Mục lục bài viết

Trước yêu cầu thực tiễn của công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, đặc biệt là các hình thái tội phạm có tổ chức, tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm về tham nhũng, ma túy và các loại tội phạm sử dụng công nghệ cao với phương thức, thủ đoạn tinh vi, quy trình tố tụng truyền thống đã bộc lộ những hạn chế nhất định trong hoạt động thu thập, củng cố chứng cứ.

Để giải quyết những bất cập này, Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 (BLTTHS 2015) đã đánh dấu một bước tiến lập pháp quan trọng thông qua việc lần đầu tiên pháp điển hóa các biện pháp nghiệp vụ trinh sát thành các biện pháp điều tra tố tụng hình sự chính thức. Chế định này được quy định tại Chương XVI BLTTHS 2015 sửa đổi, bổ sung 2025: Các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt.

1. Bối cảnh, ý nghĩa và sự đột phá về lập pháp trong BLTTHS 2015

1.1. Bối cảnh thực tiễn 

Trước khi Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 (BLTTHS) có hiệu lực, công tác đấu tranh phòng, chống các loại tội phạm có tổ chức, tội phạm có độ ẩn giấu cao như tham nhũng, ma túy, rửa tiền và các tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia gặp phải những thách thức đặc biệt lớn. Các loại tội phạm này thường được thực hiện bởi các đối tượng có phương thức, thủ đoạn tinh vi, có tổ chức chặt chẽ, và gần như không để lại dấu vết vật chất truyền thống.

Trong bối cảnh đó, các cơ quan nghiệp vụ, đặc biệt là lực lượng trinh sát của ngành Công an và Quân đội, trên thực tế vẫn phải tiến hành các biện pháp nghiệp vụ kỹ thuật (như theo dõi, ghi âm, nghe điện thoại) để thu thập thông tin và phục vụ công tác điều tra. Tuy nhiên, một vấn đề pháp lý cốt lõi đã tồn tại: toàn bộ thông tin, tài liệu thu thập được từ các hoạt động trinh sát này, dù có giá trị đến đâu, cũng không được coi là chứng cứ hợp pháp và không thể được sử dụng trực tiếp tại phiên tòa để buộc tội.

1.2. Vấn đề "chuyển hóa chứng cứ"

Trong thực tiễn tố tụng được biết đến với khái niệm "chuyển hóa chứng cứ". Theo đó, cơ quan điều tra (CQĐT) chỉ có thể sử dụng các thông tin, tài liệu trinh sát thu thập được làm nguồn tin tham khảo, định hướng cho hoạt động điều tra. Sau đó, CQĐT buộc phải tiến hành các biện pháp điều tra tố tụng thông thường (như hỏi cung, khám xét, thu thập vật chứng, đối chất) để "thu thập lại" các chứng cứ đó một cách hợp pháp.

Vướng mắc lớn nhất của quy trình này là trong nhiều trường hợp, việc "chuyển hóa" là bất khả thi. Ví dụ, một cuộc điện thoại bí mật thỏa thuận về việc đưa và nhận hối lộ, một khi đã diễn ra, không thể được "tái tạo" lại thông qua việc hỏi cung hay khám xét. Nếu các đối tượng không thừa nhận, CQĐT gần như không có cách nào để chứng minh hành vi phạm tội, ngay cả khi họ có trong tay bản ghi âm cuộc nói chuyện đó. Điều này dẫn đến hệ quả tất yếu là tòa án và viện kiểm sát phải "từ chối một nguồn chứng cứ hết sức thuyết phục", khiến công tác đấu tranh chống tham nhũng và tội phạm có tổ chức gặp nhiều bế tắc.

2. Phạm vi và điều kiện áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt

2.1. Ba biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt 

Chương XVI BLTTHS 2015 quy định một danh sách giới hạn và cụ thể các biện pháp được phép áp dụng. Theo Điều 223 BLTTHS 2015, có ba biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt (BĐTTTĐB):

  • Ghi âm, ghi hình bí mật;
  • Nghe điện thoại bí mật;
  • Thu thập bí mật dữ liệu điện tử.

Điểm chung và cũng là đặc tính cốt lõi của cả ba biện pháp này là yếu tố "bí mật". Chúng được tiến hành mà đối tượng bị điều tra, theo dõi hoàn toàn không hay biết. Điều này tạo ra sự khác biệt cơ bản so với các biện pháp điều tra thông thường (quy định tại Chương XIV) vốn mang tính công khai, như hỏi cung (phải có thông báo), khám xét (phải có quyết định và đọc cho đương sự), hay đối chất (các bên đều có mặt).

