Trốn đóng bảo hiểm xã hội cho người lao động, chủ sử dụng lao động có thể bị phạt tù tới 7 năm?

Hành vi trốn đóng Bảo hiểm xã hội (BHXH), Bảo hiểm y tế (BHYT), và Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) cho người lao động là một trong những vi phạm pháp luật kinh tế nghiêm trọng nhất tại Việt Nam. Nó không chỉ làm ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi an sinh xã hội của hàng triệu người lao động mà còn gây thâm hụt và đe dọa sự ổn định của các quỹ bảo hiểm. Để bảo vệ các quỹ này và quyền lợi hợp pháp của người lao động, Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015, sửa đổi bổ sung 2017, đã quy định chế tài hình sự rất nghiêm khắc tại Điều 216 – Tội Trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN cho người lao động. Mức phạt tối đa cho tội danh này đối với cá nhân có thể lên đến 7 năm tù giam, cùng với các hình phạt tiền lớn đối với cả cá nhân và pháp nhân thương mại. Sự nghiêm khắc này phản ánh quan điểm của pháp luật về việc coi nghĩa vụ đóng BHXH là một trách nhiệm xã hội bắt buộc, không thể thương lượng hay trốn tránh bằng thủ đoạn gian dối.

1. Trốn đóng BHXH là gì? Phân biệt với chậm đóng BHXH

Theo quy định của pháp luật hiện hành, đặc biệt là hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao, trốn đóng BHXH được định nghĩa là hành vi có yếu tố gian dối hoặc sử dụng thủ đoạn khác của người sử dụng lao động (NSDLĐ) nhằm cố ý không đóng hoặc đóng không đầy đủ số tiền BHXH theo quy định. Nghị quyết 05/2019/NQ-HĐTP đã cụ thể hóa rằng hành vi gian dối này thường là trường hợp cố ý không kê khai hoặc kê khai không đúng thực tế việc đóng bảo hiểm xã hội với cơ quan có thẩm quyền. Bản chất của "trốn đóng" là sự cố ý né tránh nghĩa vụ tài chính thông qua các biện pháp che giấu hoặc gian lận. Ngược lại, chậm đóng BHXH là hành vi NSDLĐ chưa thực hiện nghĩa vụ đóng đúng thời hạn quy định, thường do các nguyên nhân như khó khăn tài chính, thiếu sót nghiệp vụ, hoặc các vấn đề vận hành khác. Đây là hành vi nợ đóng đơn thuần, thiếu yếu tố cố ý gian dối nhằm trốn tránh trách nhiệm.

Một điểm cần lưu ý là các Luật Bảo hiểm hiện hành (Luật BHXH 2024, Luật BHYT 2024) vẫn chưa đưa ra một định nghĩa tách biệt rõ ràng giữa hai khái niệm "chậm đóng" và "trốn đóng". Sự thiếu rõ ràng về mặt định nghĩa pháp lý này tạo ra thách thức lớn trong việc áp dụng biện pháp xử lý, đặc biệt là việc xác định yếu tố lỗi chủ quan để làm căn cứ chuyển từ xử phạt hành chính sang hình sự. Trong thực tiễn, cơ quan tố tụng phải dựa vào các văn bản dưới luật và hướng dẫn của Tòa án để xác định hành vi có đủ yếu tố cấu thành tội phạm hay không.

Sự khác biệt cốt lõi giữa hai hành vi này được thể hiện qua bảng so sánh sau:

Bảng 1: Phân biệt "trốn đóng" và "chậm đóng" bảo hiểm xã hội

2. Trốn đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) cho người lao động, chủ sử dụng lao động có thể bị phạt tù tới 7 năm?

