Mục lục bài viết

1. Khái quát chung: Triết học là gì và vai trò của triết học trong đời sống xã hội

Triết học là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt, hình thành từ rất sớm trong lịch sử phát triển của nhân loại. Khoảng từ thế kỷ VIII đến thế kỷ VI trước Công nguyên, những tư tưởng triết học đầu tiên đã xuất hiện tại nhiều trung tâm văn minh lớn như Trung Quốc, Ấn Độ và Hy Lạp cổ đại. Dù cách gọi và cách tiếp cận khác nhau, các nền triết học đều hướng tới việc tìm hiểu bản chất của thế giới, con người và các quy luật chi phối đời sống.

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, triết học là hệ thống tri thức lý luận chung nhất của con người về thế giới, về vị trí và vai trò của con người trong thế giới đó. Nếu các khoa học cụ thể nghiên cứu từng lĩnh vực riêng như tự nhiên, kinh tế, xã hội hay con người thì triết học hướng tới những vấn đề có tính khái quát cao nhất, từ đó xây dựng một cách nhìn tổng thể về hiện thực.

Sự ra đời của triết học gắn với hai nguồn gốc chủ yếu.

Thứ nhất là nguồn gốc nhận thức. Khi tư duy của con người phát triển đến trình độ có khả năng khái quát hóa, con người không còn bằng lòng với những cách giải thích mang tính thần thoại, cảm tính mà bắt đầu tìm kiếm nguyên nhân, bản chất và quy luật của các hiện tượng.

Thứ hai là nguồn gốc xã hội. Khi xã hội xuất hiện sự phân công giữa lao động trí óc và lao động chân tay, đồng thời hình thành các giai cấp và tầng lớp xã hội khác nhau, một bộ phận người có điều kiện chuyên tâm suy nghĩ, nghiên cứu và hệ thống hóa tri thức thành những học thuyết có tính lý luận.

Một trong những vấn đề trung tâm của triết học là mối quan hệ giữa vật chất và ý thức. Vấn đề này gồm hai phương diện cơ bản:

  • Giữa vật chất và ý thức, cái nào có trước và cái nào quyết định cái nào?
  • Con người có khả năng nhận thức được thế giới hay không?

Cách giải quyết hai phương diện trên là cơ sở để phân biệt các trường phái triết học khác nhau, đặc biệt là chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm.

Trong đời sống xã hội, triết học giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Triết học không chỉ giúp con người hiểu thế giới mà còn giúp xác định vị trí của mình trong thế giới, lựa chọn cách sống, hình thành niềm tin, lý tưởng và phương hướng hành động.

Vai trò của triết học có thể khái quát ở một số phương diện sau:

  • Cung cấp cho con người một cách nhìn tổng thể về tự nhiên, xã hội và tư duy.
  • Định hướng việc hình thành thế giới quan và nhân sinh quan.
  • Giúp con người nhận thức được những quy luật chung của sự vận động và phát triển.
  • Góp phần định hướng hoạt động thực tiễn và hoạt động cải tạo xã hội.
  • Hình thành tư duy lý luận, tư duy phản biện và khả năng xem xét vấn đề một cách có hệ thống.
  • Tác động đến sự hình thành các giá trị văn hóa, đạo đức, pháp luật và hệ tư tưởng của mỗi thời đại.

Vì vậy, triết học không phải là những suy luận xa rời cuộc sống mà có quan hệ mật thiết với cách con người nhận thức, lựa chọn và hành động trong thực tiễn.

 

2. Phân tích các chức năng cơ bản của triết học đối với nhận thức và thực tiễn

Triết học có nhiều chức năng như nhận thức, giáo dục, dự báo và phê phán. Trong đó, chức năng thế giới quan và chức năng phương pháp luận giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người.

Trước hết là chức năng thế giới quan.

Thế giới quan là toàn bộ những quan niệm của con người về thế giới, về bản thân con người, về cuộc sống và vị trí của con người trong thế giới đó. Thế giới quan không chỉ bao gồm tri thức mà còn gắn với niềm tin, lý tưởng, thái độ và cách ứng xử.

Trong lịch sử, thế giới quan của con người từng tồn tại dưới nhiều hình thức như thế giới quan huyền thoại, thế giới quan tôn giáo và thế giới quan triết học. Trong đó, thế giới quan triết học có trình độ khái quát và tính lý luận cao hơn vì được xây dựng trên cơ sở hệ thống các khái niệm, phạm trù và quy luật.

