Văn bản tố tụng hình sự là gì? Văn bản tố tụng hình sự có những nội dung gì?

Trong hệ thống tư pháp hình sự, văn bản tố tụng hình sự giữ một vị trí đặc biệt quan trọng, bởi đây chính là phương tiện pháp lý thể hiện ý chí của cơ quan tiến hành tố tụng và là cơ sở để triển khai các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử theo đúng trình tự pháp luật. Mỗi văn bản tố tụng không chỉ là một hình thức ghi nhận, mà còn mang giá trị pháp lý xác định quyền hạn, trách nhiệm của từng chủ thể tham gia vào vụ án hình sự. Từ quyết định khởi tố, lệnh giữ người, biên bản ghi lời khai, cho đến cáo trạng, bản án – tất cả đều được cụ thể hóa thông qua hệ thống văn bản tố tụng được quy định chặt chẽ về hình thức, nội dung và thẩm quyền ban hành.

Sự chính xác, đầy đủ và hợp pháp của văn bản tố tụng hình sự là yếu tố then chốt bảo đảm cho một vụ án được giải quyết đúng pháp luật, khách quan và minh bạch. Do đó, việc hiểu rõ văn bản tố tụng hình sự là gì, cũng như các nội dung bắt buộc phải có trong từng loại văn bản, là điều cần thiết không chỉ đối với người làm công tác tố tụng mà còn đối với người học luật, người tham gia tố tụng và bất kỳ ai quan tâm đến cơ chế vận hành của hệ thống tư pháp hình sự.

1. Văn bản tố tụng hình sự là gì?

1.1. Khái niệm văn bản tố tụng hình sự

Văn bản tố tụng hình sự là hình thức thể hiện ý chí, quyết định hành chính hoặc tư pháp của các cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng. Mục đích cốt lõi của văn bản tố tụng Hình sự là nhằm xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt các quan hệ pháp luật tố tụng hình sự giữa các bên liên quan. Văn bản tố tụng Hình sự đóng vai trò thiết yếu, là căn cứ pháp lý duy nhất để thực hiện các biện pháp cưỡng chế nhà nước (như bắt, tạm giữ, khám xét) và xác định tính hợp pháp của toàn bộ quy trình tố tụng. Sự tồn tại của các văn bản này là cơ sở để Tòa án đưa ra phán quyết cuối cùng, đồng thời là bằng chứng chứng minh hoạt động tư pháp đã được tiến hành đúng theo trình tự pháp luật.

Khác biệt với văn bản hành chính thông thường, Văn bản tố tụng Hình sự mang tính quyền lực nhà nước cao nhất, có khả năng ràng buộc tuyệt đối về quyền và nghĩa vụ của người tham gia tố tụng. Do đó, các văn bản này phải tuân thủ nghiêm ngặt các yêu cầu về hình thức và nội dung được quy định chi tiết trong Bộ luật tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025.

1.3. Nguyên tắc ngôn ngữ và dịch thuật trong tố tụng hình sự

Nguyên tắc sử dụng ngôn ngữ trong tố tụng hình sự được quy định tại Điều 13 Bộ luật tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 (BLTTHS), theo đó, tố tụng hình sự sử dụng tiếng Việt. Tuy nhiên, pháp luật tôn trọng quyền của người tham gia tố tụng được sử dụng tiếng nói và chữ viết của dân tộc mình. Cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm bảo đảm quyền này và cung cấp phiên dịch trong trường hợp cần thiết.

Mặc dù ngôn ngữ không phải là một trong các yếu tố liệt kê cụ thể tại Điều 132 BLTTHS, việc văn bản tố tụng được lập bằng ngôn ngữ mà người bị buộc tội có thể hiểu (kèm theo bản dịch nếu cần) là một yêu cầu về tính hợp pháp căn bản. Khi một văn bản tố tụng quan trọng được cấp, giao, hoặc chuyển đến người tham gia tố tụng, việc thiếu bản dịch hoặc sai sót trong dịch thuật có thể làm vô hiệu hóa hiệu lực thi hành của văn bản (đặc biệt trong việc giao nhận văn bản theo Điều 138), bởi lẽ người được giao không thực sự được thông báo về nội dung và hậu quả pháp lý của văn bản đó. Điều này có thể cấu thành vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, làm ảnh hưởng đến quyền bào chữa và quyền được thông báo của người tham gia tố tụng.

