chương trình PBGDPL, giúp cán bộ, chiến sĩ nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật. Tuy nhiên, cần phải làm cho công tác này thực sự hiệu quả, gắn liền với thực tiễn đơn vị để nâng cao nhận thức, biến nhận thức thành hành động.

Kiểm tra, giám sát: Cơ chế kiểm tra, giám sát của cấp ủy, Ủy ban Kiểm tra các cấp trong Đảng bộ Quân đội đóng vai trò sống còn. Đây là biện pháp hữu hiệu để quản lý, giáo dục và rèn luyện đội ngũ cán bộ, đảng viên, kịp thời phát hiện và xử lý các dấu hiệu vi phạm. Việc kiểm tra, giám sát cần được thực hiện thường xuyên và toàn diện để ngăn chặn sự suy thoái về tư tưởng, đạo đức, lối sống, từ đó ngăn ngừa các hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để ra mệnh lệnh trái pháp luật.

3.3. Mối quan hệ giữa trách nhiệm của người ra lệnh và người thi hành lệnh

Pháp luật Việt Nam đã có quy định rõ ràng về trách nhiệm của người thi hành mệnh lệnh. Theo Điều 26 BLHS, người thực hiện hành vi gây thiệt hại trong khi thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc cấp trên sẽ được miễn trách nhiệm hình sự nếu họ không biết mệnh lệnh đó là trái pháp luật. Ngược lại, người ra mệnh lệnh phải chịu trách nhiệm hoàn toàn trong trường hợp này.

Tuy nhiên, Điều 26 cũng nhấn mạnh rằng người thi hành mệnh lệnh sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự nếu "biết rõ mệnh lệnh hoặc chỉ thị đó là trái pháp luật mà vẫn thực hiện". Điều này tạo ra một sự phức tạp và một tình thế khó khăn cho người lính. Mặc dù các quy định trong Luật Sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam năm 1999 (sửa đổi, bổ sung) cho phép sĩ quan có quyền báo cáo lên cấp trên nếu nhận thấy mệnh lệnh trái pháp luật và không phải chịu trách nhiệm về hậu quả nếu vẫn phải chấp hành , nhưng trên thực tế, người lính vẫn phải đối mặt với một nghịch lý lớn: một mặt, kỷ luật quân đội yêu cầu "tuyệt đối phục tùng," mặt khác, pháp luật hình sự lại miễn trách nhiệm cho người không tuân lệnh trong một số trường hợp và thậm chí quy kết trách nhiệm cho người chấp hành lệnh trái pháp luật khi họ nhận thức được điều đó. Sự căng thẳng này không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là một áp lực tâm lý đáng kể, làm tăng nguy cơ vi phạm từ cả hai phía: người chỉ huy có thể lạm quyền và người lính có thể đối mặt với rủi ro khi phải đưa ra quyết định chấp hành hay không chấp hành một mệnh lệnh không rõ ràng về tính hợp pháp.

3.4. Các tội danh tương tự trong lực lượng công an và các lực lượng vũ trang khác

Tội ra mệnh lệnh trái pháp luật (Điều 393 BLHS) là một tội danh dành riêng cho lĩnh vực quân sự. Tuy nhiên, trong lực lượng Công an nhân dân và các cơ quan nhà nước khác, hành vi tương tự có thể bị xử lý theo Tội lạm quyền trong khi thi hành công vụ (Điều 357 BLHS).

Tội lạm quyền trong khi thi hành công vụ là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn "vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác mà vượt quá quyền hạn của mình làm trái công vụ gây thiệt hại". Hành vi này có điểm tương đồng với Tội ra mệnh lệnh trái pháp luật ở chỗ đều là hành vi vượt quá quyền hạn của người có chức vụ, gây ra thiệt hại cho xã hội. Tuy nhiên, khách thể xâm hại của Tội lạm quyền rộng hơn, bao gồm hoạt động bình thường của các cơ quan, tổ chức, lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, trong khi Tội ra mệnh lệnh trái pháp luật tập trung vào mối quan hệ chỉ huy - phục tùng trong lực lượng vũ trang.

Các vụ án thực tế đã cho thấy việc áp dụng Điều 357 BLHS đối với cán bộ công an. Chẳng hạn, một số cựu cán bộ công an ở Hà Nội đã bị truy tố về tội "Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản" (một tội danh khác nhưng có hành vi liên quan đến lạm dụng quyền hạn) vì đã nhận tiền để bỏ qua vi phạm. Các bản án khác cũng đã tuyên phạt tù đối với bị cáo phạm tội "Lạm quyền trong khi thi hành công vụ". Điều này cho thấy pháp luật Việt Nam có cơ chế xử lý các hành vi lạm quyền của người thi hành công vụ, dù tội danh có thể khác nhau tùy thuộc vào tính chất và lĩnh vực hoạt động.

