Các trường hợp thay đổi Điều tra viên, Cán bộ điều tra trong vụ án hình sự

Nguyên tắc "bảo đảm tính vô tư, khách quan" là một trong những nguyên tắc trụ cột, mang tính nền tảng của hoạt động tố tụng hình sự. Nguyên tắc này không chỉ là một yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp mà còn là một mệnh lệnh pháp lý bắt buộc, được thiết lập nhằm đảm bảo quá trình giải quyết vụ án hình sự được công minh, chính xác, không để lọt tội phạm và không làm oan người vô tội. Nhằm cụ thể hóa và bảo vệ nguyên tắc này, Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 đã xây dựng một cơ chế pháp lý chặt chẽ, quy định rõ ràng các trường hợp bắt buộc phải từ chối hoặc thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng. 

1. Phân biệt vai trò của Điều tra viên và Cán bộ điều tra trong tố tụng hình sự

Trong hệ thống các cơ quan tiến hành tố tụng, Điều tra viên (ĐTV) và Cán bộ điều tra (CBĐT) là hai chủ thể có vai trò quan trọng trong giai đoạn khởi tố và điều tra vụ án hình sự. Mặc dù cùng tham gia vào quá trình điều tra, pháp luật tố tụng hình sự phân định rõ ràng về vị trí, nhiệm vụ và quyền hạn của hai chức danh này. Căn cứ pháp lý cho hai chức danh này được quy định tại Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung năm 2021 và 2025 (BLTTHS 2015). Cụ thể, nhiệm vụ và quyền hạn của Điều tra viên được quy định tại Điều 37 BLTTHS 2015, trong khi nhiệm vụ và quyền hạn của Cán bộ điều tra được quy định tại Điều 38 BLTTHS 2015.

Điều tra viên (ĐTV) là người được Thủ trưởng Cơ quan điều tra phân công tiến hành hoạt động khởi tố, điều tra vụ án hình sự. Với tư cách này, ĐTV là người chịu trách nhiệm chính trong việc thực hiện các hoạt động điều tra. Họ có thẩm quyền độc lập và trực tiếp thực hiện các biện pháp nghiệp vụ quan trọng như: triệu tập và hỏi cung bị can; triệu tập và lấy lời khai của người làm chứng, bị hại; thi hành lệnh bắt, tạm giữ, tạm giam, khám xét; tiến hành khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm tử thi và các hoạt động điều tra khác. Về bản chất, ĐTV là người "cầm trịch" cuộc điều tra, chịu trách nhiệm pháp lý cao nhất về các quyết định và hoạt động tố tụng do mình thực hiện nhằm làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án.   

Cán bộ điều tra (CBĐT), ngược lại, có vai trò hỗ trợ, giúp việc cho ĐTV. Nhiệm vụ của CBĐT được thực hiện "theo sự phân công của Điều tra viên". Các hoạt động của CBĐT chủ yếu mang tính chất thi hành và trợ giúp, bao gồm: ghi biên bản lấy lời khai, biên bản hỏi cung; giao, chuyển, gửi các lệnh, quyết định và văn bản tố tụng; giúp ĐTV lập hồ sơ vụ án và thực hiện các hoạt động tố tụng khác. CBĐT không có thẩm quyền tự mình ra các quyết định tố tụng quan trọng mà chỉ thực hiện các công việc cụ thể dưới sự chỉ đạo và giám sát của ĐTV.   

Việc phân định rõ ràng vai trò này không chỉ nhằm chuyên môn hóa hoạt động điều tra mà còn thiết lập một cơ chế chịu trách nhiệm rõ ràng. Bằng cách tập trung quyền hạn và trách nhiệm vào ĐTV, pháp luật đảm bảo có một chủ thể duy nhất, có thể xác định, phải chịu trách nhiệm cuối cùng về tính hợp pháp và kết quả của toàn bộ quá trình điều tra. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng, dù ở vị trí chủ trì hay hỗ trợ, cả ĐTV và CBĐT đều là "người tiến hành tố tụng" theo quy định tại Điều 34 BLTTHS 2015. Do đó, cả hai đều phải tuân thủ tuyệt đối các quy định của pháp luật, đặc biệt là các quy định về tính khách quan, vô tư và phải bị thay đổi khi có căn cứ cho thấy họ không thể đáp ứng yêu cầu này.

2. Các trường hợp thay đổi Điều tra viên, Cán bộ điều tra trong vụ án hình sự

Điều 49 BLTTHS 2015 là điều luật mang tính nền tảng, quy định các trường hợp chung mà tất cả những người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, bao gồm cả ĐTV và CBĐT, phải tự mình từ chối hoặc bị các chủ thể có quyền đề nghị thay đổi. Đây là những quy định nhằm loại bỏ ngay từ đầu những tình huống xung đột lợi ích rõ ràng hoặc tiềm ẩn, có thể ảnh hưởng đến sự phán đoán và hành xử khách quan của người tiến hành tố tụng.

Bên cạnh các căn cứ chung được quy định tại Điều 49, pháp luật tố tụng hình sự còn có quy định riêng, áp dụng trực tiếp cho việc thay đổi ĐTV và CBĐT. Điều 51 BLTTHS 2015 là điều luật chuyên biệt về vấn đề này. Theo đó, ĐTV và CBĐT phải từ chối tiến hành tố tụng hoặc bị thay đổi khi thuộc một trong các trường hợp sau:

• Thuộc một trong các trường hợp quy định tại Điều 49 của Bộ luật này. Điều này khẳng định rằng toàn bộ các quy định chung về xung đột lợi ích và các căn cứ khác cho thấy sự không vô tư đều được áp dụng đầy đủ đối với ĐTV và CBĐT.
• Đã tiến hành tố tụng trong vụ án đó với tư cách là Kiểm sát viên, Kiểm tra viên, Thẩm phán, Hội thẩm, Thẩm tra viên hoặc Thư ký Tòa án. Đây là một quy định mang tính cấu trúc, nhằm bảo vệ sự độc lập và phân định chức năng giữa các giai đoạn tố tụng (điều tra, truy tố, xét xử). Mỗi giai đoạn có mục tiêu và phương pháp khác nhau. Một người đã tham gia vào giai đoạn truy tố (với vai trò Kiểm sát viên) hoặc xét xử (với vai trò Thẩm phán) đã hình thành quan điểm pháp lý về tội trạng và các tình tiết của vụ án. Nếu sau đó, vụ án bị hủy để điều tra lại và người này được phân công làm ĐTV, họ sẽ khó có thể tiến hành điều tra lại từ đầu một cách khách quan, không bị ảnh hưởng bởi những nhận định trước đó. Quy định này ngăn ngừa "thiên kiến xác nhận" (confirmation bias) và đảm bảo mỗi giai đoạn tố tụng được thực hiện bởi những người có tư duy độc lập.   

Trong các căn cứ trên, việc phân tích và chứng minh cụm từ pháp lý "có căn cứ rõ ràng cho thấy không vô tư khi làm nhiệm vụ" là phức tạp nhưng cũng quan trọng nhất trong thực tiễn. Đây là cơ sở pháp lý chủ yếu để các bên liên quan thực hiện quyền đề nghị thay đổi khi cảm thấy quyền lợi của mình bị đe dọa bởi sự thiên vị. Trên thực tế, việc chứng minh đòi hỏi phải dựa trên các bằng chứng cụ thể, có thể là vật chất hoặc được ghi nhận trong hồ sơ vụ án.

Ví dụ:

• Biên bản hỏi cung thể hiện rõ các câu hỏi mang tính mớm cung, ép buộc.
• Hành vi từ chối thu thập hoặc không đưa vào hồ sơ các chứng cứ, lời khai gỡ tội do người bị buộc tội hoặc người bào chữa cung cấp.
• Có tài liệu, ghi âm chứng minh ĐTV có mối quan hệ ngoài công việc không trong sáng với một bên trong vụ án.
• Có hành vi gây khó khăn, sách nhiễu một cách có hệ thống đối với người bào chữa hoặc các bên liên quan.

3. Những chủ thể nào có quyền đề nghị thay đổi Điều tra viên, Cán bộ điều tra?

Để cơ chế thay đổi người tiến hành tố tụng được thực thi hiệu quả, BLTTHS 2015 đã trao quyền đề nghị cho một loạt các chủ thể tham gia vào quá trình tố tụng. Điều này đảm bảo rằng việc giám sát tính khách quan của hoạt động điều tra không chỉ là trách nhiệm của nội bộ các cơ quan tố tụng mà còn đến từ các bên có quyền lợi trực tiếp bị ảnh hưởng. Căn cứ theo Điều 50 BLTTHS 2015, những người sau đây có quyền đề nghị thay đổi ĐTV, CBĐT:

• Kiểm sát viên: Với vai trò kép là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, Kiểm sát viên có trách nhiệm giám sát việc tuân thủ pháp luật trong hoạt động điều tra. Khi phát hiện ĐTV, CBĐT có dấu hiệu không khách quan hoặc thuộc trường hợp phải thay đổi, Kiểm sát viên có quyền và nghĩa vụ đề nghị thay đổi để đảm bảo tính hợp pháp của hồ sơ vụ án mà sau này Viện kiểm sát sẽ tiếp nhận.   
• Người bị tạm giữ, bị can, bị cáo: Đây là những chủ thể trung tâm của quá trình tố tụng hình sự, là đối tượng chịu tác động trực tiếp nhất từ các hoạt động điều tra. Trao cho họ quyền này là một cơ chế tự bảo vệ quan trọng.
• Bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và người đại diện của họ: Các bên này cũng có quyền lợi trực tiếp trong việc vụ án được giải quyết một cách công bằng, khách quan. Một ĐTV thiên vị có thể làm ảnh hưởng đến việc xác định mức độ thiệt hại hoặc trách nhiệm bồi thường.   
• Người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự: Với chuyên môn pháp lý, các luật sư và người bảo vệ quyền lợi có vai trò quan trọng trong việc phát hiện các dấu hiệu vi phạm tố tụng, bao gồm cả sự thiếu khách quan của người tiến hành tố tụng, và giúp thân chủ của mình thực hiện quyền đề nghị thay đổi một cách hiệu quả.   

