Tội trồng cây thuốc phiện, cây cô ca, cây cần sa Điều 247 BLHS

Trong hệ thống pháp luật đó, tội danh "Tội trồng cây thuốc phiện, cây cô ca, cây cần sa hoặc các loại cây khác có chứa chất ma túy" quy định tại Điều 247 Bộ luật Hình sự (BLHS) là một mắt xích quan trọng, trực tiếp xử lý hành vi tạo ra nguồn cung cấp ma túy trái phép từ giai đoạn đầu tiên. Trong bài viết này, Luật Minh Khuê phân tích toàn diện, chuyên sâu và có hệ thống về tội danh này, dựa trên các quy định pháp luật hiện hành, đặc biệt là BLHS 2015, sửa đổi 2017 và các văn bản hướng dẫn liên quan. Mục đích là làm rõ cấu thành tội phạm, các khung hình phạt, cũng như những vấn đề pháp lý và thực tiễn trong quá trình áp dụng, góp phần nâng cao hiệu quả công tác phòng chống ma túy.

Tội danh "Tội trồng cây thuốc phiện, cây cô ca, cây cần sa hoặc các loại cây khác có chứa chất ma túy" là một tội phạm được quy định tại Chương XX, các tội phạm về ma túy trong BLHS. Hành vi phạm tội này mang tính chất nguy hiểm cao cho xã hội, xâm phạm trực tiếp đến chính sách độc quyền quản lý các chất ma túy của Nhà nước. Mặc dù hành vi trồng cây có thể chưa tạo ra sản phẩm ma túy hoàn chỉnh, nhưng nó là tiền đề trực tiếp, tạo ra nguồn nguyên liệu thô để sản xuất, mua bán ma túy. Điều này tiềm ẩn nguy cơ gây mất trật tự, an toàn xã hội và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe con người

Nội dung Điều 247 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi bổ sung năm 2017 quy định về tội danh này như sau: 

Điều 247. Tội trồng cây thuốc phiện, cây côca, cây cần sa hoặc các loại cây khác có chứa chất ma túy

1. Người nào trồng cây thuốc phiện, cây côca, cây cần sa hoặc các loại cây khác có chứa chất ma túy thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm:

a) Đã được giáo dục 02 lần và đã được tạo điều kiện ổn định cuộc sống;

b) Đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm;

c) Với số lượng từ 500 cây đến dưới 3.000 cây.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 07 năm:

a) Có tổ chức;

b) Với số lượng 3.000 cây trở lên;

c) Tái phạm nguy hiểm.

3. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng.

4. Người nào phạm tội thuộc khoản 1 Điều này, nhưng đã tự nguyện phá bỏ, giao nộp cho cơ quan chức năng có thẩm quyền trước khi thu hoạch, thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự.

1. Cấu thành tội phạm tội trồng cây thuốc phiện, cây côca, cây cần sa 

1.1. Chủ thể của tội phạm

1.2. Mặt khách thể của tội phạm

• Cây thuốc phiện còn có tên khác là Á phiện-Opium, cây Anh Túc, còn tên là tinh là Papaver Somniferum L. Có tới hơn một trăm loài thuộc giống Papaver, nhưng chỉ có 2 loại có khả năng sản xuất Morphine, đó là Papaver Somniferum và Papaver setigerum D.C. Cây thuốc phiện mọc ở vùng địa Trung Hải từ năm 300 trước Công nguyên và sau đó dần dần được trồng ở một số nước trên thế giới vùng Lưỡi Liềm Vàng và Tam giác Vàng, ở nước ta cây thuốc phiện chủ yếu được trồng ở các tỉnh: Sơn La, Lào Cai, Nghệ An, Lai Châu, Hà Giang, Thanh Hoá, Yên Bái, Hoà Bình, Cao Bằng.
• Cây cô ca có tên la tinh là Erythroxylon norogranatense thường mọc ở các nước Nam Mỹ. Cocarine là một chất tự nhiên được chiết xuất từ cây co ca.
• Cây cần sa (bồ đà) là loại thực vật có tên la tinh là Canabissativa L. Cây cần sa có thể mọc được ở các vùng khí hậu nhiệt độ cao, vùng nhiệt đới gió mùa Nam Mỹ, vùng Carribians, Châu Phi, Nam Á, Đông Nam Á.
• Cây cô ca và cây cần sa hầu như không thấy trồng ở nước ta, có lẽ cũng chính vì thế mà nhà làm luật chỉ quy định tội trồng cây thuốc phiện, còn việc quy định thêm các cây khác có chứa chất ma tuý là nhằm đề phòng ở nơi nào đó có trồng các cây cô ca hoặc cây cần sa thì không sợ bị lọt tội phạm.

