Tước một số quyền công dân là gì? Ví dụ chi tiết

Bên cạnh các hình phạt chính như phạt tù, chính sách hình sự còn bao gồm một loạt các hình phạt bổ sung, trong đó, hình phạt "Tước một số quyền công dân" nổi lên như một chế định đặc thù, mang tính chất chính trị sâu sắc. Hình phạt này không chỉ thể hiện sự nghiêm minh của pháp luật mà còn phản ánh quan điểm của Nhà nước trong việc bảo vệ an ninh quốc gia và trật tự xã hội. 

1. Tước một số quyền công dân là gì? Ví dụ

Hình phạt "Tước một số quyền công dân" là một trong những hình phạt bổ sung được quy định trong pháp luật hình sự Việt Nam. Khác với hình phạt chính, hình phạt bổ sung có thể được áp dụng kèm theo hình phạt chính để tăng cường hiệu quả trừng trị và phòng ngừa tội phạm. Chế định này được quy định cụ thể tại Điều 44 Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015. 

Điều 44 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi bổ sung năm 2017 quy định về tước một số quyền công dân như sau:

Điều 44. Tước một số quyền công dân

1. Công dân Việt Nam bị kết án phạt tù về tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội phạm khác trong những trường hợp do Bộ luật này quy định, thì bị tước một hoặc một số quyền công dân sau đây:

a) Quyền ứng cử đại biểu cơ quan quyền lực Nhà nước;

b) Quyền làm việc trong các cơ quan nhà nước và quyền phục vụ trong lực lượng vũ trang nhân dân.

2. Thời hạn tước một số quyền công dân là từ 01 năm đến 05 năm, kể từ ngày chấp hành xong hình phạt tù hoặc kể từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật trong trường hợp người bị kết án được hưởng án treo.

Đối tượng áp dụng của hình phạt này được giới hạn rõ ràng. Theo quy định tại Khoản 1, Điều 44 BLHS 2015, chỉ "Công dân Việt Nam bị kết án phạt tù về tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội phạm khác trong những trường hợp do Bộ luật này quy định" mới có thể bị áp dụng hình phạt này. Điều này cho thấy tính chất đặc thù của hình phạt, không áp dụng phổ biến mà chỉ nhằm vào những cá nhân đã gây ra những hành vi đặc biệt nguy hiểm cho sự tồn vong và ổn định của chế độ.  

Các quyền bị tước bao gồm một hoặc một số quyền sau đây:​​

• Quyền ứng cử đại biểu cơ quan quyền lực Nhà nước.  
• Quyền làm việc trong các cơ quan nhà nước và quyền phục vụ trong lực lượng vũ trang nhân dân.  

Thời hạn của hình phạt này là từ 01 năm đến 05 năm. Thời điểm thi hành án được xác định rõ ràng: "kể từ ngày chấp hành xong hình phạt tù" hoặc "kể từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật trong trường hợp người bị kết án được hưởng án treo". Quy định này đảm bảo hình phạt được áp dụng một cách nhất quán và có thời hiệu rõ ràng, tránh tình trạng bị kéo dài vô thời hạn, thể hiện sự công bằng và tính nhân đạo trong chính sách pháp luật.  

Việc thi hành án hình phạt bổ sung này được quy định chi tiết tại Luật Thi hành án hình sự 2019. Cụ thể, theo Điều 125, hai tháng trước khi hết thời hạn chấp hành án phạt tù, Giám thị trại giam hoặc trại tạm giam có trách nhiệm thông báo cho phạm nhân về việc thi hành hình phạt bổ sung này. Thủ tục này nhằm đảm bảo người chấp hành án được biết trước và chuẩn bị cho giai đoạn tiếp theo của quá trình thi hành án, tạo điều kiện cho cơ quan chức năng địa phương có sự chuẩn bị cần thiết để quản lý, giám sát họ sau khi mãn hạn tù.  

Ví dụ về tước một số quyền công dân

Hình phạt tước một số quyền công dân được áp dụng chủ yếu đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia. Các hành vi phổ biến dẫn đến hình phạt này bao gồm "tuyên truyền chống Nhà nước" và "hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân". Những tội danh này thường được quy định tại Phần XIII của Bộ luật Hình sự.