Triết học được xem là hạt nhân lý luận của thế giới quan. Nếu thế giới quan đúng đắn và khoa học, con người có thể xác định được mục tiêu sống phù hợp, chủ động trước hoàn cảnh và có thái độ tích cực đối với thực tiễn. Ngược lại, một thế giới quan sai lệch có thể dẫn đến cách nhìn phiến diện, thụ động, bi quan hoặc hành động duy ý chí.

Tiếp theo là chức năng phương pháp luận.

Phương pháp luận là hệ thống các quan điểm, nguyên tắc định hướng cho việc lựa chọn và sử dụng phương pháp trong nhận thức cũng như trong hoạt động thực tiễn.

Cần phân biệt phương pháp với phương pháp luận. Phương pháp là cách thức, biện pháp cụ thể để thực hiện một công việc; còn phương pháp luận là nền tảng lý luận giúp con người lựa chọn phương pháp phù hợp.

Phương pháp luận thường được chia thành:

  • Phương pháp luận của từng ngành khoa học cụ thể;
  • Phương pháp luận chung của một nhóm ngành;
  • Phương pháp luận chung nhất, tức phương pháp luận triết học.

Phương pháp luận triết học giúp con người hình thành cách tiếp cận đúng đắn đối với sự vật, hiện tượng. Chẳng hạn, thay vì xem xét một vấn đề một cách tách rời, phương pháp luận triết học yêu cầu phải đặt nó trong các mối liên hệ, trong quá trình vận động và trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể.

Tuy nhiên, phương pháp luận triết học không thay thế các phương pháp chuyên ngành. Triết học chỉ cung cấp định hướng chung. Nếu coi các nguyên lý triết học là những công thức có thể áp dụng máy móc cho mọi tình huống thì rất dễ rơi vào giáo điều. Ngược lại, nếu hoàn toàn xem nhẹ vai trò của phương pháp luận triết học, con người có thể rơi vào chủ nghĩa kinh nghiệm, giải quyết vấn đề manh mún và thiếu tầm nhìn dài hạn.

Ngoài ra, triết học còn có chức năng phê phán.

Chức năng phê phán giúp con người xem xét lại những quan niệm đã trở nên lỗi thời, phát hiện mâu thuẫn và hạn chế trong nhận thức, từ đó loại bỏ định kiến và thúc đẩy sự phát triển của tư duy.

Phê phán trong triết học không đồng nghĩa với phủ định mọi thứ. Phê phán khoa học phải dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn, nhằm loại bỏ cái không còn phù hợp, đồng thời kế thừa và phát triển những yếu tố hợp lý.

Nhờ các chức năng trên, triết học vừa giúp con người nhận thức thế giới đúng đắn hơn, vừa định hướng cho hoạt động thực tiễn một cách khoa học và có mục đích.

 

3. Vai trò của triết học Mác - Lênin đối với sự phát triển của đời sống xã hội

Sự ra đời của triết học Mác vào những năm 1840, sau đó được V.I.Lênin kế thừa và phát triển, đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong lịch sử tư tưởng triết học.

Một trong những đóng góp cơ bản của triết học Mác - Lênin là xây dựng chủ nghĩa duy vật biện chứng.

Trước C.Mác, chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng nhiều khi tồn tại tách biệt. Một số nhà duy vật có khuynh hướng nhìn nhận thế giới theo lối máy móc, còn phép biện chứng của Hêghen lại được xây dựng trên lập trường duy tâm.

C.Mác và Ph.Ăngghen đã kế thừa có chọn lọc những thành tựu tư tưởng trước đó, đồng thời khắc phục hạn chế của chúng để xây dựng chủ nghĩa duy vật biện chứng. Theo đó, thế giới vật chất tồn tại khách quan, luôn vận động, biến đổi và phát triển thông qua những mối liên hệ và mâu thuẫn bên trong.

Đóng góp quan trọng tiếp theo là sự hình thành chủ nghĩa duy vật lịch sử.

Triết học Mác - Lênin chỉ ra rằng đời sống xã hội không phát triển hoàn toàn ngẫu nhiên hay chỉ phụ thuộc vào ý muốn của cá nhân. Sự vận động của xã hội chịu sự chi phối của những quy luật khách quan, trong đó sản xuất vật chất giữ vai trò nền tảng.

Thông qua học thuyết hình thái kinh tế - xã hội, triết học Mác - Lênin phân tích mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, giữa cơ sở kinh tế và kiến trúc thượng tầng, qua đó lý giải quá trình biến đổi của các xã hội trong lịch sử.

Triết học Mác - Lênin còn nhấn mạnh vai trò của thực tiễn.