1.3. Các dấu hiệu thuộc mặt khách quan của tội phạm

1.3.1. Hành vi khách quan.

1.3.2. Hậu quả

1.4. Mặt chủ quan của tội phạm

2. Khung hình phạt tội phạm tội trồng cây thuốc phiện, cây côca, cây cần sa

Điều 247 BLHS chia hình phạt ra thành các khung dựa trên tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi. Việc phân loại này giúp Tòa án áp dụng mức hình phạt phù hợp, đảm bảo tính răn đe và công bằng.

2.1. Khung hình phạt tăng nặng

Các tình tiết tại Khoản 2 Điều 247 phản ánh tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm đã tăng cao.  

• Có tổ chức: Hành vi phạm tội được thực hiện bởi nhiều người, có sự phân công vai trò, chuẩn bị trước.
• Số lượng 3.000 cây trở lên: Thể hiện quy mô sản xuất lớn, tiềm ẩn nguy cơ cung cấp ma túy ra thị trường với số lượng lớn.
• Tái phạm nguy hiểm: Người phạm tội đã tái phạm tội này hoặc các tội nghiêm trọng khác, cho thấy thái độ bất chấp pháp luật và tính chất nguy hiểm của bản thân.

Khi thuộc một trong các trường hợp trên, người phạm tội sẽ phải đối mặt với mức phạt tù nghiêm khắc hơn, từ 03 năm đến 07 năm.  

2.2. Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Người phạm tội có thể được xem xét giảm nhẹ hình phạt nếu có các tình tiết được quy định tại Điều 51 BLHS, bao gồm: thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng, hoặc phạm tội vì hoàn cảnh đặc biệt khó khăn mà không phải do mình tự gây ra. Trong thực tiễn xét xử, các tình tiết này đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định mức án cụ thể. Ví dụ, việc người phạm tội là hộ nghèo, trình độ nhận thức hạn chế hoặc phạm tội với mục đích không vì lợi nhuận thường được Tòa án xem xét để đưa ra mức án khoan hồng, thậm chí là hưởng án treo, như trường hợp của bị cáo Nguyễn Thị Liễu.  

Điều kiện miễn trách nhiệm hình sự (Khoản 4 Điều 247): Đây là một quy định đặc biệt, mang tính nhân văn và giáo dục của pháp luật Việt Nam đối với tội danh này. Theo Khoản 4 Điều 247 BLHS, người nào phạm tội thuộc khung hình phạt cơ bản (Khoản 1), nhưng đã tự nguyện phá bỏ, giao nộp cho cơ quan chức năng có thẩm quyền trước khi thu hoạch, thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự.  

2.3. Tham khảo hình phạt qua các bản án thực tiễn xét xử

 Cách thức xác định "số lượng": Trong vụ án của bị cáo H T M tại Lào Cai, Tòa án đã xác định bị cáo trồng 586 cây thuốc phiện. Số lượng này đã thỏa mãn tiêu chí quy định tại Điểm c, Khoản 1, Điều 247 của Bộ luật Hình sự (trên 500 cây), do đó hành vi của bị cáo đã cấu thành tội phạm hình sự. Việc xác định số lượng cây là cơ sở quan trọng nhất để chuyển từ xử phạt hành chính sang truy cứu trách nhiệm hình sự và xác định khung hình phạt. 

