Thượng tôn pháp luật là một thuộc tính không thể thiếu và là yếu tố cốt lõi nhất của bất cứ mô hình nhà nước pháp quyền (NNPQ) nào cho dù là mô hình trong lý luận hay mô hình trong thực tiễn. Một đất nước không thể có NNPQ đúng nghĩa nếu trên đất nước đó không có sự thượng tôn pháp luật mà trước tiên là tính tối thượng của Hiến pháp. Hiến pháp năm 2013 của Việt Nam đã có những quy định mới thể hiện được sự phát triển khá rõ nét trong tư tưởng và trong nhận thức về tính tối thượng của Hiến pháp và thượng tôn pháp luật ở Việt Nam.

1. Ý nghĩa của việc bảo vệ Hiến pháp :

Hiến pháp là một hệ thống quy định những nguyên tắc chính trị căn bản, thiết lập kiến trúc, thủ tục, quyền hạn và trách nhiệm của một chính quyền. Nhiều bản Hiến pháp được xây dựng cũng bảo đảm các quyền nhất định của Nhân dân. Xét về mặt nội dung, Hiến pháp là đạo luật cơ bản quy định các quy tắc pháp lý quan trọng nhất của quốc gia. Một bản Hiến pháp tốt là nền tảng để tạo lập một thể chế chính trị dân chủ và một nhà nước minh bạch, quản lý xã hội hiệu quả, bảo vệ tốt các quyền lợi của người dân. Đây là yếu tố không thể thiếu để quốc gia ổn định và phát triển. Lịch sử loài người cho thấy, Hiến pháp gắn liền với vận mệnh của mỗi quốc gia.

Sự thịnh vượng, tính năng động, sức sáng tạo mạnh mẽ của xã hội và khả năng hóa giải khủng hoảng một cách nhanh chóng của một số quốc gia (Hoa Kỳ, Nhật Bản, Đức,…) được cho là xuất phát từ những nguyên tắc được xác lập trong Hiến pháp của các nước này. Ngược lại, sự suy yếu và sụp đổ của nhiều quốc gia có nguyên nhân từ những thiết chế, quy phạm chuyên chính, tập quyền và xa rời thực tế trong Hiến pháp các nước đó. Một bản Hiến pháp tốt rất quan trọng với mọi người dân, xét trên nhiều phương diện. Trước hết, một bản Hiến pháp tốt giúp tạo lập một nền dân chủ thực sự, trong đó mọi người dân có thể tự do bày tỏ tư tưởng, ý kiến và quan điểm về các vấn đề của đất nước và bản thân mình không sợ hãi bị áp bức hay trừng phạt. Đây là tiền đề để khai mở và phát huy trí tuệ, năng lực của mọi cá nhân trong xã hội cũng như để phòng, chống lạm quyền và tham nhũng.

Một bản Hiến pháp tốt cũng đồng nghĩa với việc ghi nhận đầy đủ các quyền con người, quyền công dân phù hợp với các chuẩn mực chung của cộng đồng quốc tế, tạo lập cơ chế cho phép mọi người dân có thể sử dụng để bảo vệ các quyền của mình khi bị vi phạm. Hiến pháp là công cụ pháp lý đầu tiên và quan trọng nhất để bảo vệ dân quyền và nhân quyền. Cuối cùng, một bản Hiến pháp tốt, với tất cả những ưu điểm nêu trên, sẽ tạo ra sự ổn định và phát triển của đất nước, qua đó giúp người dân có cuộc sống tốt hơn cả về vật chất lẫn tinh thần.

2. Các dạng thức vi phạm Hiến pháp:

Cũng như việc thi hành các đạo luật bình thường khác, qua thực tiễn cho thấy có hai loại hành vi vi phạm Hiến pháp:

2.1 Hành vi, hành động vi hiến là hành vi:

Hành vi, hành động vi hiến là hành vi của chủ thể thực hiện hành động trái với các quy định Hiến pháp, hoặc không phù hợp với Hiến pháp. Đó có thể là hành vi của cơ quan ban hành văn bản pháp luật không phù hợp hoặc trái với Hiến pháp; hành vi của một cơ quan, tổ chức, cá nhân vi phạm thẩm quyền (lạm quyền) mà Hiến pháp trao cho; hoặc hành vi của bất cứ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào nhân danh nhà nước ngăn cản hoặc hạn chế việc thực hiện quyền và tự do hợp pháp của cá nhân người dân theo quy định của Hiến pháp.