Thực tiễn vừa là cơ sở, động lực và mục đích của nhận thức, vừa là tiêu chuẩn kiểm nghiệm chân lý. Vì vậy, lý luận chỉ có giá trị khi được kiểm chứng và vận dụng phù hợp vào thực tế.

Quan điểm này giúp khắc phục hai khuynh hướng sai lầm:

  • Tuyệt đối hóa lý luận, dẫn đến giáo điều;
  • Chỉ dựa vào kinh nghiệm riêng lẻ, coi nhẹ lý luận, dẫn đến chủ nghĩa kinh nghiệm.

Triết học Mác - Lênin cũng là cơ sở phương pháp luận cho hoạt động khoa học.

Những nguyên tắc như khách quan, toàn diện, phát triển và lịch sử - cụ thể giúp người nghiên cứu tránh nhìn nhận sự vật một chiều hoặc bất biến.

Đối với đời sống xã hội, triết học Mác - Lênin còn cung cấp công cụ lý luận để phân tích các mâu thuẫn xã hội, nhận diện nguyên nhân của những biến đổi lịch sử và xác định vai trò của con người trong quá trình cải tạo hiện thực.

Điểm khác biệt cơ bản của triết học Mác - Lênin so với nhiều hệ thống triết học trước đó là sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn. Triết học không chỉ dừng ở việc giải thích thế giới mà còn hướng tới việc cải tạo thế giới thông qua hoạt động thực tiễn của con người.

 

4. Triết học Mác - Lênin trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam hiện nay

Công cuộc đổi mới ở Việt Nam được khởi xướng từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng năm 1986. Quá trình này thể hiện rõ yêu cầu vận dụng các nguyên tắc của triết học Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của đất nước.

Một trong những bài học quan trọng của đổi mới là phải xuất phát từ thực tiễn khách quan.

Trước đổi mới, nền kinh tế nước ta gặp nhiều khó khăn, một phần do những hạn chế trong cách thức tổ chức và quản lý kinh tế, trong đó có biểu hiện của tư duy chủ quan, nóng vội và giáo điều.

Đổi mới tư duy đòi hỏi phải nhìn thẳng vào thực tế, đánh giá đúng điều kiện kinh tế - xã hội và tôn trọng các quy luật khách quan. Đây là sự vận dụng trực tiếp nguyên tắc khách quan của chủ nghĩa duy vật biện chứng.

Triết học Mác - Lênin còn cung cấp cơ sở phương pháp luận để giải quyết các mối quan hệ lớn trong quá trình phát triển đất nước.

Trước hết là mối quan hệ giữa ổn định, đổi mới và phát triển. Ổn định tạo điều kiện cho đổi mới, đổi mới tạo động lực cho phát triển, còn phát triển lại củng cố nền tảng của sự ổn định.

Tiếp theo là mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị. Kinh tế và chính trị có quan hệ tác động qua lại, vì vậy cần đổi mới đồng bộ nhưng phải có bước đi phù hợp với điều kiện cụ thể của đất nước.

Một mối quan hệ khác là giữa phát triển lực lượng sản xuất và hoàn thiện quan hệ sản xuất. Việc phát triển nền kinh tế nhiều thành phần và đa dạng hóa hình thức sở hữu phải gắn với yêu cầu giải phóng và phát triển lực lượng sản xuất.

Bên cạnh đó còn có mối quan hệ giữa Nhà nước, thị trường và xã hội. Thị trường góp phần phân bổ nguồn lực, Nhà nước xây dựng thể chế và định hướng phát triển, còn xã hội tham gia giám sát, phản biện và tạo sức mạnh cộng đồng.

Quan điểm biện chứng cũng được thể hiện trong việc giải quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hóa, thực hiện tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường.

Phát triển không thể chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế mà còn phải gắn với chất lượng cuộc sống, công bằng xã hội và sự bền vững của môi trường tự nhiên.

Trong quá trình hội nhập quốc tế, triết học Mác - Lênin còn giúp nhận thức đúng mối quan hệ giữa độc lập, tự chủ và hội nhập. Việt Nam cần phát huy nội lực, đồng thời chủ động tiếp nhận nguồn lực và thành tựu bên ngoài để phục vụ sự phát triển đất nước.

Như vậy, giá trị của triết học Mác - Lênin đối với công cuộc đổi mới không nằm ở việc áp dụng nguyên lý một cách máy móc mà ở khả năng cung cấp phương pháp tư duy để phân tích đúng hoàn cảnh, nhận diện mâu thuẫn và lựa chọn giải pháp phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam.