Mặc dù các bản án công bố không luôn nêu chi tiết các hình phạt bổ sung, nhưng có thể xác định các vụ án dưới đây là những ví dụ điển hình về loại tội phạm mà hình phạt tước một số quyền công dân có thể được áp dụng.

Các vụ án này, dù không trực tiếp đề cập đến hình phạt bổ sung, nhưng là những ví dụ rõ ràng về loại tội phạm mà Bộ luật Hình sự quy định việc tước một số quyền công dân có thể được tuyên cùng với hình phạt tù. Việc phân tích các trường hợp này cho thấy, hình phạt tước quyền công dân là một công cụ pháp lý chuyên biệt, được dành riêng cho những hành vi được coi là đe dọa trực tiếp đến sự tồn tại và ổn định của chính quyền.

2. Một số câu hỏi thường gặp về tước quyền công dân

Khi nào bị tước quyền công dân?

Trả lời: Hình phạt "tước một số quyền công dân" không được áp dụng một cách tùy tiện mà chỉ được tuyên bởi Tòa án và trong những trường hợp cụ thể. Bạn có thể bị tước một số quyền công dân khi đáp ứng các điều kiện sau:

• Đối tượng: Bạn phải là công dân Việt Nam.  
• Hình phạt chính: Bạn phải bị kết án phạt tù.  
• Tội danh: Hình phạt này chủ yếu được áp dụng cho tội xâm phạm an ninh quốc gia. Ngoài ra, nó cũng có thể được tuyên đối với một số tội phạm khác mà Bộ luật Hình sự quy định.  

Đi tù có quyền công dân không?

Trả lời:  Một người đang chấp hành án phạt tù vẫn là công dân Việt Nam và có những quyền được pháp luật bảo vệ, nhưng đồng thời, một số quyền khác sẽ bị hạn chế hoặc bị tước đi. Cụ thể, có hai trường hợp pháp lý cần phân biệt:

Thứ nhất, hạn chế quyền do bản án phạt tù: Khi một người bị kết án phạt tù, họ đương nhiên bị hạn chế các quyền sau đây trong thời gian chấp hành án:

• Quyền tự do đi lại và cư trú: Đây là hạn chế rõ ràng nhất, vì người đó bị giam giữ tại trại giam và không được tự ý ra khỏi nơi cư trú.  
• Quyền làm việc: Người đang chấp hành án phạt tù bị hạn chế quyền lao động và không được thành lập, quản lý doanh nghiệp.  
• Quyền tham gia chính trị: Trong thời gian ở tù, người đó không có quyền ứng cử đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân hay giữ các chức vụ trong cơ quan nhà nước.  

Thứ hai, bị tước một số quyền công dân (hình phạt bổ sung): Đây là một hình phạt bổ sung do Tòa án tuyên, áp dụng kèm theo hình phạt tù, và có hiệu lực sau khi người đó đã ra tù. Hình phạt này chỉ áp dụng đối với công dân Việt Nam bị kết án phạt tù về tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng khác theo quy định của Bộ luật Hình sự. Các quyền bị tước bao gồm:  

• Quyền ứng cử đại biểu cơ quan quyền lực Nhà nước.  
• Quyền làm việc trong các cơ quan nhà nước và quyền phục vụ trong lực lượng vũ trang nhân dân.  

Trong khi một số quyền bị hạn chế hoặc bị tước, người đang chấp hành án phạt tù vẫn được bảo vệ các quyền cơ bản khác. Theo Luật Thi hành án hình sự 2019, phạm nhân vẫn được bảo đảm về tính mạng, sức khỏe, tài sản, được tôn trọng danh dự và nhân phẩm. Họ cũng được đảm bảo chế độ ăn, ở, mặc, chăm sóc y tế, và được liên lạc, gặp gỡ thân nhân.

Bị tước quyền công dân có được ứng cử không?

