Trường hợp nào không được bảo hiểm cháy nổ đền bù?

Bảo hiểm cháy nổ bắt buộc đóng vai trò là giải pháp tài chính thiết yếu, giúp các doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân sở hữu cơ sở có nguy hiểm về cháy nổ giảm thiểu tổn thất khi sự cố rủi ro xảy ra. Tuy nhiên, một hiểu lầm phổ biến là mọi thiệt hại phát sinh từ cháy nổ đều được bồi thường. Trên thực tế, pháp luật Việt Nam, đặc biệt là Nghị định 67/2023/NĐ-CP, quy định rõ ràng các trường hợp doanh nghiệp bảo hiểm (DNBH) được loại trừ trách nhiệm, ngay cả khi sự kiện cháy nổ đã xảy ra. Việc nắm vững các điều khoản loại trừ này không chỉ là yêu cầu về mặt pháp lý mà còn là chìa khóa để doanh nghiệp thiết lập các biện pháp phòng ngừa rủi ro (PCCC) và quản lý tài chính hiệu quả, bảo vệ quyền lợi bồi thường chính đáng của mình.

1. Pháp luật điều chỉnh các trường hợp loại trừ bảo hiểm cháy nổ

Để xác định chính xác các trường hợp loại trừ trách nhiệm bảo hiểm cháy nổ bắt buộc, cần dựa trên hai văn bản pháp lý nền tảng đang có hiệu lực điều chỉnh:

- Luật kinh doanh bảo hiểm 2022: Quy định các nguyên tắc chung của hợp đồng bảo hiểm và là nền tảng cho mọi loại hình bảo hiểm tài sản. Theo các nguyên tắc này, trách nhiệm bồi thường luôn bị loại trừ nếu sự kiện bảo hiểm xảy ra do lỗi cố ý của bên mua bảo hiểm hoặc người được bảo hiểm. Nguyên tắc này đảm bảo tính ngẫu nhiên và thiện chí của hoạt động bảo hiểm.

- Nghị định 67/2023/NĐ-CP: Có hiệu lực từ ngày 06/09/2023, là văn bản chuyên ngành quy định chi tiết về bảo hiểm cháy nổ bắt buộc. Điều 25 (Phạm vi bảo hiểm và loại trừ trách nhiệm) Khoản 2 của Nghị định này liệt kê chi tiết 08 nhóm trường hợp mà DNBH không phải bồi thường. Đây là các điều khoản loại trừ bắt buộc mà mọi hợp đồng bảo hiểm cháy nổ đều phải áp dụng.

2. Trường hợp nào không được bảo hiểm cháy nổ đền bù?

Điều 25 Khoản 2 Nghị định 67/2023/NĐ-CP quy định 08 nhóm trường hợp mà DNBH không chịu trách nhiệm bồi thường, các trường hợp này chủ yếu liên quan đến rủi ro thảm họa, rủi ro có tính chất cố ý, hoặc rủi ro không thuộc phạm vi bảo hiểm cháy nổ cơ bản.

1) Hành vi cố ý gây thiệt hại

DNBH sẽ không chịu trách nhiệm đối với thiệt hại do hành động cố ý gây cháy, nổ của bên mua bảo hiểm, người được bảo hiểm hoặc người thừa kế hợp pháp của họ. Loại trừ này nhằm ngăn chặn hành vi trục lợi bảo hiểm.

Để áp dụng loại trừ này, cần có bằng chứng xác thực từ cơ quan điều tra (thường là cơ quan công an) về việc xác định nguyên nhân vụ cháy nổ là do lỗi cố ý. Trong thực tiễn pháp lý, nếu hành vi cố ý vi phạm nghiêm trọng các quy định về PCCC được xác định là nguyên nhân trực tiếp và duy nhất gây ra cháy nổ, hành vi đó có thể được coi là lỗi cố ý, dẫn đến việc từ chối bồi thường 100%. Điều này khác biệt hoàn toàn với trường hợp vi phạm PCCC thông thường (không khắc phục kiến nghị) vốn chỉ bị giảm trừ bồi thường tối đa 20%.

2) Thiệt hại do quyết định hành chính của cơ quan nhà nước

Thiệt hại do tài sản bị đốt cháy, làm nổ hoặc tiêu hủy theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền sẽ bị loại trừ. Ví dụ bao gồm việc tiêu hủy hàng hóa nhập lậu, vật tư bị nhiễm bệnh, hoặc phá dỡ công trình theo lệnh cưỡng chế hành chính. Thiệt hại này được coi là rủi ro quốc gia hoặc rủi ro hành chính công, không thuộc phạm vi rủi ro cháy nổ thông thường mà bảo hiểm tài sản bao hàm.