2.2. Hành vi không hành động vi hiến:

Hành vi không hành động vi hiến là hành vi không thực hiện thẩm quyền và nghĩa vụ đã được Hiến pháp quy định. Cơ quan, tổ chức, cá nhân được Hiến pháp giao thẩm quyền, nếu không thực hiện hoặc thực hiện không kịp thời những thẩm quyền và nghĩa vụ đó thì sẽ bị coi là vi phạm Hiến pháp không hành động.

Ở Việt Nam, việc thực thi Hiến pháp vẫn còn những bất cập. Việc nghiên cứu, phân tích các hành vi vi phạm Hiến pháp chưa được đặt ra đúng mức. Bên cạnh đó cũng tồn tại sự nhận thức sai lầm rằng, Hiến pháp cũng giống như các đạo luật thông thường khác, được ban hành ra chỉ để cho nhân dân thực hiện. Hoặc Hiến pháp là đạo luật tối cao, chỉ tập trung quy định những nguyên tắc chung mà muốn cho những quy định chung này được thực hiện, cần phải có sự cụ thể hóa bằng các đạo luật, trong khi đó, các hành vi vi hiến không phải là không có. Hoạt động bảo hiến ở Việt Nam chỉ được hiểu và quy định ở nghĩa rộng, bao gồm các hoạt động giám sát của các cơ quan nhà nước cấp trên đối với các cơ quan nhà nước cấp dưới và cho đến tận hành vi tuân thủ Hiến pháp của các công dân.

2.3. Những bất cập của việc thực thi Hiến pháp:

- Vi hiến trong hoạt động lập pháp biểu hiện ở việc Quốc hội không hành động, không thực hiện đúng và đầy đủ quyền làm luật của mình. Thực tế, nhiều ngành, lĩnh vực trong tổ chức và hoạt động có sự vi phạm các quy định của Hiến pháp, luật nhưng Quốc hội thực hiện chưa được đầy đủ chức năng giám sát việc tuân thủ Hiến pháp, luật; tồn tại việc thiếu tính kiên quyết hoặc không giải thích Hiến pháp kịp thời dẫn đến sự lạm quyền trong thực hiện công việc, đồng thời, tình trạng nể nang, dĩ hòa vi quý dẫn đến tính giám sát tối cao của Quốc hội bị hạn chế. Trong ban hành luật, Quốc hội cũng có sự vi hiến khi có những điều luật vi phạm các quyền cơ bản của công dân, ví dụ, Điều 292 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định tội cung cấp trái phép dịch vụ mạng máy tính, mạng viễn thông đã vi phạm Điều 33 Hiến pháp năm 2013 về Quyền tự do kinh doanh và đây cũng chỉ là một lỗi trong số hơn 90 lỗi dẫn đến Bộ luật này phải chỉnh sửa, lùi thời hạn có hiệu lực. Đây có thể nói là sự vi hiến được phản ánh của cơ quan lập pháp.

- Sự vi phạm Hiến pháp trong hoạt động hành pháp bao gồm: việc ban hành các dự luật có quy định trái Hiến pháp, không đúng trình tự thủ tục. Ban hành các văn bản quy phạm pháp luật dưới luật có nội dung và quy trình, thủ tục trái với các quy định của Hiến pháp; ban hành các văn bản dưới luật dễ gây lạm quyền khi thi hành công vụ. Điều 5 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật quy định tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất của các văn bản quy phạm pháp luật trong khi xây dựng và ban hành (tuân thủ đúng thẩm quyền, hình thức trình tự, thủ tục xây dựng ban hành văn bản quy phạm pháp luật). Điều này bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp và các luật khác phải phù hợp với Hiến pháp, nhưng tính tối cao của Hiến pháp với các văn bản quy phạm pháp luật thực chất vẫn còn bị cơ quan hành pháp vi phạm.

- Tồn tại biểu hiện vi hiến trong hoạt động tư pháp thường biểu hiện dưới dạng “duyệt án”; báo cáo án, án bỏ túi hay họp 3 ngành công an – tòa án – kiểm sát để “duyệt án”, thể hiện sự thống nhất án hay chấp nhận sự can thiệp của người tiến hành tố tụng, cơ quan tiến hành tố tụng mà bỏ qua một cách tùy tiện nguyên tắc hiến định tòa án xét xử độc lập, chỉ tuân theo pháp luật, vì vậy đã có vụ án được những người tiến hành tố tụng làm thay đổi bản chất của vụ án. Hậu quả của việc không tôn trọng Hiến pháp là án oan sai bị phát hiện ngày càng nhiều, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân bị xâm phạm nghiêm trọng; vị thế của luật sư trong tranh tụng mờ nhạt, uy tín ngành Tư pháp bị tổn hại.