Trả lời: Dựa trên quy định của pháp luật Việt Nam, một người đã bị tuyên hình phạt "tước một số quyền công dân" sẽ không được ứng cử đại biểu cơ quan quyền lực Nhà nước.  

Cụ thể, Điều 44 Bộ luật Hình sự 2015 quy định rõ ràng rằng một trong những quyền bị tước khi áp dụng hình phạt bổ sung này là "quyền ứng cử đại biểu cơ quan quyền lực Nhà nước". Việc này nhằm hạn chế các quyền chính trị của người phạm tội, đặc biệt là những người phạm tội xâm phạm an ninh quốc gia.  

Hình phạt này có hiệu lực từ 1 đến 5 năm, tính từ ngày người đó chấp hành xong hình phạt tù. Trong thời gian này, người bị tước quyền sẽ không có quyền ứng cử, một trong những quyền chính trị cơ bản của công dân.

Án treo có bị tước quyền công dân không?

Trả lời: Có. Một người bị kết án án treo vẫn có thể bị áp dụng hình phạt bổ sung "tước một số quyền công dân" nếu phạm phải các tội danh theo quy định của pháp luật.

Theo quy định, thời hạn của hình phạt "tước một số quyền công dân" là từ 01 đến 05 năm. Trong trường hợp người bị kết án được hưởng án treo, thời hạn này sẽ bắt đầu kể từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật.

Bị tước quyền công dân có được làm trong lực lượng vũ trang không?

Trả lời: Chắc chắn là không rồi. Việc bị tước quyền phục vụ trong lực lượng vũ trang nhân dân là một trong những hệ quả trực tiếp của hình phạt bổ sung "tước một số quyền công dân".  

Theo pháp luật Việt Nam, cụ thể là tại Điều 44 Bộ luật Hình sự 2015, người bị kết án phạt tù về tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc một số tội phạm khác có thể bị Tòa án tuyên phạt bổ sung hình phạt "tước một số quyền công dân".

Một trong những quyền bị tước bao gồm: "Quyền làm việc trong các cơ quan nhà nước và quyền phục vụ trong lực lượng vũ trang nhân dân".

Do đó, nếu một người bị Tòa án tuyên hình phạt bổ sung này, họ sẽ không còn quyền phục vụ trong lực lượng vũ trang nhân dân trong thời gian thi hành án. Thời hạn tước quyền này kéo dài từ 01 đến 05 năm, bắt đầu kể từ ngày họ chấp hành xong hình phạt tù.

3. Phân biệt tước một số quyền công dân với tước quốc tịch Việt Nam

Trong pháp luật Việt Nam, có sự nhầm lẫn phổ biến giữa hai khái niệm "Tước một số quyền công dân" và "Tước quốc tịch Việt Nam". Tuy có tên gọi tương tự, hai chế định này hoàn toàn khác biệt về bản chất pháp lý, cơ quan có thẩm quyền quyết định, và phạm vi tác động.

Bản chất của "Tước một số quyền công dân" là một hình phạt bổ sung được áp dụng theo quy định của Bộ luật Hình sự. Quyết định áp dụng hình phạt này thuộc thẩm quyền của Tòa án sau khi xét xử người phạm tội. Phạm vi của hình phạt này chỉ giới hạn ở một số quyền chính trị cơ bản, trong khi người bị tước quyền vẫn duy trì tư cách là công dân Việt Nam, được hưởng các quyền và nghĩa vụ công dân khác theo Hiến pháp và pháp luật.  

Ngược lại, "Tước quốc tịch Việt Nam" không phải là một hình phạt hình sự mà là một biện pháp chế tài hành chính đặc biệt. Chế định này được quy định trong Luật Quốc tịch Việt Nam và do Chủ tịch nước quyết định. Biện pháp này chỉ được áp dụng đối với người đã nhập quốc tịch Việt Nam hoặc công dân Việt Nam cư trú ở nước ngoài, nếu họ có "hành động gây phương hại nghiêm trọng đến nền độc lập dân tộc, đến sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam hoặc đến uy tín của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam". Hậu quả của việc bị tước quốc tịch là người đó sẽ mất đi tư cách công dân Việt Nam , có thể trở thành người không quốc tịch, gây ra những hệ quả pháp lý và xã hội sâu sắc hơn rất nhiều so với hình phạt tước một số quyền công dân.  