Ảnh hưởng của mục đích trồng và tình tiết giảm nhẹ: Mặc dù hành vi của bị cáo H T M đã cấu thành tội phạm, Tòa án vẫn xem xét một loạt các tình tiết giảm nhẹ để đưa ra bản án cuối cùng. Trong vụ án này, bị cáo có nhân thân tốt, chưa có tiền án, tiền sự. Bị cáo đã thành khẩn khai báo về hành vi phạm tội của mình trong quá trình điều tra và tại phiên tòa. Đặc biệt, Tòa án cũng xem xét tình tiết bị cáo là người dân tộc thiểu số, thiếu hiểu biết pháp luật, và không biết chữ. Dựa trên những yếu tố này, Tòa án đã quyết định tuyên phạt bị cáo 6 tháng tù, mức án thấp nhất trong khung hình phạt. Điều này thể hiện sự cân bằng giữa tính nghiêm minh của pháp luật và tính nhân văn trong việc áp dụng hình phạt, đặc biệt đối với các trường hợp ít nghiêm trọng. 

Tình tiết "tái phạm nguy hiểm": Khác với các tình tiết giảm nhẹ, "tái phạm nguy hiểm" là một trong những yếu tố định khung tăng nặng, có thể đưa người phạm tội vào khung hình phạt cao hơn, từ 03 năm đến 07 năm tù. Việc pháp luật quy định rõ ràng tình tiết này cho thấy sự nghiêm khắc của Nhà nước đối với những đối tượng đã có tiền án, tiền sự về tội danh tương tự nhưng vẫn cố tình tái phạm, thể hiện ý thức coi thường pháp luật.

3. Phân biệt với các tội danh khác và pháp luật khác liên quan

3.1. So sánh với các tội danh khác

Tội sản xuất trái phép chất ma túy (Điều 248 BLHS)

Tội trồng cây thuốc phiện và tội sản xuất trái phép chất ma túy là hai tội danh khác nhau mặc dù có thể có mối liên hệ về mặt hành vi.  

• Tội trồng cây: Hành vi khách quan là gieo trồng, chăm sóc các loại cây chứa chất ma túy. Hành vi này tạo ra nguồn nguyên liệu thô.  
• Tội sản xuất: Hành vi khách quan là chế biến, chiết xuất, tổng hợp từ nguyên liệu thô hoặc hóa chất để tạo ra sản phẩm ma túy hoàn chỉnh, có thể sử dụng được. 

Sự phân biệt này cho phép cơ quan tố tụng xác định chính xác hành vi phạm tội và áp dụng điều luật phù hợp.

So sánh với Tội tàng trữ trái phép chất ma túy (Điều 249 BLHS)

Tội tàng trữ là hành vi cất giữ, cất giấu bất hợp pháp chất ma túy. Mặc dù người trồng cây thuốc phiện có thể tàng trữ hạt giống, nhưng hành vi chính bị truy tố theo Điều 247 là hành vi gieo trồng và chăm sóc cây. Việc phân biệt này giúp tránh nhầm lẫn giữa hành vi chuẩn bị phạm tội (tàng trữ hạt giống) và hành vi đã cấu thành tội phạm (gieo trồng cây).

3.2. Phân piệt giữa vi phạm hành chính và tội phạm hình sự

Hành vi trồng cây có chứa chất ma túy tại Việt Nam có thể bị xử lý ở hai mức độ khác nhau tùy thuộc vào tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi. Việc phân biệt này được quy định rõ tại Nghị định số 144/2021/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính và Điều 247 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017).

Đối với vi phạm hành chính, Nghị định 144/2021/NĐ-CP quy định mức phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi trồng các loại cây thuốc phiện, cây cần sa, cây côca và các loại cây khác có chứa chất ma túy. Cùng với đó, người vi phạm còn bị áp dụng hình thức xử phạt bổ sung là tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm hành chính. 

