Mục lục bài viết

1. Vấn đề cơ bản của triết học là gì? Khái niệm và ý nghĩa

Vấn đề cơ bản của triết học là vấn đề về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức (hay giữa tồn tại và tư duy, giữa giới tự nhiên và tinh thần). Đây là vấn đề nền tảng, xuyên suốt lịch sử phát triển của mọi trường phái triết học và là tiêu chí để phân biệt các hệ thống triết học khác nhau.

Theo Ph. Ăngghen, vấn đề cơ bản lớn của mọi triết học, đặc biệt là triết học hiện đại, chính là xác định mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại. Mỗi học thuyết triết học đều phải đưa ra lời giải đáp cho vấn đề này trước khi giải thích các hiện tượng của tự nhiên, xã hội và con người.

Khác với các ngành khoa học chuyên nghiên cứu từng lĩnh vực riêng biệt, triết học hướng đến những câu hỏi có tính khái quát nhất về thế giới. Vì vậy, việc xác định cái nào có trước, cái nào quyết định cái nào giữa vật chất và ý thức trở thành điểm xuất phát của toàn bộ hệ thống tri thức triết học.

Vấn đề cơ bản của triết học có ý nghĩa quan trọng trên cả phương diện lý luận và thực tiễn.

Về phương diện lý luận, đây là cơ sở để phân chia các trường phái triết học thành những khuynh hướng khác nhau như chủ nghĩa duy vật, chủ nghĩa duy tâm hay chủ nghĩa nhị nguyên. Đồng thời, cách giải quyết vấn đề này cũng quyết định lập trường nhận thức và phương pháp nghiên cứu của mỗi học thuyết.

Về phương diện thế giới quan, việc hiểu đúng mối quan hệ giữa vật chất và ý thức giúp con người hình thành cách nhìn khoa học về thế giới. Thay vì giải thích các hiện tượng bằng những yếu tố thần bí hoặc cảm tính, con người có cơ sở để nhận thức thế giới dựa trên các quy luật khách quan.

Về phương diện phương pháp luận, vấn đề cơ bản của triết học định hướng cách con người tư duy và hành động. Nếu nhận thức đúng vai trò của điều kiện khách quan, đồng thời phát huy tính chủ động, sáng tạo của ý thức, con người sẽ đưa ra những quyết định phù hợp với quy luật phát triển của tự nhiên và xã hội.

Trong chương trình Triết học Mác – Lênin, vấn đề cơ bản của triết học giữ vị trí mở đầu vì nó là nền tảng để nghiên cứu các phạm trù khác như vật chất, ý thức, thực tiễn, nhận thức, quy luật vận động và phát triển của thế giới.

 

2. Hai mặt của vấn đề cơ bản của triết học

Vấn đề cơ bản của triết học gồm hai mặt gắn bó chặt chẽ với nhau nhưng giải quyết hai câu hỏi khác nhau. Mặt thứ nhất thuộc về bản thể luận, còn mặt thứ hai thuộc về nhận thức luận.

 

2.1. Mặt thứ nhất: Giữa vật chất và ý thức, cái nào có trước và cái nào quyết định?

Đây là nội dung quan trọng nhất của vấn đề cơ bản của triết học.

Câu hỏi đặt ra là vật chất hay ý thức tồn tại trước? Đồng thời, yếu tố nào giữ vai trò quyết định đối với yếu tố còn lại?

Tùy theo cách trả lời câu hỏi này mà các nhà triết học được chia thành những trường phái khác nhau.

Nếu cho rằng vật chất tồn tại khách quan, có trước và quyết định ý thức thì thuộc lập trường duy vật.

Nếu cho rằng ý thức, tinh thần hoặc một lực lượng siêu nhiên có trước và quyết định thế giới vật chất thì thuộc lập trường duy tâm.

Nếu cho rằng vật chất và ý thức đều tồn tại độc lập, không cái nào quyết định cái nào thì thuộc chủ nghĩa nhị nguyên.