Như vậy, bản chất của hình phạt "Tước một số quyền công dân" không chỉ đơn thuần là một biện pháp trừng trị mà còn mang một mục đích bảo vệ chính trị rõ rệt. Bằng cách tập trung vào các quyền liên quan đến sự tham gia vào bộ máy nhà nước, chế định này nhằm vô hiệu hóa khả năng của các cá nhân bị kết tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc các tội đặc biệt nghiêm trọng khác tiếp tục gây hại hoặc phá hoại trật tự chính trị. Việc hạn chế các quyền chính trị này đảm bảo rằng những người đã từng vi phạm các giá trị cốt lõi của quốc gia sẽ không thể lợi dụng các kênh chính thức để gây ảnh hưởng. Điều này cho thấy tính chất đặc thù của hình phạt này trong chính sách pháp luật hình sự Việt Nam.

4. So sánh hình phạt tước một số quyền công dân tại Việt Nam và Quốc tế

Pháp luật hình sự Việt Nam: Hình phạt "Tước một số quyền công dân" đã trải qua quá trình phát triển và điều chỉnh qua các Bộ luật Hình sự Việt Nam, phản ánh sự thay đổi trong tư duy lập pháp và chính sách hình sự của Nhà nước.

• Bộ luật Hình sự 1985 (sửa đổi, bổ sung): Hình phạt này đã được quy định là một hình phạt bổ sung. Mặc dù tài liệu không cung cấp chi tiết về các quyền bị tước cụ thể trong BLHS 1985, Điều 31 (sửa đổi) đã quy định thời hạn tước một số quyền công dân là từ một năm đến năm năm, áp dụng kể từ ngày chấp hành xong hình phạt tù hoặc từ ngày bản án có hiệu lực nếu là hình phạt chính khác hoặc án treo. Điều này cho thấy sự nhất quán về thời hạn của hình phạt này qua các thời kỳ.  
• Bộ luật Hình sự 1999: Quy định về hình phạt này được cụ thể hóa tại Điều 39. Theo đó, các quyền bị tước bao gồm "Quyền ứng cử, quyền bầu cử đại biểu cơ quan quyền lực nhà nước" và "Quyền làm việc trong các cơ quan nhà nước và quyền phục vụ trong lực lượng vũ trang nhân dân". Thời hạn áp dụng tương tự như BLHS 2015 hiện hành, là từ một năm đến năm năm.  
• Bộ luật Hình sự 2015: Chế định này được chuyển sang Điều 44. Một điểm thay đổi đáng chú ý là sự hợp nhất của "quyền ứng cử" và "quyền bầu cử" thành một quyền duy nhất là "Quyền ứng cử đại biểu cơ quan quyền lực Nhà nước". Sự thay đổi này được cho là nhằm tinh giản, đồng thời quyền ứng cử mặc nhiên bao gồm cả quyền bầu cử trong bối cảnh thực tiễn. Cấu trúc và thời hạn của hình phạt về cơ bản vẫn được giữ nguyên so với BLHS 1999.  

Phân tích so sánh Quốc tế: Việc so sánh hình phạt "Tước một số quyền công dân" với các chế định tương đương trên thế giới cho thấy những điểm tương đồng và khác biệt đáng chú ý về triết lý lập pháp.