2. Văn bản tố tụng hình sự có những nội dung gì?

2.1. Yếu tố bắt buộc về nội dung và hình thức của văn bản tố tụng hình sự

Về nội dung cốt lõi, văn bản tố tụng hình sự giữ vai trò thể hiện rõ ràng và đầy đủ ý chí quyền lực nhà nước, qua đó xác lập các quan hệ pháp luật tố tụng cụ thể. Các yêu cầu bắt buộc về nội dung của văn bản tố tụng hình sự được quy định chi tiết tại Khoản 2 Điều 132 BLTTHS. Theo quy định này, mọi văn bản phải được định danh rõ ràng về thời điểm và Địa điểm ban hành (số, ngày, tháng, năm và địa điểm ban hành) để xác định tính thời hiệu và phục vụ công tác truy xuất, quản lý hồ sơ. Đồng thời, văn bản phải ghi rõ Căn cứ pháp lý (thường là các điều luật cụ thể) làm cơ sở cho quyết định, nhằm xác lập tính hợp pháp về mặt nội dung.

Bên cạnh các yếu tố định danh, nội dung của văn bản tố tụng hình sự phải đảm bảo tính cụ thể và minh bạch. Cụ thể, văn bản tố tụng hình sự phải thể hiện nội dung quyết định một cách rõ ràng, không được mâu thuẫn, và phải xác định chính xác quyền, nghĩa vụ hoặc biện pháp tố tụng đang được áp dụng đối với chủ thể liên quan. Cuối cùng, để xác định giá trị pháp lý và tính chịu trách nhiệm, văn bản phải thể hiện yếu tố thẩm quyền và trách nhiệm bằng cách ghi rõ họ tên, chức vụ, chữ ký của người ban hành và phải đóng dấu của cơ quan ban hành theo luật định.

Trong các yếu tố bắt buộc trên, việc thiếu các yếu tố về thẩm quyền (chữ ký của người có thẩm quyền) hoặc dấu của cơ quan được coi là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Văn bản tố tụng hình sự là sự thể hiện ý chí quyền lực nhà nước; do đó, thiếu chữ ký không chỉ là lỗi hình thức mà còn làm mất đi cơ sở pháp lý để xác định ai là người chịu trách nhiệm cuối cùng về quyết định đó, từ đó làm vô hiệu hóa chính quyết định. Ví dụ, một Lệnh tạm giam không có chữ ký của Kiểm sát viên hoặc Thẩm phán sẽ bị coi là trái pháp luật và cần được hủy bỏ ngay lập tức, vì nó làm mất đi yếu tố quan trọng nhất để xác định tính hợp hiến, hợp pháp và thẩm quyền.

2.2. Hệ thống hướng dẫn về mẫu văn bản tố tụng hình sự

Để đảm bảo tính thống nhất trong toàn hệ thống tư pháp hình sự, các cơ quan tiến hành tố tụng trung ương, bao gồm Công an, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao và Bộ quốc phòng, thường xuyên ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết về mẫu biểu tố tụng. Mục đích chính của việc sử dụng các mẫu biểu thống nhất này là nhằm ngăn ngừa các sai sót hình thức khi áp dụng Điều 132 BLTTHS và chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ giữa các cơ quan. Các văn bản hướng dẫn điển hình thường được ban hành dưới dạng Thông tư liên tịch quy định về sự phối hợp giữa các cơ quan, như Thông tư liên tịch 04/2018/TTLT-VKSNDTC-BCA-BQP quy định về tha tù trước thời hạn có điều kiện, hoặc Thông tư liên tịch 04/2025/TTLT-BCA-VKSNDTC-TANDTC quy định về phối hợp trong hoạt động tố tụng hình sự, quản lý, thi hành tạm giữ, tạm giam.

Mặc dù các Thông tư liên tịch nêu trên tập trung vào quy định phối hợp nghiệp vụ, việc yêu cầu tuân thủ các mẫu biểu cụ thể (như các Quyết định, Lệnh, Biên bản) được coi là một phần mở rộng không thể tách rời của việc tuân thủ các yêu cầu về hình thức và nội dung của Điều 132 BLTTHS. Các mẫu biểu này đóng vai trò là công cụ chuẩn hóa, giúp đảm bảo rằng mọi văn bản tố tụng hsự được ban hành trong hệ thống đều chứa đựng đầy đủ và chính xác 4 nhóm yếu tố bắt buộc (Định danh, Căn cứ pháp lý, Nội dung quyết định, và Thẩm quyền) theo đúng quy định của pháp luật. Việc áp dụng thống nhất các mẫu biểu giúp tăng cường tính pháp lý, minh bạch và khả năng kiểm soát đối với hoạt động tố tụng.

Dưới đây là bảng tóm tắt các yếu tố bắt buộc của văn bản tố tụng hình sự:

2.3. Quy trình, thủ tục cấp, giao, chuyển, gửi văn bản tố tụng hình sự 

Điều 137 BLTTHS quy định các phương thức để Cơ quan tiến hành tố tụng bảo đảm việc thông báo kịp thời và hợp pháp Văn bản Tố tụng Hình sự đến người tham gia tố tụng và các cơ quan liên quan. Các phương thức này bao gồm: Cấp, giao, chuyển, gửi qua bưu điện hoặc bằng phương tiện khác, niêm yết công khai, hoặc thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng. Các phương thức "Cấp, giao, chuyển trực tiếp" (được quy định chi tiết tại Điều 138 BLTTHS) thường áp dụng cho các Văn bản Tố tụng Hình sự quan trọng mang tính cưỡng chế hoặc xác định quyền lợi pháp lý tức thời, chẳng hạn như Lệnh bắt, Quyết định khởi tố, Bản án. Những văn bản này đòi hỏi phải có biên bản xác nhận rõ ràng để làm cơ sở cho việc tính thời hiệu khiếu nại, kháng cáo. Trong khi đó, phương thức "Gửi" qua bưu điện hoặc "Niêm yết" thường được sử dụng cho các văn bản mang tính thông báo hoặc áp dụng chung rộng rãi hơn.

Khi thực hiện việc cấp, giao, chuyển trực tiếp Văn bản tố tụng Hình sự, Người tiến hành tố tụng phải tuân thủ nghiêm ngặt thủ tục được quy định tại Điều 138 BLTTHS. Để xác lập tính hợp lệ của việc giao nhận, Người Tiến hành Tố tụng phải lập biên bản ghi rõ ngày, giờ, người được giao và người tiến hành tố tụng, đồng thời phải yêu cầu người được giao ký nhận. Trong trường hợp người được giao vắng mặt, Văn bản tố tụng hình sự có thể được giao cho người thân thích của họ như cha, mẹ, vợ, chồng, con, anh, chị, em, và quá trình giao nhận này cũng phải được lập thành biên bản chi tiết. Đặc biệt, nếu người được giao từ chối nhận văn bản tố tụng, Người tiến hành tố tụng bắt buộc phải lập biên bản ghi rõ sự việc này. Biên bản này phải có xác nhận của chính quyền cấp xã, phường hoặc của người chứng kiến, và khi đó, văn bản tố tụng được coi như đã được giao nhận hợp lệ theo quy định của pháp luật.