 

5. Ý nghĩa của việc học tập và vận dụng triết học Mác - Lênin đối với sinh viên và người lao động

Học triết học Mác - Lênin không nên được hiểu là học thuộc lòng các định nghĩa, phạm trù hay quy luật. Giá trị thực sự của môn học nằm ở việc hình thành phương pháp tư duy và khả năng vận dụng vào cuộc sống.

Đối với sinh viên, trước hết triết học Mác - Lênin góp phần rèn luyện tư duy khoa học.

Sinh viên học cách xem xét một vấn đề trong nhiều mối liên hệ, phân biệt hiện tượng với bản chất, nguyên nhân với kết quả và tránh đưa ra kết luận chỉ dựa trên cảm tính.

Ví dụ, khi kết quả học tập giảm sút, thay vì đơn giản cho rằng nguyên nhân là “môn học quá khó”, người học có thể xem xét nhiều yếu tố khác nhau như phương pháp học, thời gian tự học, kỹ năng nền tảng, môi trường học tập và trạng thái cá nhân.

Triết học còn giúp hình thành tư duy phản biện.

Trong bối cảnh thông tin trên mạng xã hội ngày càng phong phú, sinh viên cần biết kiểm tra nguồn, đối chiếu thông tin và phân tích lợi ích của các chủ thể trước khi chấp nhận một nhận định.

Đối với hoạt động nghiên cứu khoa học, triết học Mác - Lênin cung cấp những nguyên tắc phương pháp luận như khách quan, toàn diện, phát triển và lịch sử - cụ thể. Những nguyên tắc này có thể vận dụng trong nhiều ngành khác nhau như luật học, kinh tế, công nghệ, giáo dục hoặc khoa học xã hội.

Đối với người lao động, triết học giúp nâng cao khả năng thích ứng với sự thay đổi.

Khoa học, công nghệ và phương thức lao động luôn vận động. Nếu nhìn nhận sự thay đổi như một quá trình khách quan, người lao động sẽ có xu hướng chủ động học tập, cập nhật kỹ năng và thích nghi với yêu cầu mới thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm cũ.

Triết học cũng giúp hạn chế lối tư duy chủ quan và duy ý chí.

Trong công việc, một quyết định đúng không thể chỉ dựa trên mong muốn cá nhân mà phải căn cứ vào điều kiện thực tế, nguồn lực, khả năng thực hiện và những tác động có thể phát sinh.

Đối với cán bộ, công chức và người làm công tác quản lý, phương pháp tư duy biện chứng giúp nhìn nhận chính sách trong mối quan hệ giữa nhiều lợi ích khác nhau, tránh giải quyết vấn đề một cách đơn giản hoặc phiến diện.

Có thể khái quát ý nghĩa thực tiễn của việc học triết học Mác - Lênin đối với mỗi cá nhân ở năm điểm:

  • Biết nhìn nhận sự việc khách quan hơn;
  • Biết xem xét vấn đề trong mối liên hệ thay vì tách rời;
  • Biết nhận thức sự vật trong quá trình vận động và phát triển;
  • Biết kiểm nghiệm lý luận bằng thực tiễn;
  • Biết điều chỉnh cách nghĩ và cách hành động khi điều kiện thực tế thay đổi.

Vì vậy, giá trị của môn triết học không chỉ được thể hiện trong kỳ thi mà còn nằm ở cách người học hình thành tư duy và sử dụng tư duy đó trong học tập, nghề nghiệp và cuộc sống.

 

6. Các câu hỏi thường gặp về vai trò của triết học trong đời sống xã hội

Triết học có phải là môn học quá trừu tượng và xa rời đời sống không?

Không. Triết học sử dụng nhiều khái niệm có tính khái quát cao nên có thể tạo cảm giác trừu tượng. Tuy nhiên, những vấn đề triết học nghiên cứu như mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả, giữa cái riêng và cái chung, giữa điều kiện khách quan và ý muốn chủ quan đều xuất hiện thường xuyên trong đời sống.

Ví dụ, khi một người xem xét nguyên nhân thất bại, đánh giá điều kiện thực tế trước khi đưa ra quyết định hoặc thay đổi phương pháp làm việc để phù hợp với hoàn cảnh mới thì về thực chất đang sử dụng những cách tư duy có ý nghĩa triết học.

Tại sao nói triết học là hạt nhân lý luận của thế giới quan?

Bởi vì triết học cung cấp những quan niệm chung nhất về thế giới, con người và mối quan hệ giữa con người với thế giới. Những quan niệm này tác động đến cách mỗi người đánh giá hiện thực, xác định mục tiêu và lựa chọn phương thức hành động.

Triết học có thể thay thế các khoa học cụ thể không?