Pháp luật hình sự Việt Nam quy định mức phạt tù cao nhất cho tội danh Trốn đóng Bảo hiểm xã hội, Bảo hiểm y tế, Bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động có thể lên đến 7 năm tù giam. Cụ thể, Điều 216 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung 2017 (BLHS) quy định khung hình phạt đối với cá nhân vi phạm từ 3 tháng đến 7 năm tù, tùy thuộc vào số tiền trốn đóng và số lượng người lao động bị ảnh hưởng. Mức phạt tù 7 năm áp dụng cho hành vi trốn đóng có tính chất nghiêm trọng nhất, chẳng hạn như trốn đóng từ 1 tỷ đồng trở lên hoặc trốn đóng cho 200 người lao động trở lên. Hành vi này cũng có thể bị phạt tiền lên đến 1 tỷ đồng đối với cá nhân, hoặc phạt tiền lên đến 3 tỷ đồng và đình chỉ hoạt động đối với pháp nhân thương mại.

Điều 216 BLHS quy định ba khung hình phạt chính đối với cá nhân trốn đóng BHXH, dựa trên mức độ nghiêm trọng của hành vi, được đo lường bằng số tiền trốn đóng và số lượng người lao động bị ảnh hưởng. Khung hình phạt chi tiết đối với cá nhân (người quản lý, điều hành) được tóm tắt như sau:

Bảng 2: Khung hình phạt tội trốn đóng BHXH đối với cá nhân (điều 216 BLHS)

3. Hành vi trốn đóng BHXH có phải là tội phạm nghiêm trọng không?

Dựa trên mức phạt tù tối đa quy định tại Điều 9 BLHS, tội phạm được phân loại thành ít nghiêm trọng (phạt tù đến 3 năm), nghiêm trọng (phạt tù từ 3 năm đến 7 năm), rất nghiêm trọng (phạt tù từ 7 năm đến 15 năm), và đặc biệt nghiêm trọng (phạt tù trên 15 năm). Đối với Tội Trốn đóng BHXH:

• Vi phạm ở Khung 1 (mức phạt tù tối đa 2 năm) được coi là tội phạm ít nghiêm trọng.
• Vi phạm ở Khung 2 (mức phạt tù tối đa 5 năm) được coi là tội phạm nghiêm trọng.
• Vi phạm ở Khung 3 (mức phạt tù tối đa 7 năm)  nằm ngay ngưỡng trên của tội phạm nghiêm trọng và chỉ cách ngưỡng tội phạm rất nghiêm trọng một khoảng nhỏ.

Khi hành vi trốn đóng đạt đến Khung 3, nó cấu thành Tội phạm nghiêm trọng, buộc doanh nghiệp phải nhận thức rõ rủi ro này ngang tầm với các tội phạm kinh tế nghiêm trọng khác, khẳng định tính chất vi phạm pháp luật rất cao của hành vi này.

Tội Trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN được xác định là tội phạm vật chất (material crime) hay tội phạm có cấu thành vật chất.Điều này có nghĩa là tội phạm chỉ được coi là hoàn thành khi hành vi của NSDLĐ đã gây ra thiệt hại thực tế (số tiền trốn đóng hoặc số lượng người lao động bị ảnh hưởng) đạt đến ngưỡng định lượng tối thiểu do luật hình sự quy định (từ 50 triệu đồng hoặc 10 người lao động). Do đó, hành vi chậm đóng đơn thuần (dưới 50 triệu đồng hoặc dưới 10 người, hoặc chưa có yếu tố gian dối) chưa đủ điều kiện cấu thành tội phạm hình sự, mà chỉ dừng lại ở mức vi phạm hành chính, đòi hỏi doanh nghiệp phải khắc phục hậu quả về tài chính.

4. Quyền lợi và thủ tục tố giác của người lao động

4.1. Thủ tục tố giác hành vi trốn đóng BHXH

NLĐ có quyền khiếu nại (về quyết định, hành vi của cơ quan BHXH hoặc NSDLĐ) hoặc tố cáo (về hành vi vi phạm pháp luật của NSDLĐ).Thẩm quyền tiếp nhận và xử lý:

• Cơ quan BHXH: Đối với các khiếu nại về việc đóng, hưởng BHXH. Giám đốc BHXH cấp tỉnh/huyện có thẩm quyền giải quyết khiếu nại lần đầu đối với quyết định, hành vi về BHXH của mình hoặc của công chức, viên chức dưới quyền. NLĐ có thể liên hệ trực tiếp đến Cổng thông tin điện tử BHXH Việt Nam hoặc các cơ quan BHXH địa phương (ví dụ: BHXH Kon Tum) để được hướng dẫn.
• Thanh tra Sở Lao động – Thương binh và Xã hội (LĐTBXH): Đây là cơ quan có thẩm quyền thực hiện thanh tra, kiểm tra và xử lý các vi phạm pháp luật lao động, bao gồm cả BHXH. Thanh tra LĐTBXH có thể tiến hành thanh tra đột xuất khi nhận được đơn tố cáo.
• Cơ quan điều tra (Công an): Khi hành vi vi phạm có dấu hiệu cấu thành Tội Trốn đóng BHXH (đạt ngưỡng định lượng và có yếu tố gian dối), đơn tố giác sẽ được chuyển đến Cơ quan điều tra cấp huyện hoặc cấp tỉnh để tiến hành điều tra, truy tố.

Mặc dù pháp luật cung cấp đầy đủ cơ chế tố giác, trên thực tế, người lao động thường ngần ngại thực hiện quyền này do lo sợ bị NSDLĐ trù dập hoặc mất việc làm. Do đó, vai trò của tổ chức Công đoàn và Thanh tra Lao động trong việc bảo vệ danh tính của người tố cáo và can thiệp kịp thời là vô cùng quan trọng để đảm bảo hiệu lực thi hành của luật pháp.

4.2. Người lao động cần chuẩn bị những giấy tờ gì để tố giác?

Để quá trình tố giác diễn ra thuận lợi và có căn cứ pháp lý vững chắc, người lao động cần chuẩn bị các tài liệu sau:

• Đơn tố giác hoặc đơn khiếu nại: Cần trình bày rõ ràng, chi tiết về hành vi vi phạm (thời gian, số tiền ước tính, thủ đoạn trốn đóng nếu biết).
• Hợp đồng lao động hoặc quyết định tuyển dụng: Chứng minh quan hệ lao động và nghĩa vụ tham gia BHXH bắt buộc.
• Bảng lương, phiếu lương: Chứng minh mức lương cơ sở đóng BHXH, và đặc biệt là chứng cứ cho thấy NSDLĐ đã khấu trừ tiền BHXH từ lương của NLĐ.
• Các tài liệu liên quan khác: Bất kỳ thông báo, quyết định, hoặc chứng từ giao dịch nào có liên quan đến việc NSDLĐ chậm đóng hoặc trốn đóng BHXH.

Kết luận 

Tội Trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN theo Điều 216 BLHS là một hành vi xâm phạm nghiêm trọng đến trật tự quản lý kinh tế và quyền lợi an sinh xã hội của người lao động. Với mức phạt tù cao nhất lên đến 7 năm  đối với cá nhân và phạt tiền lên đến 3 tỷ đồng kèm theo nguy cơ đình chỉ hoạt động đối với pháp nhân thương mại, chế tài này khẳng định BHXH không chỉ là nghĩa vụ tài chính thông thường mà là một trách nhiệm xã hội cốt lõi. Các doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý ranh giới mong manh giữa chậm đóng và trốn đóng. Mấu chốt để xác định yếu tố hình sự nằm ở hành vi gian dối và đặc biệt là việc chiếm dụng tiền BHXH đã khấu trừ của người lao động. Hành vi này là tình tiết định khung tăng nặng, dễ dàng đẩy cá nhân và pháp nhân vào vòng xoáy hình sự. Việc tuân thủ đầy đủ và kịp thời, kèm theo việc thường xuyên kiểm toán tuân thủ nội bộ, là biện pháp phòng vệ pháp lý tốt nhất cho mọi tổ chức.

Trên đây là tư vấn của Luật Minh Khuê về "Trốn đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) cho người lao động, chủ sử dụng lao động có thể bị phạt tù tới 7 năm ?". Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi số: 1900.6162 để được giải đáp. Email: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ khi có yêu cầu.