- Hành vi vi phạm Hiến pháp trong hoạt động tư pháp còn thể hiện khi cơ quan có thẩm quyền ban hành các văn bản quy phạm pháp luật hoặc có tính chất hướng dẫn luật làm cho người thừa hành hiểu sai, thực hiện trái nguyên tắc hiến định hoặc áp dụng pháp luật không đúng với quy định của Hiến pháp và chính các đạo luật. Điển hình trong hệ thống tòa án có văn bản nghị quyết của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao, nghị quyết này có nội dung hướng dẫn thi hành các điều luật hoặc quy định cụ thể khoản, điểm áp dụng chi tiết đến các mức án trong hình sự hoặc cách giải quyết sự việc trong vụ án dân sự.

Đây là sự vi hiến nghiêm trọng xâm phạm đến tính tôn nghiêm của Hiến pháp, các quyền và nghĩa vụ hợp pháp của công dân, trái thẩm quyền hiến định của cơ quan tư pháp khi tòa án không phải là cơ quan lập pháp hay có quyền giải thích luật. Một số văn bản có tính quy phạm pháp luật như nghị quyết, công văn của Tòa án nhân dân Tối cao có hình thức như một thông tư tồn tại việc ban hành chưa đúng thủ tục (không lấy ý kiến các ngành liên quan, không đăng tải trên phương tiện thông tin đại chúng…).

Câu hỏi: Xin chào Luật Minh Khuê, tôi có câu hỏi sau xin được giải đáp: Nhà nước và mỗi người dân có trách nhiệm làm gì, làm như thế nào để bảo vệ hiến pháp ? Xin cám ơn. Người gửi: Hoàng

Câu hỏi được biên tập từ chuyên mục hỏi đáp pháp luật của Công ty Luật Minh Khuê:

3. Luật sư tư vấn:

Chào bạn, câu hỏi của bạn Luật Minh Khuê xin trả lời như sau:

Nhà nước và mỗi người dân có trách nhiệm làm gì và làm như thế nào để thi hành và bảo vệ Hiến pháp?

- Đối với Nhà nước

+ Để bảo đảm hiệu lực thi hành của Hiến pháp, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 64/2013/QH13 ngày 28/11/2013 quy định một số điểm thi hành Hiến pháp, trong đó đã xác định rõ trách nhiệm của các cơ quan hữu quan trong việc tổ chức thi hành Hiến pháp; kịp thời triển khai các biện pháp cần thiết nhằm bảo đảm thi hành Hiến pháp;

+ Quốc hội sớm ban hành Luật về tổ chức chính quyền địa phương, Luật Trưng cầu ý dân, các văn bản quy định về Hội đồng bầu cử quốc gia, Kiểm toán Nhà nước…;

+ Chính phủ xây dựng và thi hành các chương trình xây dựng luật, pháp lệnh và các văn bản quy phạm pháp luật, đảm bảo các văn bản được ban hành kịp thời sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ các văn bản không còn phù hợp với Hiến pháp. Các văn bản được ban hành phải đảm bảo phù hợp với quy định của Hiến pháp năm 2013, đảm bảo tính thống nhất, hiệu lực, hiệu quả, khả thi;+ Tổ chức tuyên truyền, phổ biến sâu rộng Hiến pháp tại cơ quan, tổ chức và địa phương, nâng cao nhận thức về Hiến pháp và ý thức chấp hành Hiến pháp của người dân;

+ Nâng cao hơn nữa chuyên môn, nghiệp vụ của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức Nhà nước;

+ Kịp thời phát hiện và xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm Hiến pháp và pháp luật.

- Đối với mỗi người dân

+ Tôn trọng, chấp hành Hiến pháp và pháp luật;

+ Tham gia quản lý, giám sát hoạt động của các cơ quan Nhà nước thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các cơ quan khác của Nhà nước;

+ Tham gia thực hiện quyền bầu cử, ứng cử theo quy định, lựa chọn người xứng đáng đại diện cho mình tham gia vào bộ máy nhà nước;

+ Tham gia góp ý các văn bản pháp luật và các vấn đề khi được Nhà nước tổ chức lấy ý kiến, tham gia khi được tổ chức trưng cầu ý dân;

+ Đoàn kết, yêu thương, giúp đỡ lẫn nhau, lao động cần cù, sáng tạo góp phần vào công cuộc phát triển kinh tế - xã hội của đất nước...

Trân trọng./.

Bộ phận tư vấn pháp luật dân sự - Công ty luật Minh Khuê