Không. Triết học nghiên cứu những quy luật chung nhất nên không thể thay thế phương pháp và tri thức chuyên môn của từng ngành.

Triết học có thể định hướng phương pháp luận, nhưng một bác sĩ vẫn phải sử dụng kiến thức y học, một luật gia phải nghiên cứu pháp luật và một kỹ sư phải sử dụng tri thức kỹ thuật chuyên ngành.

Tại sao cần học triết học Mác - Lênin?

Việc học triết học Mác - Lênin giúp người học hình thành thế giới quan duy vật và phương pháp tư duy biện chứng, biết xem xét sự vật trong mối liên hệ, vận động và phát triển.

Quan trọng hơn, môn học giúp hình thành khả năng vận dụng lý luận vào thực tiễn thay vì chỉ ghi nhớ kiến thức.

Nguyên tắc khách quan trong triết học có ý nghĩa gì trong cuộc sống?

Nguyên tắc khách quan yêu cầu khi nhận thức và hành động phải xuất phát từ điều kiện thực tế, tôn trọng những quy luật khách quan và không lấy mong muốn chủ quan thay cho hiện thực.

Chẳng hạn, một sinh viên đặt mục tiêu đạt kết quả cao nhưng không có thời gian học tập hợp lý, không có phương pháp và không rèn luyện thường xuyên thì mục tiêu đó khó trở thành hiện thực chỉ bằng ý chí.

Tư duy biện chứng khác tư duy phiến diện như thế nào?

Tư duy phiến diện thường chỉ nhìn vào một mặt của vấn đề và tách nó khỏi những mối quan hệ khác.

Trong khi đó, tư duy biện chứng yêu cầu xem xét sự vật trong nhiều mối liên hệ, nhận thức cả mặt tích cực và hạn chế, đồng thời đặt vấn đề trong quá trình biến đổi của nó.

Ví dụ, khi đánh giá một công nghệ mới, tư duy biện chứng không chỉ nhìn vào khả năng tăng năng suất mà còn phải xem xét tác động đến việc làm, kỹ năng lao động, chi phí, bảo mật và xã hội.

Tại sao thực tiễn có vai trò quan trọng trong triết học Mác - Lênin?

Theo triết học Mác - Lênin, thực tiễn là cơ sở của nhận thức, là động lực thúc đẩy nhận thức phát triển, là mục đích của nhận thức và là tiêu chuẩn kiểm nghiệm chân lý.

Một lý luận chỉ thực sự có giá trị khi có thể giải thích và định hướng hoạt động thực tế. Nếu thực tiễn cho thấy một nhận định không còn phù hợp thì cần tiếp tục xem xét, bổ sung hoặc điều chỉnh nhận thức.

Triết học Mác - Lênin có ý nghĩa gì đối với công cuộc đổi mới ở Việt Nam?

Triết học Mác - Lênin cung cấp cơ sở thế giới quan và phương pháp luận để nhận thức điều kiện thực tế, tôn trọng quy luật khách quan, giải quyết các mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị, giữa tăng trưởng và tiến bộ xã hội, giữa độc lập tự chủ và hội nhập quốc tế.

Giá trị quan trọng nhất nằm ở việc vận dụng các nguyên lý một cách sáng tạo, gắn với hoàn cảnh lịch sử và điều kiện cụ thể của Việt Nam, tránh cả giáo điều lẫn chủ quan duy ý chí.

Sinh viên có thể vận dụng triết học vào học tập như thế nào?

Sinh viên có thể bắt đầu từ những việc rất cụ thể như:

  • Phân tích nguyên nhân trước khi kết luận một vấn đề;
  • Xem xét nhiều nguồn thông tin trước khi hình thành quan điểm;
  • Không tuyệt đối hóa một kinh nghiệm cá nhân;
  • Điều chỉnh phương pháp học khi điều kiện thay đổi;
  • Tích lũy kiến thức từng bước thay vì mong muốn kết quả tức thời;
  • Kết hợp lý thuyết với thực hành;
  • Thường xuyên tự đánh giá và khắc phục những hạn chế của bản thân.

Như vậy, vai trò của triết học trong đời sống xã hội không chỉ thể hiện ở những vấn đề lý luận lớn mà còn hiện diện trong chính cách con người suy nghĩ và hành động hằng ngày. Đối với triết học Mác - Lênin, giá trị cốt lõi nằm ở việc cung cấp thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận khoa học, giúp con người nhận thức đúng hiện thực, tôn trọng quy luật khách quan và chủ động cải tạo thực tiễn phù hợp với điều kiện cụ thể.

Bên cạnh đó, bạn đọc cũng có thể tham khảo thêm: