Thưa luật sư, theo tôi được biết trong quan hệ với quốc tế, lợi ích quốc gia luôn gắn liền với trách nhiệm quốc tế của quốc gia đó. Và một trong những hình thức biểu hiện của trách nhiệm pháp lý đó chính là trách nhiệm vật chất. Vậy luật sư cho hỏi "trách nhiệm vật chất" là gì? Các hình thức biểu hiện của trách nhiệm vật chất trong quan hệ quốc tế là gì? Rất mong nhận được giải đáp từ luật sư. Xin chân thành cảm ơn!

Người gửi: Ngọc Anh - Cà Mau

Câu hỏi được biên tập từ chuyên mục tư vấn luật Hành chính của Công ty luật Minh Khuê

>> Luật sư tư vấn pháp luật Hành chính, gọi: 1900.6162

Trả lời:

Chào bạn, cảm ơn bạn đã tin tưởng và gửi câu hỏi đề nghị tư vấn luật đến Bộ phận luật sư tư vấn pháp luật của Công ty Luật Minh Khuê. Nội dung câu hỏi của bạn đã được đội ngũ luật sư của Chúng tôi nghiên cứu và tư vấn cụ thể như sau:

1. Khái quát về trách nhiệm pháp lý quốc tế

Trách nhiệm trong Luật qu ốc tế liên quan trực tiếp với ch ức năng duy trì hòa bình, thiết lập trật tự pháp lý quố c tế và đảm bảo sự công bằng trong giải quyết các tranh chấp quốc tế. Trong lịch sử phát triển pháp luật, các xung đột trước đây được giải quyết bằng các phương tiện có tính thô bạo với việc sử dụng vũ lực, nhưng cùng với sự phát triển của luật quốc tế, con người đã tìm ra một cơ chế đặc biệt hơn đó là công lý, công lý đã đem lại sự công bằng trong giải quyết các xung đột lợi ích giữa các quốc gia mà ít phải nhờ tới phương tiện vũ trang. Theo đó, trong Luật quốc tế bắt đầu hình thành một chế định mới để buộc các chủ thể luật quốc tế phải chịu trách nhiệm vì thiệt hại do chính họ gây ra.

Hiện nay, càng có ý nghĩa hơn khi chế định trách nhiệm đã và đang trở thành một phương tiện hữu ích nhất để phòng ngừa chiến tranh, duy trì trật tự quốc tế, khôi phục sự công bằng và bình đẳng trong quan hệ quốc tế.

2. Trách nhiệm pháp lý quốc tế là gì?

>> Xem thêm:  Phân tích nội dung, ưu điểm, nhược điểm và thực tiễn áp dụng một biện pháp hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế ?

Trách nhiệm pháp lý quốc tế của quốc gia là hệ quả pháp lý phát sinh khi quốc gia có hành vi sai phạm quốc tế (gọi tắt là trách nhiệm quốc gia – state responsibility)

Trách nhiệm pháp lý quốc tế được hiểu là việc khôi phục lại trật tự pháp lý quốc tế thông qua việc áp d ụng những h ạn chế nhất định về vật chất hoặc phi vật chất đối với quốc gia có hành vi vi phạ m luật quốc tế ho ặc xâm phạm đến quyền của quốc gia khác, kể cả quyền của quố c gia bị thiệt hại áp dụng những hạn chế này với mục đích đảm bảo sự tuân thủ các quy phạm Luật quốc tế.

Trách nhiệm pháp lý quốc tế được thể hiện trong các loại và hình thức xác định, trách nhiệm pháp lý quốc tế khác với trách nhiệm pháp lý quốc gia, trong luật quốc gia thường không chia thành trách nhiệm chính trị hoặc không có các hình thức trách nhiệm như sự hài lòng, v.v… Trong ấn phẩm pháp lý quốc tế đã có sự giải thích khác nhau về các hình thức trách nhiệm quốc tế và thuật ngữ tương ứng, thuật ngữ thường đa nghĩa vì cùng một sự kiện có thể có các quan đi ểm khác nhau phản ánh về bản chất của một vấn đề.