Mặt thứ nhất giúp xác định bản chất của thế giới và là tiêu chí quan trọng nhất để phân loại các hệ thống triết học trong lịch sử.

 

2.2. Mặt thứ hai: Con người có khả năng nhận thức được thế giới hay không?

Sau khi xác định nguồn gốc của thế giới, triết học tiếp tục giải quyết câu hỏi về khả năng nhận thức của con người.

Nếu khẳng định con người có thể nhận thức được thế giới khách quan và ngày càng hiểu đúng bản chất của sự vật thông qua hoạt động thực tiễn thì thuộc lập trường khả tri luận.

Nếu cho rằng con người không thể nhận thức được bản chất thực sự của thế giới hoặc chỉ có thể biết một phần giới hạn thì thuộc bất khả tri luận.

Bên cạnh đó còn có hoài nghi luận, nhấn mạnh việc luôn đặt câu hỏi và kiểm chứng mọi tri thức trước khi thừa nhận là đúng.

Theo quan điểm của triết học Mác – Lênin, con người hoàn toàn có khả năng nhận thức thế giới. Tuy nhiên, quá trình nhận thức diễn ra từng bước, từ chưa đầy đủ đến đầy đủ hơn và được kiểm nghiệm thông qua thực tiễn.

Hai mặt của vấn đề cơ bản có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Mặt thứ nhất quyết định lập trường thế giới quan, còn mặt thứ hai quyết định quan điểm về khả năng nhận thức và phương pháp tiếp cận chân lý. Chỉ khi giải quyết thống nhất cả hai mặt, một học thuyết triết học mới hình thành hệ thống lý luận hoàn chỉnh.

 

3. Các trường phái triết học chính trong lịch sử giải quyết vấn đề cơ bản

Trong lịch sử phát triển của triết học, mỗi trường phái đều đưa ra cách lý giải riêng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức. Chính cách trả lời vấn đề cơ bản của triết học đã tạo nên sự khác biệt giữa các hệ thống tư tưởng, đồng thời phản ánh trình độ nhận thức và bối cảnh lịch sử của từng thời kỳ.

 

3.1. Chủ nghĩa duy vật

Chủ nghĩa duy vật khẳng định vật chất là cái có trước, tồn tại khách quan và quyết định ý thức. Ý thức không tồn tại độc lập mà là sản phẩm của bộ não con người và là sự phản ánh hiện thực khách quan.

Trong quá trình phát triển, chủ nghĩa duy vật trải qua ba hình thức chủ yếu.

Chủ nghĩa duy vật chất phác xuất hiện từ thời cổ đại. Các nhà triết học như Thales, Heraclitus hay Democritus cố gắng giải thích thế giới bằng những dạng vật chất cụ thể như nước, lửa hoặc nguyên tử. Mặc dù còn mang tính trực quan, cách tiếp cận này đã đặt nền móng cho tư duy khoa học khi giải thích thế giới từ chính bản thân nó thay vì dựa vào thần thoại.

Chủ nghĩa duy vật siêu hình phát triển mạnh vào thế kỷ XVII và XVIII dưới ảnh hưởng của cơ học cổ điển. Trường phái này tiếp tục khẳng định tính thứ nhất của vật chất nhưng thường xem các sự vật tồn tại tách rời, ít chú ý đến sự vận động, phát triển và mối liên hệ giữa các hiện tượng.

Chủ nghĩa duy vật biện chứng do C. Mác và Ph. Ăngghen sáng lập là hình thức phát triển cao nhất của chủ nghĩa duy vật. Quan điểm này không chỉ khẳng định vật chất quyết định ý thức mà còn chỉ ra rằng ý thức có tính độc lập tương đối và có thể tác động trở lại thế giới vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người.

 

3.2. Chủ nghĩa duy tâm

Trái ngược với chủ nghĩa duy vật, chủ nghĩa duy tâm cho rằng ý thức, tinh thần hoặc một lực lượng siêu nhiên là cái có trước và quyết định sự tồn tại của thế giới vật chất.