• Hoa Kỳ: Pháp luật Hoa Kỳ không có hình phạt hình sự "tước quyền công dân" như Việt Nam. Thay vào đó, có chế định gọi là "felony disenfranchisement" (tước quyền bỏ phiếu đối với trọng tội). Đây không phải là một hình phạt bổ sung do Tòa án tuyên mà là một hậu quả pháp lý tự động sau khi một người bị kết án trọng tội (felony). Tùy theo luật của từng bang, người bị kết án có thể bị mất quyền bỏ phiếu, quyền ứng cử, hoặc quyền giữ chức vụ công. Việc tước quốc tịch (denaturalization) đối với người nhập cư phạm tội là một biện pháp hành chính, không phải hình phạt hình sự, và do Bộ Tư pháp thực hiện theo quyết định của Tòa án liên bang. Chế định này được sử dụng để trấn áp những người nhập cư gian lận trong quá trình xin quốc tịch hoặc có hành vi khủng bố, tội phạm chiến tranh.  
• Pháp: Pháp luật Pháp có chế định "interdiction des droits civiques, civils et de famille" (tước quyền công dân, dân sự và gia đình). Đây là một hình phạt bổ sung được Tòa án tuyên, tương tự như Việt Nam. Phạm vi các quyền bị tước rộng hơn, có thể bao gồm các quyền dân sự và gia đình bên cạnh các quyền công dân cơ bản. Về mặt hành chính, Pháp cũng có chế định  "déchéance de nationalité" (tước quốc tịch), áp dụng cho những người nhập tịch có hành vi gây hại đến lợi ích quốc gia, chẳng hạn như khủng bố hoặc hoạt động chống Pháp. Chế định này không áp dụng cho người Pháp gốc, trừ một số trường hợp đặc biệt, và có thể dẫn đến tình trạng không quốc tịch.  
• Singapore: Tương tự Pháp và Hoa Kỳ, Singapore không có hình phạt hình sự "tước một số quyền công dân". Thay vào đó, việc tước quốc tịch (deprivation of citizenship) là một biện pháp chế tài hành chính. Chế định này được áp dụng đối với những người nhập tịch có hành vi vi phạm nghiêm trọng luật pháp hoặc có hành vi gây phương hại đến lợi ích quốc gia, hoặc đối với những người mang song tịch và có hành vi thể hiện sự trung thành với quốc gia khác. Tại Singapore, việc mất quyền công dân thường gắn liền với việc tước quốc tịch.  

Sự khác biệt trong cách tiếp cận này phản ánh những triết lý pháp luật hình sự khác nhau. Trong khi Việt Nam coi việc hạn chế các quyền chính trị của người phạm tội như một hình phạt độc lập, các quốc gia như Hoa Kỳ lại xem đây là một hậu quả tất yếu của tội phạm, và thường được gọi là "mất tư cách" (disenfranchisement) thay vì "tước quyền" theo quyết định của Tòa án. Hơn nữa, tại Pháp và Singapore, việc tước quốc tịch (déchéance de nationalité) là một biện pháp hành chính riêng biệt, nhằm giải quyết các vấn đề liên quan đến lòng trung thành và an ninh quốc gia, hoàn toàn tách bạch với các hình phạt hình sự. Điều này cho thấy các hệ thống pháp luật khác có xu hướng phân tách rõ ràng giữa thẩm quyền tư pháp (đưa ra hình phạt) và thẩm quyền hành chính (quản lý quốc tịch và các quyền liên quan đến quốc tịch), trong khi Việt Nam kết hợp các mục tiêu chính trị vào chính sách hình sự của mình.

Kết luận

Hình phạt "Tước một số quyền công dân" là một chế định đặc thù và quan trọng trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, thể hiện quan điểm của Nhà nước trong việc trừng trị các hành vi gây phương hại đến an ninh quốc gia và trật tự xã hội. Tuy nhiên, việc áp dụng hình phạt này trong thực tiễn vẫn bộc lộ những hạn chế, đặc biệt là sự mâu thuẫn với mục tiêu tái hòa nhập cộng đồng.

Việc hài hòa giữa tính nghiêm khắc của hình phạt và mục tiêu nhân đạo, giáo dục người phạm tội là một yêu cầu cấp thiết. Quá trình này đòi hỏi sự hoàn thiện cả về quy định pháp luật lẫn cơ chế thi hành. Bằng cách rà soát lại phạm vi áp dụng, nghiên cứu các cơ chế khôi phục quyền, và đẩy mạnh các chương trình hỗ trợ toàn diện, Việt Nam có thể đảm bảo hình phạt này không chỉ là công cụ trừng trị hiệu quả mà còn thực sự góp phần vào công tác phòng ngừa tội phạm và xây dựng một xã hội công bằng, nhân văn hơn.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!