3) Rủi ro chính trị, an ninh và chiến tranh

Bảo hiểm cháy nổ không bao gồm các rủi ro thảm họa lớn (Catastrophic Risks) liên quan đến bất ổn chính trị, bao gồm: chiến tranh, hành động khủng bố, bạo loạn, đình công, hành động phản loạn, hoặc các biến cố chính trị, an ninh và trật tự an toàn xã hội gây ra. Đây là các rủi ro không thể định giá trước được và thường đòi hỏi các hợp đồng bảo hiểm rủi ro chính trị chuyên biệt.

4) Thiệt hại từ sự cố hạt nhân, phóng xạ

Thiệt hại phát sinh từ phản ứng hạt nhân, bức xạ ion hóa, hoặc nhiễm phóng xạ từ bất kỳ nguồn nhiên liệu hạt nhân nào đều bị loại trừ. Đây là rủi ro thảm họa có tính chất chuyên biệt và chỉ có thể được bảo hiểm thông qua các thỏa thuận đặc biệt và hệ thống tái bảo hiểm quốc tế, thường áp dụng cho các cơ sở hạt nhân.

5) Thiệt hại do đặc tính tự nhiên hoặc quá trình xử lý nhiệt

DNBH không bồi thường cho thiệt hại do tài sản tự lên men, tự tỏa nhiệt (tự bốc cháy), hoặc tài sản chịu tác động của một quá trình xử lý có dùng nhiệt (như nung, sấy, hàn, nấu).

Tự lên men/Tự tỏa nhiệt: Rủi ro phát sinh từ bản chất bên trong của vật chất (ví dụ: than, bông, hóa chất) được gọi là rủi ro cố hữu. Đây không phải là sự kiện cháy nổ ngẫu nhiên từ bên ngoài, do đó bị loại trừ.

Quá trình xử lý nhiệt: Nếu thiệt hại xảy ra trong quá trình sản xuất (ví dụ: vật liệu bị hỏng do nhiệt độ cao trong lò nung), thiệt hại đó không được bồi thường. Tuy nhiên, nếu quá trình xử lý nhiệt này gây ra cháy lan sang các tài sản khác nằm ngoài quy trình đó, thì thiệt hại cháy lan này có thể được xem xét.

6) Thiệt hại điện và cơ khí không gây cháy nổ sau đó

Thiệt hại đối với máy móc, thiết bị điện hay các bộ phận của thiết bị điện do chịu tác động trực tiếp của việc chạy quá tải, quá áp lực, đoản mạch, tự đốt nóng, hồ quang điện, rò điện do bất kỳ nguyên nhân nào, kể cả do sét đánh, sẽ bị loại trừ.

Loại trừ này nhấn mạnh rằng bảo hiểm cháy nổ chỉ bồi thường cho rủi ro cháy hoặc nổ là kết quả của sự cố, chứ không phải bản thân sự cố kỹ thuật. Nếu đoản mạch chỉ làm hỏng cuộn dây motor mà không gây cháy lan ra nhà xưởng, thiệt hại này sẽ bị loại trừ. Doanh nghiệp cần mua thêm bảo hiểm rủi ro máy móc (Machinery Breakdown) để bảo vệ tài sản khỏi các sự cố kỹ thuật thuần túy này.

7) Thiệt hại đối với các loại tài sản khó xác định giá trị

Các loại tài sản sau đây bị loại trừ rõ ràng trong phạm vi bồi thường : tiền, kim loại quý, đá quý, bản vẽ, tài liệu, sổ sách, dữ liệu, phần mềm và các chương trình máy tính.

Việc loại trừ dữ liệu và phần mềm là một điểm đặc biệt quan trọng đối với các doanh nghiệp hiện đại. Điều này có nghĩa là, ngay cả khi vụ cháy nổ làm hư hại vật chất máy chủ (có thể được bồi thường), chi phí khôi phục hệ thống thông tin, dữ liệu kinh doanh quan trọng, hoặc các tài sản sở hữu trí tuệ được lưu trữ dưới dạng điện tử sẽ không được bảo hiểm cháy nổ chi trả. Điều này đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải mua thêm các gói bảo hiểm rủi ro mạng (Cyber Insurance) hoặc bảo hiểm gián đoạn kinh doanh mở rộng để bảo vệ tính liên tục của hoạt động.

8) Thiệt hại do yếu tố thiên tai và sét đánh trực tiếp

Các thiệt hại gây ra bởi động đất, núi lửa phun hoặc những biến động khác của thiên nhiên đều bị loại trừ. Các rủi ro thiên tai này thường yêu cầu mua thêm điều khoản bảo hiểm bổ sung.

Đặc biệt, nếu sét đánh trực tiếp vào tài sản được bảo hiểm nhưng không gây cháy, nổ, thiệt hại do sét đánh đó (như hỏng hóc cấu trúc hoặc hệ thống điện) cũng không được bồi thường. Chỉ khi sét đánh là nguyên nhân khởi phát dẫn đến sự kiện cháy hoặc nổ, thì thiệt hại mới được chi trả. Ngoài ra, thiệt hại do đốt rừng, bụi cây, đồng cỏ, hoặc đốt cháy với mục đích làm sạch đồng ruộng, đất đai cũng bị loại trừ.

3. Từ chối bồi thường do lỗi chủ quan của doanh nghiệp

Ngoài 08 trường hợp loại trừ trên (các rủi ro khách quan mà hợp đồng không bao hàm), doanh nghiệp vẫn có nguy cơ bị từ chối bồi thường hoặc bị giảm trừ nghiêm trọng nếu vi phạm các nghĩa vụ cơ bản đã cam kết theo hợp đồng và quy định pháp luật.

Cần phân biệt rõ hai khái niệm: Loại trừ trách nhiệm áp dụng khi sự kiện cháy nổ xảy ra nhưng thuộc nhóm rủi ro mà DNBH không bao giờ cam kết bảo hiểm (ví dụ: chiến tranh, lỗi cố ý ). Hậu quả là từ chối bồi thường 100%; Vi phạm nghĩa vụ áp dụng khi sự kiện cháy nổ thuộc phạm vi bảo hiểm, nhưng bên mua bảo hiểm vi phạm điều kiện ràng buộc trong hợp đồng (ví dụ: vi phạm PCCC , không thông báo ). Hậu quả là giảm trừ hoặc từ chối bồi thường 100% tùy thuộc vào mức độ vi phạm.

3.1. Vi phạm nghĩa vụ phòng cháy chữa cháy (PCCC)

Vi phạm PCCC là nguyên nhân chủ quan phổ biến nhất dẫn đến việc giảm trừ bồi thường. Điều 27 Nghị định 67/2023/NĐ-CP quy định về việc xử lý bồi thường khi có vi phạm PCCC.

Theo quy định, nếu người mua bảo hiểm đã nhận được kiến nghị khắc phục các vấn đề PCCC trong Biên bản kiểm tra của cơ quan Công an có thẩm quyền nhưng không thực hiện đầy đủ, đúng thời hạn, và việc này dẫn đến tăng thiệt hại khi xảy ra cháy, nổ, DNBH có quyền giảm trừ tối đa 20% số tiền bồi thường bảo hiểm.

Quy định này ràng buộc trách nhiệm của doanh nghiệp đối với công tác an toàn PCCC, biến việc tuân thủ các khuyến nghị PCCC thành một nghĩa vụ pháp lý có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi tài chính khi có sự cố. Để tránh bị giảm trừ, doanh nghiệp phải đảm bảo tất cả các kiến nghị trong biên bản kiểm tra đều được khắc phục kịp thời và phải lưu trữ hồ sơ chứng minh.

3.2. Vi phạm nghĩa vụ thông báo sự kiện bảo hiểm

Theo Điều 28 Nghị định 67/2023/NĐ-CP, ngay khi xảy ra sự kiện cháy, nổ, người được bảo hiểm phải thông báo ngay cho DNBH và cơ quan Công an/PCCC gần nhất. Thời hạn tối đa để gửi yêu cầu bồi thường là 14 ngày kể từ ngày xảy ra cháy, nổ.

Hậu quả pháp lý của việc chậm trễ thông báo mà không có lý do chính đáng là DNBH có thể từ chối bồi thường. Việc thông báo kịp thời là tối quan trọng để DNBH có thể tiến hành giám định hiện trường, xác định nguyên nhân và phạm vi tổn thất một cách chính xác. Nếu sự chậm trễ gây khó khăn hoặc làm sai lệch kết quả giám định, quyền lợi của bên mua bảo hiểm sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

3.3. Khai báo thông tin gian dối và không đóng phí bảo hiểm

Việc khai báo sai sự thật hoặc cung cấp thông tin gian dối khi giao kết hợp đồng hoặc yêu cầu bồi thường, nhằm trục lợi bảo hiểm, có thể khiến hợp đồng bị vô hiệu hoặc bị từ chối bồi thường toàn bộ. Ngoài ra, nếu bên mua bảo hiểm không đóng đủ phí bảo hiểm đúng thời hạn, hợp đồng bảo hiểm sẽ chấm dứt hiệu lực. Mọi thiệt hại xảy ra trong thời gian hợp đồng mất hiệu lực đều không được chi trả.

Để tối ưu hóa khả năng được bồi thường và bảo vệ lợi ích tài chính, các doanh nghiệp cần thực hiện chiến lược quản trị rủi ro và tuân thủ pháp lý chủ động.

Rà soát kỹ lưỡng hợp đồng và đối tượng bảo hiểm. Doanh nghiệp phải đọc và hiểu rõ phần "Điểm loại trừ" trong hợp đồng, đối chiếu với 08 trường hợp loại trừ bắt buộc tại Điều 25 Nghị định 67/2023/NĐ-CP. Đặc biệt, cần chú ý đến việc loại trừ các tài sản phi vật chất như dữ liệu và phần mềm máy tính. Nếu các tài sản này là cốt lõi trong hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp phải chủ động mua thêm bảo hiểm bổ sung.

Tuân thủ tuyệt đối quy định PCCC và lưu trữ hồ sơ. Tuân thủ PCCC là điều kiện tiên quyết. Các doanh nghiệp cần xem việc thực hiện đầy đủ các kiến nghị trong Biên bản kiểm tra về PCCC của cơ quan Công an là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu.Việc lưu trữ hồ sơ tuân thủ, bao gồm các chứng từ và hình ảnh chứng minh đã khắc phục các kiến nghị PCCC, là bằng chứng pháp lý vững chắc để chống lại việc bị DNBH áp dụng điều khoản giảm trừ tối đa 20% theo Điều 27 Nghị định 67/2023/NĐ-CP.

Xây dựng quy trình ứng phó sự cố chuẩn pháp lý: Doanh nghiệp cần thiết lập quy trình ứng phó rõ ràng, đảm bảo ngay lập tức thực hiện nghĩa vụ thông báo cho DNBH và cơ quan PCCC khi xảy ra cháy nổ, tuân thủ thời hạn tối đa 14 ngày. Đồng thời, đội ngũ quản lý rủi ro phải được đào tạo để bảo vệ hiện trường, thu thập và lưu giữ đầy đủ các tài liệu chứng minh thiệt hại, đặc biệt là kết luận của cơ quan nhà nước có thẩm quyền về nguyên nhân vụ cháy, nổ.

4. Kết luận 

Việc bị từ chối bồi thường bảo hiểm cháy nổ không chỉ giới hạn trong 08 trường hợp loại trừ pháp định liên quan đến rủi ro khách quan (chiến tranh, thiên tai, cố ý gây cháy...). Nguy cơ từ chối bồi thường hoặc giảm trừ đáng kể còn xuất phát từ lỗi chủ quan của doanh nghiệp, đặc biệt là vi phạm các nghĩa vụ PCCC và nghĩa vụ thông báo sự kiện bảo hiểm.

Bảo hiểm cháy nổ bắt buộc không phải là một giải pháp tự động mà là một hợp đồng pháp lý ràng buộc. Việc tuân thủ pháp luật về PCCC không chỉ là trách nhiệm xã hội mà còn là điều kiện tiên quyết để bảo vệ tối đa quyền lợi bồi thường của mình. Do tính chất phức tạp và khả năng phát sinh tranh chấp cao, đặc biệt khi doanh nghiệp bảo hiểm viện dẫn các điều khoản loại trừ hoặc giảm trừ, các doanh nghiệp nên liên hệ với các đơn vị tư vấn pháp lý chuyên sâu để được hỗ trợ rà soát hồ sơ tuân thủ, chuẩn bị hồ sơ yêu cầu bồi thường, và giải quyết tranh chấp hiệu quả.

Quý khách còn vướng mắc về vấn đề trên hoặc mọi vấn đề pháp lý khác, quý khách hãy vui lòng liên hệ trực tiếp với chúng tôi qua Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến theo số điện thoại 1900.6162 để được Luật sư tư vấn pháp luật trực tiếp qua tổng đài kịp thời hỗ trợ và giải đáp mọi thắc mắc.