Chủ nghĩa duy tâm được chia thành hai khuynh hướng cơ bản.

Chủ nghĩa duy tâm chủ quan cho rằng thế giới chỉ tồn tại trong cảm giác hoặc ý thức của chủ thể nhận thức. Đại diện tiêu biểu là George Berkeley với quan điểm sự vật chỉ tồn tại khi được tri giác.

Chủ nghĩa duy tâm khách quan thừa nhận sự tồn tại của một tinh thần hoặc ý niệm khách quan, độc lập với con người. Plato với học thuyết "ý niệm" và Hegel với học thuyết "tinh thần tuyệt đối" là những đại diện nổi bật của khuynh hướng này.

Mặc dù có nhiều đóng góp trong việc nghiên cứu tư duy, logic và đời sống tinh thần, chủ nghĩa duy tâm chưa giải thích được nguồn gốc khách quan của thế giới vật chất.

 

3.3. Chủ nghĩa nhị nguyên

Chủ nghĩa nhị nguyên cho rằng vật chất và ý thức đều tồn tại độc lập, song song với nhau và không cái nào quyết định cái nào.

René Descartes là đại diện nổi tiếng của trường phái này khi phân chia thực tại thành hai thực thể: thực thể vật chất và thực thể tư duy.

Quan điểm nhị nguyên có ý nghĩa trong việc nhận thức tính phức tạp của thế giới nhưng không giải thích được mối liên hệ và sự tác động giữa hai thực thể độc lập. Vì vậy, trường phái này chưa giải quyết triệt để vấn đề cơ bản của triết học.

 

3.4. Các quan điểm về khả năng nhận thức thế giới

Bên cạnh việc giải quyết mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, các trường phái triết học còn khác nhau ở cách nhìn về khả năng nhận thức của con người.

Khả tri luận khẳng định con người có thể nhận thức được thế giới khách quan và từng bước khám phá bản chất của các sự vật thông qua hoạt động thực tiễn.

Bất khả tri luận cho rằng con người không thể nhận thức đầy đủ bản chất của thế giới hoặc không thể đạt được chân lý tuyệt đối.

Hoài nghi luận nhấn mạnh việc luôn đặt câu hỏi, kiểm chứng và phản biện mọi tri thức để tránh rơi vào giáo điều.

Theo quan điểm của triết học Mác – Lênin, khả năng nhận thức của con người là có thật. Tuy nhiên, nhận thức luôn vận động từ thấp đến cao, từ chưa đầy đủ đến đầy đủ hơn và được kiểm nghiệm bằng thực tiễn.

 

4. Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức: Tại sao là vấn đề cơ bản của triết học?

Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức được coi là vấn đề cơ bản của triết học vì đây là câu hỏi nền tảng mà mọi hệ thống triết học đều phải giải quyết trước khi nghiên cứu các vấn đề khác về tự nhiên, xã hội và con người.

Nếu chưa xác định được vật chất hay ý thức giữ vai trò quyết định thì sẽ không thể xây dựng một thế giới quan và phương pháp luận thống nhất. Chính vì vậy, mọi trường phái triết học đều bắt đầu từ việc trả lời câu hỏi về mối quan hệ giữa hai phạm trù này.

Theo quan điểm của triết học Mác – Lênin, vật chất là cái có trước, tồn tại khách quan, độc lập với ý thức của con người. Ý thức xuất hiện khi vật chất phát triển đến trình độ cao, cụ thể là bộ não người cùng với đời sống xã hội và hoạt động lao động.

Điều đó có nghĩa là ý thức không phải một thực thể tồn tại riêng biệt mà là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan được phản ánh vào bộ não con người.

Tuy nhiên, ý thức không hoàn toàn thụ động. Sau khi hình thành, ý thức có tính độc lập tương đối và có khả năng tác động trở lại hiện thực thông qua hoạt động thực tiễn.