Khi hành vi vi phạm có dấu hiệu nghiêm trọng hơn, đủ để cấu thành tội phạm, người thực hiện sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 247 Bộ luật Hình sự. Điều này quy định hai khung hình phạt chính:​

• Khung 1: Phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm đối với các trường hợp: đã bị xử phạt hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này mà chưa được xóa án tích; hoặc trồng với số lượng từ 500 cây đến dưới 3.000 cây.  
• Khung 2: Phạt tù từ 03 năm đến 07 năm đối với các trường hợp nghiêm trọng hơn: có tổ chức; với số lượng 3.000 cây trở lên; hoặc tái phạm nguy hiểm.  

Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền bổ sung từ 5.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng. Việc phân định rõ ràng các tiêu chí này giúp các cơ quan chức năng có cơ sở pháp lý vững chắc để xác định mức độ vi phạm và áp dụng hình phạt phù hợp. Bảng dưới đây minh họa chi tiết sự khác biệt về thẩm quyền và mức xử phạt giữa hai loại vi phạm:  

Quy định này thể hiện một chính sách song hành của Nhà nước, vừa răn đe bằng hình phạt, vừa khuyến khích người phạm tội tự nguyện chấm dứt hành vi vi phạm. Việc trao cơ hội cho người phạm tội tự sửa chữa lỗi lầm, phá hủy nguồn cung ma túy trước khi nó có thể gây hại cho xã hội, là một biện pháp hiệu quả. Điều này đặc biệt ý nghĩa đối với người dân ở vùng sâu, vùng xa, nơi trình độ nhận thức pháp luật còn hạn chế. Thay vì đối mặt với án tù, họ có cơ hội nhận được sự khoan hồng của pháp luật khi đã kịp thời nhận ra và sửa chữa sai lầm, qua đó cũng góp phần triệt tiêu tận gốc nguồn cung ma túy trái phép.

3.3. So Sánh quan điểm pháp lý với các quốc gia hợp pháp hóa cần sa

Trong khi Việt Nam duy trì lập trường nghiêm cấm tuyệt đối đối với hành vi trồng cây có chứa chất ma túy, quan điểm pháp lý của nhiều quốc gia trên thế giới đang có xu hướng thay đổi. Sự so sánh này giúp làm nổi bật chính sách riêng biệt của Việt Nam.

• Canada: Là quốc gia G7 đầu tiên hợp pháp hóa việc sử dụng và bán cần sa trên toàn quốc. Tuy nhiên, việc hợp pháp hóa này đi kèm với các quy định nghiêm ngặt về độ tuổi (trên 18 tuổi), kiểm soát sản xuất, phân phối và cấm bán cùng rượu, thuốc lá. Mục đích chính là kiểm soát thị trường, đảm bảo chất lượng sản phẩm và hạn chế tiếp cận của trẻ vị thành niên.  
• Đức: Từ ngày 01/04/2024, Đức đã hợp pháp hóa một phần cần sa. Người trưởng thành được phép trồng tối đa 3 cây/người và sở hữu một lượng nhỏ (tối đa 50 gram cần sa khô) cho mục đích cá nhân. Mục tiêu chính sách của Đức là trấn áp thị trường chợ đen và cải thiện việc bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên khỏi cần sa bẩn hoặc quá đậm đặc. 
• Bang California, Hoa Kỳ: Đây là bang tiên phong trong việc hợp pháp hóa cần sa y tế từ năm 1996, sau đó là hợp pháp hóa cho mục đích giải trí. California có một khung pháp lý phức tạp với các quy định chặt chẽ về cấp phép, kiểm tra sản phẩm, và thậm chí có các chương trình hỗ trợ các đối tượng bị ảnh hưởng tiêu cực bởi "cuộc chiến chống ma túy". 