4. Khó khăn thực tiễn và vướng mắc áp dụng

Vướng mắc định tội danh: Ranh giới giữa xử lý kỷ luật và xử lý hình sự đối với hành vi ra mệnh lệnh trái pháp luật vẫn còn thiếu hướng dẫn chi tiết. Pháp luật chỉ quy định "gây hậu quả nghiêm trọng" là dấu hiệu định tội, nhưng lại chưa có văn bản hướng dẫn cụ thể về việc xác định mức độ hậu quả (cả vật chất và phi vật chất) để phân biệt giữa xử lý hình sự và xử lý kỷ luật.

Khó khăn chứng minh lỗi cố ý: Việc chứng minh "lỗi cố ý" của người ra lệnh, cũng như việc người thi hành có "biết rõ" mệnh lệnh là trái pháp luật hay không, là một thách thức lớn đối với các cơ quan tố tụng. Các chứng cứ để chứng minh ý thức chủ quan của người phạm tội thường rất khó thu thập và mang tính suy đoán, dễ dẫn đến tranh cãi trong quá trình điều tra và xét xử.

Sự thiếu hụt các án lệ và các văn bản hướng dẫn chi tiết từ Tòa án nhân dân Tối cao gây ra tình trạng mỗi Tòa án Quân sự cấp khu vực hoặc trung ương có thể có cách giải thích và áp dụng pháp luật khác nhau đối với cùng một hành vi. Điều này dẫn đến sự thiếu thống nhất trong việc xét xử, ảnh hưởng đến tính công bằng và nghiêm minh của pháp luật.

5. Đề xuất kiến nghị hoàn thiện pháp luật

Kiến nghị 1: Hoàn thiện khung pháp lý kiến nghị Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao hoặc các cơ quan có thẩm quyền ban hành Nghị quyết, Thông tư liên tịch hướng dẫn chi tiết, định lượng hóa các khái niệm như "hậu quả nghiêm trọng," "rất nghiêm trọng," và "đặc biệt nghiêm trọng" để đảm bảo tính thống nhất và minh bạch trong xét xử.

Kiến nghị 2: Nâng cao năng lực lãnh đạo tăng cường đưa các môn học về tâm lý học lãnh đạo, quản lý nhân sự, và kỹ năng giao tiếp vào chương trình đào tạo tại các trường sĩ quan quân đội. Tổ chức các buổi huấn luyện chuyên sâu về đạo đức công vụ và trách nhiệm pháp lý cho đội ngũ cán bộ, chỉ huy các cấp, đặc biệt là trong môi trường căng thẳng.

Kiến nghị 3: Tăng cường cơ chế giám sát phát huy hơn nữa vai trò của cơ quan kiểm tra, giám sát của Đảng và các cơ quan chức năng, đồng thời công khai hóa các quy định nội bộ về kỷ luật để tạo ra một cơ chế kiểm soát chéo hiệu quả. Việc xử lý kịp thời các vi phạm kỷ luật ở cấp độ sớm là biện pháp phòng ngừa hữu hiệu nhất.

Kết luận

Tội ra mệnh lệnh trái pháp luật là một tội danh có tính nguy hiểm cao, trực tiếp đe dọa đến kỷ luật, sức mạnh và uy tín của lực lượng vũ trang. Việc xử lý hình sự đối với tội danh này là một bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.

Việc áp dụng pháp luật một cách chính xác, đúng người, đúng tội có vai trò then chốt trong việc răn đe, phòng ngừa tội phạm, đồng thời củng cố niềm tin của cán bộ, chiến sĩ và nhân dân vào tính công bằng, nghiêm minh của pháp luật. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những vướng mắc trong thực tiễn áp dụng, chủ yếu do thiếu các văn bản hướng dẫn và án lệ cụ thể.

Do đó, để tội danh này thực sự phát huy hiệu quả, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tố tụng, cùng với việc Tòa án nhân dân Tối cao sớm ban hành các văn bản hướng dẫn cụ thể. Việc hoàn thiện pháp luật cần được tiếp tục nghiên cứu để giải quyết triệt để các vướng mắc, đảm bảo tính thống nhất và công bằng trong xét xử, góp phần xây dựng một nền tư pháp vững mạnh, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!