Cả Điều 223 và Điều 225 đều khẳng định BĐTTTĐB chỉ có thể được áp dụng "Sau khi khởi tố vụ án" và "trong quá trình điều tra". Nó ngăn cản cơ quan điều tra sử dụng các công cụ có tính xâm phạm cao này một cách tùy tiện để "săn lùng" tội phạm khi chưa có đủ căn cứ pháp lý. Việc phải khởi tố vụ án trước tiên đảm bảo rằng CQĐT đã có những dấu hiệu tội phạm rõ ràng, và việc áp dụng BĐTTTĐB là cần thiết để phục vụ công tác điều tra vụ án đã được khởi tố đó, chứ không phải để "tìm kiếm" một vụ án mới.

2.2. Phạm vi tội phạm được áp dụng 

Điều 224 BLTTHS 2015 quy định rõ ràng và giới hạn các trường hợp (loại tội phạm) được phép áp dụng BĐTTTĐB. Việc này nhằm đảm bảo các biện pháp xâm phạm quyền riêng tư chỉ được sử dụng cho các tội phạm nguy hiểm nhất, nơi mà lợi ích của việc điều tra vượt trội hơn nguy cơ về quyền con người. Các trường hợp này bao gồm:

Nhóm tội phạm cụ thể:

  • Tội xâm phạm an ninh quốc gia;
  • Tội phạm về ma túy;
  • Tội phạm về tham nhũng;
  • Tội khủng bố;
  • Tội rửa tiền.

Nhóm tội phạm mở rộng: Tội phạm khác có tổ chức thuộc loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.

Sự lựa chọn của nhà làm luật đối với danh sách này là hoàn toàn có chủ đích. Các tội phạm như tham nhũng, ma túy, rửa tiền về bản chất là các "tội phạm ẩn", dựa trên các giao dịch bí mật (điện thoại, dữ liệu điện tử). Do đó, ba biện pháp tại Điều 223 được thiết kế như những công cụ "đo ni đóng giày" để "bóc gỡ" chính xác các phương thức phạm tội này.

Tuy nhiên, điều khoản thứ hai ("Tội phạm khác có tổ chức thuộc loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng") là một điều khoản "mở". Mặc dù cần thiết để đảm bảo tính linh hoạt cho công tác điều tra khi đối mặt với các hình thái tội phạm có tổ chức mới, điều khoản này cũng tiềm ẩn rủi ro. Việc thiếu các văn bản hướng dẫn chi tiết về cách xác định "tội phạm khác" này có thể dẫn đến việc áp dụng không thống nhất giữa các địa phương hoặc tạo khả năng diễn giải mở rộng, lạm dụng trong thực tiễn.

3. Thẩm quyền và quy trình tố tụng 

3.1. Cơ chế "kiểm soát kép" về thẩm quyền  

Nhận thức rõ tính chất nhạy cảm và mức độ xâm phạm quyền con người của BĐTTTĐB, BLTTHS 2015 đã thiết lập một cơ chế "kiểm soát kép" (hay "hai chìa khóa") chặt chẽ đối với thẩm quyền phê chuẩn. Quy trình này đòi hỏi sự tham gia và đồng thuận của cả hai ngành Điều tra và Kiểm sát:

  • Cơ quan ra quyết định: Thủ trưởng Cơ quan điều tra cấp tỉnh, Thủ trưởng Cơ quan điều tra cấp quân khu trở lên có thẩm quyền ra quyết định áp dụng BĐTTTĐB.
  • Cơ quan phê chuẩn: Quyết định này chỉ có hiệu lực khi được Viện trưởng Viện kiểm sát (VKS) cùng cấp (tức Viện trưởng VKS cấp tỉnh hoặc Viện trưởng VKS quân sự cấp quân khu) phê chuẩn.

Mô hình này đặt VKS vào vai trò "người gác cổng" tối quan trọng. Với chức năng hiến định là kiểm sát hoạt động tư pháp, VKS phải xem xét tính hợp pháp và tính có căn cứ của quyết định do CQĐT đưa ra trước khi "mở khóa" cho phép thực hiện. Điều này nhằm đảm bảo rằng BĐTTTĐB không bị lạm dụng cho các mục đích không chính đáng.

3.2. Quy trình phối hợp 

Để vận hành cơ chế kiểm soát kép này, Thông tư liên tịch số 04/2018/TTLT-VKSNDTC-BCA-BQP (TTLT 04/2018) đã được ban hành, quy định chi tiết về sự phối hợp giữa VKS, Bộ Công an và Bộ Quốc phòng trong việc thực thi BLTTHS, bao gồm cả Chương XVI.

Theo Điều 25 của TTLT 04/2018, quy trình phê chuẩn diễn ra như sau:

  • Trong vòng 24 giờ kể từ khi ra quyết định áp dụng, Thủ trưởng CQĐT cấp tỉnh/quân khu phải gửi hồ sơ đề nghị phê chuẩn đến VKS cùng cấp.
  • Hồ sơ đề nghị phải bao gồm: Văn bản đề nghị (nêu rõ lý do, căn cứ), Quyết định áp dụng BĐTTTĐB, và các tài liệu, chứng cứ liên quan chứng minh cho sự cần thiết của biện pháp đó.

Viện trưởng VKS cùng cấp có thời hạn 03 ngày kể từ khi nhận hồ sơ để xem xét và ra một trong ba quyết định: phê chuẩn, không phê chuẩn, hoặc yêu cầu CQĐT bổ sung chứng cứ, tài liệu.

3.3. Quản lý thời hạn 

Thời hạn áp dụng BĐTTTĐB cũng bị giới hạn nghiêm ngặt. Theo Điều 226 BLTTHS 2015, thời hạn áp dụng là không quá 02 tháng, kể từ ngày Viện trưởng VKS phê chuẩn.

Trong trường hợp phức tạp, CQĐT có thể đề nghị gia hạn, nhưng việc gia hạn cũng phải được Viện trưởng VKS xem xét, phê chuẩn và tổng thời gian áp dụng không được vượt quá thời hạn điều tra chung của vụ án. Cơ chế này đảm bảo việc can thiệp vào quyền riêng tư chỉ diễn ra trong thời gian tối thiểu cần thiết.

3.4. Cơ chế giám sát và hủy bỏ 

Sự giám sát của VKS không chỉ dừng lại ở khâu phê chuẩn ban đầu mà còn tiếp diễn trong suốt quá trình thực hiện. Điều 228 BLTTHS 2015 và Điều 227 quy định rõ rằng Viện trưởng VKS phải ra quyết định hủy bỏ biện pháp đã phê chuẩn nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

  • Xét thấy không còn cần thiết phải áp dụng biện pháp đó.
  • Có vi phạm pháp luật trong quá trình áp dụng biện pháp.
  • Có đề nghị hủy bỏ bằng văn bản của Thủ trưởng CQĐT.

Đây là cơ chế giám sát "trong quá trình", cho phép VKS can thiệp và dừng ngay lập tức mọi hoạt động điều tra đặc biệt nếu phát hiện dấu hiệu lạm dụng.

Tuy nhiên, một bất cập nghiêm trọng về mặt pháp lý đã được chỉ ra. Điều 225 BLTTHS 2015 và các hướng dẫn tại TTLT 04/2018 chỉ đề cập đến thẩm quyền của cấp tỉnh và cấp quân khu. Luật "chưa đề cập tới Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự trung ương". Điều này tạo ra một "khoảng trống pháp lý" (legal vacuum) rõ ràng. Các "đại án" về tham nhũng, an ninh quốc gia, ma túy lớn thường do các Cơ quan điều tra cấp Trung ương (như Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu - C03, hoặc Cục An ninh điều tra - A09 thuộc Bộ Công an) thụ lý. Khi các cơ quan này cần áp dụng BĐTTTĐB, VKSND Tối cao (cơ quan kiểm sát tương ứng) lại không được luật quy định thẩm quyền phê chuẩn. Đây là một bất cập lớn cần phải sửa đổi.

Bên cạnh đó, ngay cả khi có thẩm quyền, VKS cũng gặp "khó khăn, vướng mắc" trong việc kiểm sát thực tế. Việc kiểm sát các biện pháp có tính kỹ thuật cao như "thu thập bí mật dữ liệu điện tử" đòi hỏi Kiểm sát viên không chỉ am hiểu pháp luật mà còn phải có trình độ chuyên môn về công nghệ, đây là một thách thức lớn về năng lực thực thi.

4. Giá trị chứng cứ của dữ liệu thu thập  

4.1. Sự công nhận giá trị chứng cứ trực tiếp

Điều 227 BLTTHS 2015 là điều khoản mấu chốt, mang tính cách mạng nhất của toàn bộ chế định này. Khoản 2 Điều 227 quy định:

"Thông tin, tài liệu thu thập được bằng việc áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt có thể dùng làm chứng cứ để giải quyết vụ án."

Chỉ một câu ngắn gọn này đã giải quyết triệt để sự bế tắc về "chuyển hóa chứng cứ" kéo dài hàng thập kỷ. Quy định này khẳng định rằng, bản thân các tệp tin ghi âm, video, dữ liệu điện tử... thu thập được một cách hợp pháp theo quy trình của Chương XVI, giờ đây đã tự thân chúng là một nguồn chứng cứ. Cơ quan điều tra có thể sử dụng chúng trực tiếp để chứng minh tội phạm mà không cần phải vất vả thực hiện các thủ tục "chuyển hóa" vốn thường xuyên bất khả thi.

Trên thực tiễn, đây là nguồn chứng cứ "rất quý", có giá trị trực tiếp chứng minh hành vi phạm tội, thậm chí "còn khiến người phạm tội phải tâm phục, khẩu phục ngay" khi đối chất với các bằng chứng không thể chối cãi về chính lời nói hay hành động của mình.

4.2. Nghĩa vụ quản lý dữ liệu và bảo vệ quyền riêng tư

Song song với việc trao giá trị chứng cứ cho dữ liệu, Khoản 1 Điều 227 đặt ra các nghĩa vụ quản lý cực kỳ nghiêm ngặt, nhằm cân bằng với sự xâm phạm vào "bí mật đời tư của cá nhân". Các quy định này bao gồm:

  • Hạn chế mục đích sử dụng: Thông tin, tài liệu "chỉ được sử dụng vào việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự" (tức là vụ án đang được điều tra).
  • Nghiêm cấm tuyệt đối: "Nghiêm cấm sử dụng thông tin, tài liệu, chứng cứ thu thập được vào mục đích khác".
  • Bắt buộc tiêu hủy: "Thông tin, tài liệu không liên quan đến vụ án phải tiêu hủy kịp thời".

Các quy định này được đặt ra nhằm tránh việc thông tin cá nhân (bao gồm cả những thông tin không liên quan đến tội phạm) bị rò rỉ, phát tán, hoặc bị lạm dụng cho các mục đích khác.

Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng Điều 227 cũng bộc lộ những căng thẳng pháp lý mới. Dữ liệu thu thập được bằng các biện pháp này là "rất rộng", bao gồm cả những thông tin cá nhân, nhạy cảm. Yêu cầu "tiêu hủy kịp thời" là cơ chế bảo vệ duy nhất. Mặc dù vậy, luật hiện hành chỉ quy định "phải tiêu hủy" mà không quy định quy trình tiêu hủy, ai giám sát việc tiêu hủy, và chế tài nếu không tiêu hủy. Đây là một điểm yếu trong cơ chế bảo vệ quyền con người, tiềm ẩn rủi ro dữ liệu không được tiêu hủy và bị lạm dụng.

Một vướng mắc khác phát sinh từ chính quy định này: Điều gì xảy ra nếu trong quá trình giám sát vụ án A, CQĐT phát hiện "dấu hiệu tội phạm khác" (vụ án B)?. Theo luật, thông tin về vụ án B là "không liên quan đến vụ án [A]" và phải bị tiêu hủy. Điều này tạo ra một nghịch lý, buộc cơ quan thực thi pháp luật phải tiêu hủy bằng chứng của một tội phạm khác. Đây là một vấn-đề-cần-một "quy định mở" để cho phép sử dụng các thông tin này một cách hợp pháp để khởi tố, điều tra vụ án B, thay vì buộc phải bỏ qua nó.

5. Kết luận 

Việc ban hành Chương XVI về các biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt là một bước đột phá lập pháp mang tính cách mạng của Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015. Chế định này đã giải quyết căn bản vướng mắc lịch sử về "chuyển hóa chứng cứ", cung cấp một công cụ pháp lý sắc bén và cần thiết cho các cơ quan tiến hành tố tụng trong cuộc đấu tranh với các loại tội phạm ẩn, tội phạm có tổ chức và tội phạm tham nhũng. Nó tạo ra hành lang pháp lý để hợp pháp hóa các nguồn chứng cứ quan trọng, nâng cao đáng kể hiệu quả điều tra.

Mọi vướng mắc pháp lý hãy gọi ngay hotline tổng đài: 1900.6162 để được tư vấn pháp luật trực tuyến. Email: lienhe@luatminhkhue.vn để được hỗ trợ khi có yêu cầu. Trân trọng!