So sánh này cho thấy sự khác biệt rõ rệt về quan điểm giữa chính sách cấm đoán tuyệt đối của Việt Nam và chính sách điều tiết, giảm thiểu tác hại của các quốc gia khác. Lập trường kiên quyết của Việt Nam phản ánh cam kết mạnh mẽ trong việc giải quyết tận gốc vấn nạn ma túy, coi đây là một mối đe dọa nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng và sự ổn định xã hội.

Mặc dù có sự khác biệt về chính sách nội địa, Việt Nam vẫn tích cực tham gia và đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong công tác phòng, chống ma túy. Điều này cho thấy Việt Nam nhận thức rõ rằng tội phạm ma túy là một vấn đề xuyên biên giới, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của toàn cầu.

• Hợp tác đa phương: Việt Nam là thành viên của 3 Công ước quốc tế về phòng, chống ma túy và thường xuyên tham dự các diễn đàn quốc tế lớn như Hội nghị của Ủy ban Kiểm soát ma túy Liên hợp quốc (CND) tại Viên, Áo. Sự hiện diện và đóng góp tích cực của Việt Nam tại các diễn đàn này thể hiện cam kết và trách nhiệm đối với nỗ lực chung của cộng đồng quốc tế.  
• Hợp tác khu vực và song phương: Việt Nam đã và đang tăng cường hợp tác với các nước láng giềng như Lào, Trung Quốc, và Thái Lan, đặc biệt tại các khu vực biên giới phức tạp. Các hội nghị giao ban và các thỏa thuận hợp tác song phương giúp các cơ quan chức năng của Việt Nam và các nước bạn chia sẻ thông tin, phối hợp đấu tranh, ngăn chặn các đường dây tội phạm ma túy xuyên quốc gia, qua đó góp phần làm giảm nguồn cung ma túy từ bên ngoài.  

Sự hợp tác này khẳng định tầm nhìn chiến lược của Việt Nam: một mặt, duy trì chính sách nghiêm khắc trong nước để bảo vệ an toàn xã hội; mặt khác, linh hoạt và chủ động hợp tác với các đối tác quốc tế để đối phó với mối đe dọa chung, không để sự khác biệt về chính sách trở thành rào cản.

4. Vấn đề giám định trong tố tụng hình sự

Đối với tội trồng cây thuốc phiện, việc giám định trong quá trình tố tụng chủ yếu tập trung vào xác định số lượng cây tại hiện trường và xác định loại cây có chứa chất ma túy. Đây là tiêu chí quan trọng để xác định mức độ vi phạm và khung hình phạt. Việc này giúp cơ quan điều tra và Viện kiểm sát dễ dàng lập biên bản, khởi tố và truy tố mà không cần phải chờ đợi kết quả giám định hàm lượng chất ma túy, một quy trình phức tạp và tốn kém hơn nhiều.  

Tuy nhiên, việc định tội dựa hoàn toàn vào số lượng cây thay vì hàm lượng chất ma túy cũng có thể tạo ra một khoảng trống pháp lý. Một mặt, nó giúp quá trình tố tụng trở nên hiệu quả hơn, đảm bảo mọi hành vi vi phạm đều được xử lý nhanh chóng. Mặt khác, nó không phân biệt được cây đã trưởng thành, chứa hàm lượng ma túy cao với cây non, hàm lượng thấp. Điều này có thể dẫn đến việc đánh giá chưa thực sự phản ánh đúng mức độ nguy hiểm thực tế của hành vi, mặc dù nhìn chung số lượng cây cũng phản ánh phần nào quy mô và tính chất phạm tội.

Một trong những vướng mắc hiện nay là sự thiếu hụt các văn bản hướng dẫn chi tiết về việc giám định hàm lượng chất ma túy có trong cây trồng để phục vụ quá trình tố tụng hình sự. Các văn bản về giám định tình trạng nghiện (như Thông tư liên tịch số 03/2010/TTLT-BCA-BYT-BLĐTBXH và Thông tư số 18/2021/TT-BYT ) chủ yếu phục vụ mục đích y tế, xác định tình trạng nghiện của con người, chứ không áp dụng để giám định tang vật là cây trồng chứa chất ma túy.