Thủ tục chi tiết được quy định tại Điều 138 BLTTHS có ý nghĩa cốt lõi là nhằm xác định một cách chính xác và không thể chối cãi thời điểm Văn bản Tố tụng Hình sự có hiệu lực pháp lý đối với người tham gia tố tụng. Việc lập biên bản (bao gồm cả biên bản ghi nhận sự từ chối) là bằng chứng pháp lý quan trọng chứng minh rằng nghĩa vụ thông báo của cơ quan tố tụng đã được hoàn thành. Đây là yếu tố quyết định để bắt đầu tính thời hiệu kháng cáo, khiếu nại hoặc bắt đầu thi hành các biện pháp cưỡng chế theo quy định. Do đó, việc tuân thủ nghiêm túc thủ tục này là thiết yếu để bảo đảm tính liên tục, không bị trì hoãn và tính công bằng của quy trình tố tụng hình sự.

Dưới đây là bảng mô tả các phương thức và thủ tục giao nhận văn bản tố tụng hình sự:

3. Văn bản tố tụng hình sự qua các giai đoạn tố tụng hình sự

3.1. Giai đoạn Điều tra 

Văn bản tố tụng hình sự là công cụ pháp lý xác lập tính hợp pháp của mọi hoạt động trong từng giai đoạn tố tụng, với giai đoạn điều tra sử dụng nhiều văn bản mang tính cưỡng chế và xác minh. Sự thay đổi đáng chú ý trong BLTTHS là việc thay khái niệm "Bắt người khẩn cấp" thành "Giữ người trong trường hợp khẩn cấp" (Điều 110 BLTTHS), thể hiện sự thượng tôn Hiến pháp 2013, khẳng định nguyên tắc không ai bị bắt nếu không có quyết định của Tòa án hoặc quyết định, phê chuẩn của Viện Kiểm sát. Văn bản tố tụng hình sự này (Lệnh giữ người) phải dựa trên các căn cứ cụ thể, chi tiết (nhất là khi có đủ căn cứ xác định người đó đang chuẩn bị thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng), tuân thủ nghiêm ngặt Điều 132 BLTTHS về hình thức, và phải được Viện Kiểm sát phê chuẩn ngay sau khi thi hành.

Ngoài ra, kết luận điều tra là Văn bản tố tụng Hình sự tổng kết toàn bộ quá trình điều tra, có chức năng xác định có hay không có hành vi phạm tội và kiến nghị Viện Kiểm sát truy tố hoặc đình chỉ vụ án, do đó, văn bản này cũng phải tuân thủ đầy đủ Điều 132 về mặt hành chính, đặc biệt là phải có chữ ký của Điều tra viên và Thủ trưởng Cơ quan Điều tra để xác định tính thẩm quyền.

3.2. Giai đoạn truy tố 

Bản Cáo trạng là văn bản tố tụng Hình sự quan trọng nhất do Viện Kiểm sát ban hành, chính thức chuyển vụ án sang giai đoạn xét xử. Nó có tính chất cốt lõi vì nó xác định và giới hạn phạm vi xét xử của Tòa án (Tòa án chỉ xét xử bị cáo và những hành vi theo Bản Cáo trạng). Ngoài việc tuân thủ nghiêm ngặt các yêu cầu hình thức tại Điều 132 BLTTHS (chữ ký của Kiểm sát viên, lãnh đạo Viện Kiểm sát và đóng dấu), nội dung Bản Cáo trạng phải chi tiết hóa các yếu tố: Sự kiện phạm tội, các chứng cứ buộc tội, các tình tiết tăng nặng/giảm nhẹ, và điều luật áp dụng.

Bất kỳ sai sót nào trong việc viện dẫn điều luật hoặc mô tả không chính xác, không cụ thể hành vi phạm tội đều có thể dẫn đến việc Tòa án trả hồ sơ để điều tra bổ sung, hoặc thậm chí là hủy bản án sơ thẩm nếu nội dung buộc tội không rõ ràng, vi phạm nguyên tắc buộc tội.

3.3. Giai đoạn xét xử và thi hành án 

Bản án là văn bản tố tụng hình sự tối cao, thể hiện phán quyết cuối cùng của Nhà nước về vụ án hình sự. Bản án phải tuân thủ nghiêm ngặt cả về hình thức (chữ ký của toàn bộ Hội đồng xét xử, Thẩm phán chủ tọa, đóng dấu Tòa án) và cấu trúc nội dung (phần mở đầu, phần nội dung vụ án, phần nhận định, phần quyết định). Bất kỳ lỗi hình thức nào, nếu nghiêm trọng, đều có thể là căn cứ để Tòa án cấp trên giám đốc thẩm hủy bản án. Căn cứ vào Bản án có hiệu lực pháp luật, cơ quan có thẩm quyền sẽ ra Quyết định thi hành án. Các quyết định này phải được ban hành dựa trên Bản án và các quy định pháp luật hình sự hiện hành.

Ví dụ, việc chuyển hình phạt tử hình thành tù chung thân theo Nghị quyết 03/2025/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, áp dụng cho các trường hợp đặc biệt (như người mắc ung thư giai đoạn cuối trước ngày 1/7 mà chưa thi hành án), yêu cầu các quyết định liên quan phải xem xét và tuân thủ các chính sách hình sự mới này. Điều này minh chứng rằng Văn bản tố tụng hình sự ở giai đoạn này không chỉ cần tuân thủ Điều 132 BLTTHS mà còn phải đảm bảo tính hợp pháp về nội dung theo các quy định cập nhật.

Dưới đây là bảng tổng hợp sau minh họa vai trò của văn bản tố tụng hình sự trong các giai đoạn:

4. Thách thức nghiệp vụ, giá trị học thuật và giải pháp chuyển đổi số

4.1. Văn bản tố tụng hình sự và chuyển đổi số 

Trong bối cảnh chuyển đổi số, pháp luật Việt Nam đã công nhận rộng rãi giá trị của dữ liệu điện tử. Cụ thể, Điều 99 BLTTHS​ đã định nghĩa và công nhận dữ liệu điện tử là nguồn chứng cứ hợp pháp. Dữ liệu điện tử, bao gồm các ký hiệu, chữ viết, hình ảnh, âm thanh được tạo ra, lưu trữ hoặc nhận được bằng phương tiện điện tử (như tin nhắn, email, bản ghi âm), có giá trị pháp lý nếu được thu thập đúng trình tự và đảm bảo tính toàn vẹn, nguồn gốc rõ ràng. Đây được coi là các đầu vào (input) quan trọng phục vụ cho quá trình tố tụng. Tuy nhiên, thách thức lớn hiện nay nằm ở việc xác lập giá trị pháp lý tuyệt đối cho Văn bản tố tụng hình sự điện tử — vốn là các Lệnh, Quyết định, hoặc Bản án được tạo lập, ký và lưu trữ hoàn toàn bằng phương tiện điện tử, đại diện cho đầu ra (output) mang tính quyền lực nhà nước.

Thách thức cốt lõi đối với văn bản tố tụng hình sự điện tử là làm sao để đáp ứng triệt để yêu cầu về chữ ký và con dấu theo Điều 132 Khoản 2 Điểm d BLTTHS. Để văn bản tố tụng hình sự điện tử có giá trị tương đương văn bản giấy, cần có quy định rõ ràng về việc sử dụng chữ ký số chuyên dùng và Dấu điện tử của cơ quan. Nếu thiếu hướng dẫn chi tiết về thẩm quyền ký số của người tiến hành tố tụng, Văn bản tố tụng hình sự Điện tử không thể đảm bảo tính toàn vẹn và không thể chối cãi về thẩm quyền ban hành. Đây là yêu cầu cốt lõi để xác định trách nhiệm pháp lý của người ban hành. Do đó, việc hoàn thiện khung pháp lý này không chỉ là một bước đi cần thiết mà còn là giải pháp mấu chốt để tối đa hóa hiệu quả của quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực tư pháp hình sự.

4.2. Khắc phục sai sót và quy trình sửa chữa/bổ sung văn bản tố tụng hình sự

Các Văn bản Tố tụng Hình sự, nhất là Bản án và Quyết định tố tụng, có thể mắc các lỗi kỹ thuật (như lỗi chính tả, sai số liệu). Đối với các lỗi này, cơ quan đã ban hành văn bản thường áp dụng Quyết định đính chính hoặc Quyết định bổ sung riêng để sửa chữa, theo thủ tục đơn giản hóa. Tuy nhiên, các sai sót liên quan đến việc vi phạm nghiêm trọng Điều 132 BLTTHS (ví dụ: thiếu chữ ký của người có thẩm quyền, thiếu căn cứ pháp luật) là lỗi thẩm quyền và hình thức căn bản, không thể sửa chữa bằng đính chính thông thường. Các lỗi này thường cấu thành vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng và có thể dẫn đến việc hủy bỏ quyết định.

Trong thực tiễn, việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng Hình sự (như các dự thảo luật đã được nghiên cứu) có khả năng nhằm hoàn thiện thủ tục sửa chữa các sai sót tố tụng, giúp các cơ quan tiến hành tố tụng linh hoạt hơn trong việc khắc phục lỗi mà không làm ảnh hưởng đến hiệu lực của văn bản chính, trừ các lỗi mang tính hủy hoại tính hợp pháp căn bản.

4.3. Các trường hợp hủy/sửa do vi phạm nghiêm trọng 

Vi phạm các yêu cầu về hình thức tại Điều 132 BLTTHS, đặc biệt là thiếu chữ ký hoặc dấu, không chỉ đơn thuần là lỗi hành chính mà còn là lỗi thẩm quyền, dẫn đến hậu quả pháp lý là Văn bản Tố tụng Hình sự bị coi là không hợp pháp về hình thức. Trong hoạt động xét xử phúc thẩm hoặc giám đốc thẩm (Chương XXVI Bộ luật Tố tụng Hình sự), Tòa án cấp trên có thể hủy hoặc sửa các Bản án, Quyết định nếu phát hiện vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng.

Các trường hợp hủy hoặc sửa do vi phạm Điều 132 BLTTHS thường xảy ra khi thiếu chữ ký hoặc dấu (lỗi nghiêm trọng nhất, làm mất cơ sở chứng minh quyết định là của cơ quan hoặc người có thẩm quyền) hoặc thiếu căn cứ pháp luật (khiến quyết định không có cơ sở xác lập quyền lực và bị coi là tùy tiện). Cần lưu ý phân biệt Điều 132 BLTTHS (quy định về Văn bản tố tụng) với Điều 132 BLTTHS (Tội không cứu giúp người trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng), đồng thời các vi phạm dẫn đến hủy hoặc sửa các quyết định tố tụng phải được xác định rõ ràng là lỗi về quy trình hoặc thẩm quyền ban hành văn bản tố tụng hình sự.

 Kết luận

Mỗi văn bản được ban hành phải tuân thủ nghiêm ngặt các yêu cầu về hình thức, nội dung và thẩm quyền nhằm bảo đảm tính hợp pháp và tính hiệu lực, tránh mọi sai sót có thể dẫn đến vi phạm tố tụng, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan. Sự chuẩn chỉnh của văn bản tố tụng chính là nền tảng để bảo đảm sự thật khách quan của vụ án được xác minh đúng đắn và để quá trình tố tụng diễn ra công bằng, minh bạch.

Việc nắm vững nội dung bắt buộc phải có của từng loại văn bản tố tụng cũng giúp người áp dụng pháp luật hạn chế sai phạm, nâng cao chất lượng giải quyết vụ án và củng cố niềm tin của nhân dân đối với hệ thống tư pháp. Có thể khẳng định rằng, văn bản tố tụng hình sự không chỉ là phương tiện ghi nhận hoạt động tố tụng mà còn là yếu tố cấu thành quan trọng của một nền tư pháp hiện đại, nghiêm minh và tôn trọng quyền con người. Hiểu đúng và vận dụng đúng văn bản tố tụng chính là điều kiện tiên quyết để bảo đảm công lý được thực thi một cách toàn diện và đúng pháp luật.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.