4. Thủ tục và thẩm quyền quyết định thay đổi Điều tra viên, Cán bộ điều tra

Việc đề nghị và quyết định thay đổi ĐTV, CBĐT phải tuân theo một trình tự, thủ tục chặt chẽ được pháp luật quy định nhằm đảm bảo tính chính danh, kịp thời và tránh việc lạm dụng quyền này để gây cản trở hoạt động điều tra. Việc đề nghị thay đổi phải được lập thành văn bản (thường là đơn đề nghị). Trong văn bản, người đề nghị phải nêu rõ họ tên ĐTV hoặc CBĐT cần thay đổi, lý do đề nghị thay đổi và viện dẫn các căn cứ pháp lý (chủ yếu là các trường hợp tại Điều 49 và Điều 51 BLTTHS 2015), kèm theo các tài liệu, chứng cứ chứng minh (nếu có).

Thẩm quyền giải quyết: Thẩm quyền ra quyết định thay đổi được quy định tại Khoản 2, Điều 51 BLTTHS 2015, thuộc về người đứng đầu Cơ quan điều tra. Cụ thể:

• Trường hợp thay đổi Điều tra viên hoặc Cán bộ điều tra: Quyết định sẽ do Thủ trưởng hoặc Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra ban hành. Việc giao thẩm quyền này cho cấp lãnh đạo trực tiếp đảm bảo quyết định được đưa ra nhanh chóng và người được thay thế có thể được phân công ngay lập tức để không làm gián đoạn quá trình điều tra.   
• Trường hợp đặc biệt: Nếu ĐTV bị đề nghị thay đổi chính là Thủ trưởng Cơ quan điều tra, một xung đột lợi ích nội tại sẽ phát sinh. Để giải quyết vấn đề này, pháp luật quy định một cơ chế đặc biệt: "việc điều tra vụ án do Cơ quan điều tra cấp trên trực tiếp tiến hành". Thay vì chỉ thay đổi cá nhân, toàn bộ vụ án sẽ được chuyển lên cấp cao hơn để đảm bảo sự khách quan tuyệt đối.   

Pháp luật tố tụng yêu cầu việc xem xét đề nghị thay đổi phải được giải quyết kịp thời. Mặc dù BLTTHS 2015 không quy định một thời hạn cụ thể cho việc giải quyết yêu cầu thay đổi ĐTV, nhưng theo thực tiễn và tinh thần chung của pháp luật, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét và ra quyết định trong một thời gian hợp lý. Thông thường, trong thời hạn 03 ngày kể từ ngày nhận được đề nghị, Thủ trưởng Cơ quan điều tra phải ra quyết định chấp nhận thay đổi hoặc ra thông báo bằng văn bản về việc không chấp nhận, trong đó phải nêu rõ lý do.

5. Kết luận

Việc thay đổi Điều tra viên, Cán bộ điều tra khi có căn cứ cho thấy sự thiếu vô tư, khách quan là một cơ chế pháp lý quan trọng, thể hiện cam kết của nhà nước pháp quyền trong việc bảo vệ sự công minh của hoạt động tư pháp và quyền con người. Các quy định tại Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 đã tạo ra một hành lang pháp lý tương đối đầy đủ để các bên liên quan có thể tự bảo vệ mình trước nguy cơ của một cuộc điều tra thiên vị. Khi tham gia vào một vụ án hình sự, các cá nhân, tổ chức (đặc biệt là người bị tạm giữ, bị can, bị hại và người bào chữa) cần nghiên cứu kỹ các quy định tại Điều 49 và Điều 51 BLTTHS 2015.

Khi phát hiện Điều tra viên, Cán bộ điều tra được phân công giải quyết vụ án có dấu hiệu không vô tư hoặc thuộc các trường hợp pháp luật cấm, cần nhanh chóng thực hiện quyền đề nghị thay đổi. Việc đề nghị phải được thực hiện bằng văn bản, gửi đến Thủ trưởng Cơ quan điều tra có thẩm quyền, trong đó trình bày rõ ràng, mạch lạc về lý do và các căn cứ pháp lý, kèm theo chứng cứ xác thực (nếu có). Hành động chủ động và kịp thời này không chỉ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của chính mình mà còn góp phần đảm bảo hoạt động điều tra được thực hiện đúng pháp luật, khách quan và toàn diện.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!