Nếu ý thức phản ánh đúng quy luật khách quan, con người sẽ đề ra mục tiêu, kế hoạch và phương pháp hành động phù hợp, từ đó cải tạo tự nhiên và xã hội một cách hiệu quả.

Ngược lại, nếu ý thức phản ánh sai hiện thực hoặc hành động trái với quy luật khách quan thì sẽ dẫn đến những quyết định thiếu chính xác, gây ra nhiều hậu quả trong sản xuất, quản lý và đời sống xã hội.

Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức còn thể hiện tính biện chứng. Vật chất quyết định sự ra đời, nội dung và sự biến đổi của ý thức, trong khi ý thức tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động có mục đích của con người. Sự tác động này không diễn ra trực tiếp mà luôn thông qua thực tiễn.

Quan điểm trên giúp con người tránh hai khuynh hướng cực đoan. Một mặt, không tuyệt đối hóa vai trò của ý thức như chủ nghĩa duy tâm. Mặt khác, cũng không xem nhẹ vai trò của tư duy, tri thức và ý chí trong quá trình phát triển như cách nhìn máy móc của chủ nghĩa duy vật siêu hình.

 

5. Ví dụ thực tiễn về cách giải quyết vấn đề cơ bản của triết học

Việc nghiên cứu vấn đề cơ bản của triết học không chỉ mang ý nghĩa lý luận mà còn có giá trị thực tiễn trong nhiều lĩnh vực của đời sống.

 

5.1. Trong học tập

Một học sinh muốn đạt kết quả tốt trước hết phải có điều kiện học tập phù hợp như sách giáo khoa, tài liệu, môi trường học tập và sức khỏe. Đây là những yếu tố vật chất tác động đến quá trình nhận thức.

Bên cạnh đó, nếu học sinh có ý thức tự giác, phương pháp học tập khoa học và quyết tâm cao thì kết quả học tập sẽ được cải thiện rõ rệt. Điều này thể hiện sự tác động trở lại của ý thức đối với hoạt động thực tiễn.

 

5.2. Trong sản xuất nông nghiệp

Năng suất cây trồng phụ thuộc vào điều kiện đất đai, khí hậu, nguồn nước, giống cây và kỹ thuật canh tác. Đây là những yếu tố vật chất khách quan.

Tuy nhiên, khi người nông dân chủ động nghiên cứu khoa học, áp dụng hệ thống tưới tiết kiệm, sử dụng giống mới hoặc chuyển đổi mô hình sản xuất phù hợp thì hiệu quả kinh tế được nâng cao. Ý thức khoa học đã tác động tích cực đến hiện thực thông qua lao động.

 

5.3. Trong lĩnh vực y tế

Sự phát triển của y học hiện đại cho thấy hoạt động của não bộ và hệ thần kinh ảnh hưởng trực tiếp đến ý thức của con người. Một số loại thuốc điều trị có thể làm thay đổi trạng thái nhận thức hoặc cảm xúc, chứng minh vai trò quyết định của vật chất đối với ý thức.

Ngược lại, việc duy trì tinh thần lạc quan, tuân thủ phác đồ điều trị và rèn luyện tâm lý tích cực cũng góp phần nâng cao hiệu quả chữa bệnh, thể hiện sự tác động trở lại của ý thức đối với cơ thể.

 

5.4. Trong phát triển kinh tế – xã hội

Khi điều kiện kinh tế, khoa học và công nghệ thay đổi, quan niệm của con người về lao động, quyền sở hữu, giáo dục hay quản trị cũng thay đổi theo.

Chẳng hạn, quá trình chuyển đổi số đã làm xuất hiện nhiều phương thức làm việc mới, đồng thời thay đổi tư duy quản lý và cách thức tổ chức doanh nghiệp. Đây là minh chứng cho việc tồn tại xã hội tác động đến ý thức xã hội.