Trách nhiệm pháp lý quốc tế bao hồm:

  • Trách nhiệm vật chất
  • Trách nhiệm phi vật chất

3. Trách nhiệm vật chất là gì?

Trong khoa học pháp lý, hiểu theo nghĩa rộng trách nhiệm vật chất là loại trách nhiệm phải thực hiện bằng tài sản của người vi phạm.

4. Các hình thức biểu hiện của trách nhiệm vật chất

Trách nhiệm vật chất bao gồm các hình thức sau đây:

4.1. Đền bù (reparation)

Một là, đền bù (reparation) là việc bồi thườ ng thiệt h ại vật ch ất được thể hi ện bằng tiền, hàng hoá hoặc các dịch vụ. Tổng số thiệt hại cần đền bù, theo nguyên tắc, thường ít hơn nhiều so với thiệt hại thực tế gây ra bởi chiến tranh. Ví dụ, theo quyết đị nh của Hộ i nghị Crưm (1945), Đức ph ải đền bù lên tới 20 tỷ USD, mặc dù trên thực tế thiệt hại đã gây ra cho Liên Xô khi đó rất khó có thể bù đắp; hoặc theo phán quyết của tòa án quốc tế (ICJ) LHQ (1996) chính phủ Hoa Kỳ đã bồi thường cho Iran 131 triệu USD vì vụ quân đội Mỹ bắn rơi máy bay dân sự Iran [6](13).

4.2. Phục hồi (restitution)

Hai là, phục hồi (restitution) là việc xây dựng lại tình trạng đã tồn tại trước khi bị hành vi vi phạm pháp luật xâm hại. Một trong các hình thức phục hồi là trả lại hiện vật tài sản đã bị quốc gia tham chiến tịch thu trái phép từ lãnh thổ của quốc gia đối địch. Đối tượng phục hồi có thể là tài sản bị tịch thu bất hợp pháp trong thời bình hoặc việc huỷ bỏ một văn bản pháp luật bất kỳ nào đó. Trong thực tiễn tư pháp đã phổ biến thuật ngữ “phục hồi pháp luật”, tức là làm thay đổi tình huống pháp lý, ví dụ: rà soát, bãi bỏ hoặc sửa đổi điều khoản của luật đã được thông qua vi phạm các quy phạm Luật quốc tế; xem xét lại các phán quyết tư pháp trái luật đã được thông qua đối với người hoặc tài sản.

>> Xem thêm:  Quan sát viên là gì ? Khái niệm quan sát viên được hiểu như thế nào ?

Trong một số trường hợp có thể áp dụng hai hình thức phục h ồi là vật chất và pháp lý. Ví dụ, năm 1993, Viện thường trực của Tòa án trọng tài Liên hợp quốc đã phán quyết rằng Tiệp Khắc có trách nhiệm phục hồi lại bất động sản như tình trạng ban đầu cho Trường Đại học Tổng hợp của Hungary theo yêu cầu của Trường này mà không cần một sự thương lượng nào khác.

4.3. Sự thay thế (subsitution)

Ba là, sự thay thế (substitution) là một dạng biến thể của hinh thức phục hồi thiệt hại, là sự thay thế tài sản bị phá hủy hoặc bị làm hư hỏng trái Luật quốc tế.

4.4. Bù lại (compensation)

Bốn là, bù lại (compensation) là một dạng trách nhiệm vật chất quy định cho quốc gia gây ra thiệt hại mà không thể đền bù bằng sự phục hồi, thiệt hại này thường có liên quan đến các quan hệ tài chính, bao gồm cả việc bị mất lợi ích do bỏ lỡ cơ hội. Đây là loại hình thức trách nhiệm tương đối phổ biến. Bù lại, theo thông lệ, được dự định thanh toán bằng một khoản tiền. Ví dụ, trong vụ việc về tàu "Saiga" Saint Vincent và Grenadines đòi Guinea bồi thường sau việc bắt và giữ trái phép tàu "Saiga" và thủy thủ đoàn. Tòa án quốc tế Liên hợp quốc về luật biển đã ra phán quyết bồi thường thiệt hại với số tiền là 2.123.357 USD (đô la Mỹ)

Qua các phân tích trên đây, chúng ta thấy trách nhiệm vật chất bao gồm đền bù, phục hồi, thay thế và bù lại.

5. Ý nghĩa của chế định trách nhiệm pháp lý quốc tế

Chế định trách nhiệm pháp lý quốc tế đã bắt đầu hình thành trước công nguyên, khi các quốc gia đầu tiên xuất hiện và ký kết với nhau các điều ước và các thỏa thu ận quốc tế, trong đó đã ghi nhận các cam kết về các quyền và nghĩa vụ để làm cơ sở cho việc áp dụng các chế tài trừng phạt khi có sự vi phạm các nội dung đã định ước hoặc thỏa hiệp, tức là vi phạm các cam kết quố c tế. Tuy nhiên, khi đó chưa tồn tại một cơ chế chung thống nhất để duy trì trật tự và khôi phụ c các quyền bị vi phạm. Một cơ chế cần thiết như vậy chỉ được hình thành trong thế kỷ XX, khi các quốc gia thấy sự cần thiết phải thành lập ra các cơ quan đặc biệt, hoạt động trên cơ sở các quy phạm chung của Luật quốc tế quy định trách nhiệm cho các chủ thể Luật quốc tế.

Chế định trách nhiệm trong Luật quốc tế được hình thành gắn liền với kết thúc thế chiến I và sự kiện thành lập Hợp quốc liên, phản ánh sự phát triển tiến bộ của Luật quốc tế. Nhưng nếu cho rằng trước Hợp quốc liên, không có văn bản nào định chế về trách nhiệm là cách nói có tính áp đặt, vì trước đó đã tồn tại nhiều tài liệu liên quan đến trách nhiệm quốc tế, nhưng theo quy luật, các tài liệu thường được ký kết giữa hai hay một số quố c gia nên có hiệu lực hạn chế, không là phổ cập đối với cộng đồng quốc tế. Giai đoạn hình thành chế định trách nhiệm có thể kết thúc vào năm 1924 khi Hợp quốc liên thông qua Nghị định thư “Về giải quyết hòa bình các tranh chấp ”, nhưng văn bản này lại không có hiệu lực. Vì vậy, xét theo quan điểm pháp lý, thế chiến thứ hai xảy ra là tất yếu, bởi vì thiếu khuôn khổ pháp lý và sức mạnh thực sự để Hợp quốc liên phòng ngừa chiến tranh. Chỉ sau khi Liên hợp quốc được thành lập (1945) và thông qua Hiến chương quy định nguyên tắc hòa bình giải quyết các tranh chấp quốc tế, chúng ta mới có thể khẳng định kết thúc quá trình hình thành chế định trách nhiệm pháp lý quốc tế. Từ năm 1945, Liên hợp quốc đã chủ động xây dựng và pháp điển hoá các quy phạm về trách nhiệm pháp lý quốc tế nên Công ước "Về trách nhiệm của quốc gia vì các hành vi trái Luật quốc tế" đã được thông qua năm 2001, hiện nay Liên hợp quốc đã và đang hệ thống hóa các quy phạm về trách nhiệm đối với các tổ chức quốc tế.

Vấn đề trách nhiệm pháp lý quốc tế có tính chất rất đặc biệt, đa dạng và khá phức tạp. Sự phát triển và việc pháp điển hoá các quy phạm và các nguyên tắc về trách nhiệm trong luật pháp quốc tế đòi hỏi phải có sự phân tích và thỏa thuận về nhiều vấn đề, mà mỗi yếu tố cấu thành phải được xem xét toàn diện và có tính tới những thay đổi đang xảy ra trong lĩnh vực Luật quốc tế.

Luật quốc tế không chỉ thiết lập các quy tắc hành vi của các chủ thể, mà còn trù định các quy phạm và các nguyên tắc để đảm bảo sự tuân thủ các quy tắc đó, một trong các công cụ pháp lý quốc tế quan trọng nhất đó là nguyên tắc trách nhiệm quốc tế của các chủ thể Luật quốc tế khi vi phạm các cam kết quốc tế, kể cả thiệt hại gây ra trong hoạt động hợp pháp ở các phạm vi cụ thể của sự hợp tác giữa các quốc gia.

Sự phát triển của Luật quốc tế nói chung và chế định trách nhiệm nói riêng là một quá trình có sự liên quan giữa thiết lập, điều chỉnh và hoàn thiện các quy tắc hành vi của các quốc gia, cũng như các quy phạm và các nguyên tắc nhằm đảm bảo việc thực thi các hành vi đó. Tuy nhiên, vào thời điểm hiện tại, việc soạn thảo các quy phạm và các nguyên tắc về trách nhiệm trong Luật quốc tế còn chưa hoàn thiện, vì còn thiếu và chưa pháp điển hóa các quy phạm và các nguyên tắc về trách nhiệ m pháp lý đối với các tổ chức quốc tế, mặc dù công việc này đã được giao cho Ủy ban Luật quốc tế Liên hợp quốc thực thi. Như vậy, nhiệm vụ của luật quốc tế hiện đại là phải lấp đầy chỗ “dột” pháp luật nói trên. Pháp điển hoá và phát triển các quy phạm và các nguyên tắc trách nhiệm pháp lý quốc tế có thể là một điều kiện tối quan trọng cho việc tiếp tục phát triển Luật quốc tế nói chung, bởi vì chính các quy phạm và các nguyên tắc đó sẽ tác động trực tiếp đến cộng đồng quốc tế và sẽ nhận được sự phản biện từ thực tiễn.

>> Xem thêm:  Phê chuẩn là gì ? Khái niệm phê chuẩn được hiểu như thế nào ?

Trên đây là tư vấn của chúng tôi về nội dung "Trách nhiệm vật chất là gì? Các hình thức biểu hiện của trách nhiệm vật chất trong quan hệ quốc tế là gì?". Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900.6162 để được giải đáp.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.

Luật Minh Khuê - Sưu tầm & biên tập

>> Xem thêm:  Cấm vận quốc tế là gì ? Khái niệm về cấm vận quốc tế

Câu hỏi thường gặp về trách nhiệm vật chất

Câu hỏi: Công ước Trách nhiệm của quốc gia vì hành vi trái luật quốc tế quy định trách nhiệm pháp lý như thế nào?

Trả lời:

Công ước "Về trách nhiệm của qu ốc gia vì các hành vi trái Luật quốc tế" năm 2001 (đ.31) đã quy định chính phủ có trách nhiệm phải bồi th ường đầy đủ thiệt hại do hành vi trái Luật quốc tế củ a mình gây ra, thiệt h ại là tổn th ất bất kỳ cả về vật chất và tinh thần. 

Câu hỏi: Trách nhiệm vật chất là gì?

Trả lời:

Trách nhiệm vật chất là một trong những hình thức biểu hiện của trách nhiệm pháp lý quốc tế khi quốc gia có hành vi vi phạm Luật quốc tế. Trách nhiệm vật chất được hiểu là loại trách nhiệm phải thực hiện bằng tài sản của người vi phạm.

Câu hỏi: Trách nhiệm vật chất được biểu hiện qua những phương thức nào?

Trả lời:

Trách nhiệm vật chất được thực hiện thông qua phương thức: đền bù, phục hồi, thay thế và bù lại.