 

5.5. Trong nghiên cứu khoa học

Các nhà khoa học luôn xuất phát từ hiện thực khách quan để xây dựng giả thuyết, tiến hành thí nghiệm và kiểm chứng kết quả. Chỉ những tri thức được thực tiễn xác nhận mới được công nhận là chân lý.

Điều này thể hiện quan điểm của triết học Mác – Lênin rằng thực tiễn vừa là cơ sở, vừa là mục đích, đồng thời là tiêu chuẩn kiểm nghiệm chân lý.

 

6. Phân biệt các chức năng của triết học trong đời sống

Triết học không chỉ nghiên cứu những quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy mà còn thực hiện nhiều chức năng quan trọng trong đời sống. Trong đó, hai chức năng cơ bản nhất là chức năng thế giới quan và chức năng phương pháp luận.

 

6.1. Chức năng thế giới quan

Thế giới quan là hệ thống những quan điểm chung nhất của con người về thế giới, về vị trí của bản thân trong thế giới và về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, xã hội.

Triết học giúp con người hình thành cách nhìn toàn diện, khách quan và khoa học đối với hiện thực. Thông qua việc nhận thức đúng quy luật vận động của thế giới, con người có cơ sở để xác định mục tiêu sống, định hướng hành động và xây dựng nhân sinh quan đúng đắn.

Ví dụ, người có thế giới quan khoa học sẽ giải thích các hiện tượng tự nhiên dựa trên quy luật khách quan thay vì dựa vào mê tín hoặc các yếu tố thần bí.

 

6.2. Chức năng phương pháp luận

Phương pháp luận là hệ thống các nguyên tắc và phương pháp định hướng hoạt động nhận thức và thực tiễn.

Triết học không thay thế các phương pháp nghiên cứu cụ thể của từng ngành khoa học, nhưng cung cấp những nguyên tắc chung giúp con người tư duy đúng đắn, phân tích sự vật một cách toàn diện, lịch sử và phát triển.

Trong học tập, chức năng phương pháp luận giúp người học biết phân tích nguyên nhân của vấn đề thay vì chỉ ghi nhớ kết quả. Trong quản lý và sản xuất, chức năng này giúp lựa chọn giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế và quy luật khách quan.

 

6.3. Chức năng nhận thức

Triết học góp phần khái quát hóa thành tựu của các ngành khoa học để hình thành tri thức có tính hệ thống về thế giới.

Nhờ chức năng này, con người không chỉ hiểu từng hiện tượng riêng lẻ mà còn nhận thức được bản chất, quy luật và mối liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng.

 

6.4. Chức năng giáo dục

Triết học góp phần bồi dưỡng tư duy logic, tư duy phản biện và khả năng nhìn nhận vấn đề dưới nhiều góc độ khác nhau.

Việc học triết học còn giúp hình thành phẩm chất tôn trọng sự thật khách quan, biết kiểm chứng thông tin, tránh tư duy phiến diện hoặc giáo điều.

 

6.5. Chức năng định hướng thực tiễn

Triết học định hướng hoạt động cải tạo tự nhiên và xã hội thông qua việc vận dụng các quy luật khách quan vào thực tiễn.

Theo quan điểm của triết học Mác – Lênin, nhận thức không dừng lại ở việc giải thích thế giới mà còn hướng tới cải tạo thế giới. Vì vậy, tri thức triết học chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi được vận dụng vào lao động, học tập, quản lý và đời sống xã hội.

Có thể thấy, các chức năng của triết học có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Chức năng thế giới quan giúp con người xác định cách nhìn đúng về hiện thực; chức năng phương pháp luận định hướng cách tư duy và hành động; chức năng nhận thức mở rộng hiểu biết; chức năng giáo dục phát triển tư duy khoa học; còn chức năng định hướng thực tiễn giúp biến tri thức thành hành động hiệu quả. Đây cũng là lý do triết học được xem là nền tảng lý luận quan trọng đối với nhiều ngành khoa học và hoạt động của con người.

Quý bạn đọc cũng có thể đọc thêm một số nội dung khác về triết học như: