Yêu cầu về tính thống nhất của đơn đăng ký sở hữu công nghiệp theo Luật sở hữu trí tuệ mới nhất

Quyền sở hữu công nghiệp (SHCN) là trụ cột pháp lý quan trọng, bảo vệ các thành quả sáng tạo ứng dụng trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, từ các giải pháp kỹ thuật, hình thức sản phẩm đến các dấu hiệu nhận diện thương mại. Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, việc xác lập các quyền này được quản lý chặt chẽ thông qua Luật Sở hữu trí tuệ. Trong đó, Điều 101 Luật Sở hữu trí tuệ đóng vai trò then chốt khi thiết lập nguyên tắc cơ bản về tính thống nhất của đơn đăng ký. Nguyên tắc này không chỉ nhằm đảm bảo tính hệ thống và hiệu quả cho quy trình thẩm định của cơ quan nhà nước, mà còn giúp xác định rõ ràng và minh bạch phạm vi quyền bảo hộ. 

1. Cơ sở pháp lý về tính thống nhất đơn sở hữu trí tuệ

Nguyên tắc về tính thống nhất của đơn đăng ký sở hữu công nghiệp, được quy định tại Điều 101 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, sửa đổi, bổ sung năm 2009, 2019 và 2022 (LSHTT), là một nguyên tắc quan trọng bảo đảm rằng mỗi đơn đăng ký chỉ yêu cầu cấp một văn bằng bảo hộ cho một đối tượng duy nhất, trừ các trường hợp ngoại lệ được pháp luật quy định. Quy định này không chỉ mang tính kỹ thuật về hình thức mà còn có ý nghĩa thiết thực trong quản lý nhà nước, giúp quá trình thẩm định được tiến hành minh bạch, khoa học và hiệu quả. Nhờ yêu cầu thống nhất đơn, cơ quan quản lý có thể xác định chính xác phạm vi bảo hộ, phân loại đúng đối tượng, bố trí chuyên viên thẩm định phù hợp và hạn chế tối đa nguy cơ chồng lấn hoặc nhầm lẫn quyền.

Bên cạnh nguyên tắc chung tại khoản 1, pháp luật cũng cho phép một số ngoại lệ, như đơn sáng chế có thể bao gồm nhóm sáng chế có liên hệ kỹ thuật thống nhất; đơn kiểu dáng công nghiệp có thể bao gồm nhiều kiểu dáng trong bộ sản phẩm hoặc các biến thể của cùng một kiểu dáng; và đơn nhãn hiệu có thể đăng ký một nhãn hiệu cho nhiều hàng hóa, dịch vụ khác nhau. Hiện nay, nội dung hướng dẫn và thủ tục liên quan đến nguyên tắc này tiếp tục được cụ thể hóa trong Nghị định 65/2023/NĐ-CP và Thông tư 23/2023/TT-BKHCN, bảo đảm sự thống nhất với các sửa đổi pháp luật và đáp ứng yêu cầu thực tiễn quản lý sở hữu công nghiệp.

2. Yêu cầu về tính thống nhất của đơn đăng ký sở hữu công nghiệp 

2.1. Mỗi đơn đăng ký sở hữu công nghiệp chỉ được yêu cầu cấp một văn bằng bảo hộ

Nguyên tắc tính thống nhất của đơn đăng ký sở hữu công nghiệp (SHTT), được quy định tại Điều 101 Luật SHTT Việt Nam, là một trong những quy tắc nền tảng trong hệ thống xác lập quyền sở hữu công nghiệp. Căn cứ khoản 1 Điều 101 LSHTT quy định: "Mỗi đơn đăng ký sở hữu công nghiệp chỉ được yêu cầu cấp một văn bằng bảo hộ cho một đối tượng sở hữu công nghiệp duy nhất, trừ trường hợp quy định tại các khoản 2, 3 và 4 Điều này." 

 Việc tuân thủ tính thống nhất đơn đảm bảo tính hệ thống, minh bạch và hiệu quả trong quy trình thẩm định. Nó cho phép Cục Sở hữu trí tuệ (Cục SHTT) phân loại chính xác đối tượng được yêu cầu bảo hộ, phân bổ chuyên viên thẩm định có chuyên môn phù hợp, và quan trọng nhất là xác định phạm vi bảo hộ rõ ràng, tránh gây nhầm lẫn hoặc chồng lấn quyền sở hữu có thể dẫn đến tranh chấp pháp lý về sau.

Khoản 1 Điều 101 LSHTT đưa ra ba ngoại lệ lớn cho nguyên tắc một đơn/một đối tượng duy nhất, mỗi ngoại lệ áp dụng cho một nhóm đối tượng cụ thể trong sở hữu công nghiệp 

• Sáng chế/Giải pháp hữu ích: Cho phép nhóm sáng chế có mối liên hệ kỹ thuật chặt chẽ.
• Kiểu dáng công nghiệp (KĐCN): Cho phép bảo hộ một bộ sản phẩm hoặc các biến thể không khác biệt đáng kể.
• Nhãn hiệu: Cho phép một nhãn hiệu được đăng ký cho nhiều nhóm hàng hóa/dịch vụ khác nhau.

Các ngoại lệ này cho thấy mức độ linh hoạt của tính thống nhất tỷ lệ thuận với tính thương mại của đối tượng SHTT. Đối với Sáng chế và KĐCN, vốn là các đối tượng mang tính kỹ thuật hoặc thẩm mỹ, yêu cầu về tính thống nhất rất chặt chẽ, dựa trên logic kỹ thuật hoặc ý đồ sáng tạo duy nhất. Ngược lại, đối với Nhãn hiệu, là đối tượng mang tính thương mại và phân biệt, tính linh hoạt cao hơn đáng kể. Người nộp đơn có thể đăng ký một nhãn hiệu duy nhất để bảo hộ cho hàng hóa/dịch vụ thuộc 45 nhóm khác nhau theo Bảng phân loại Ni-xơ.

Việc cho phép các ngoại lệ này giúp người nộp đơn tối ưu hóa chi phí và thủ tục hành chính, đồng thời đảm bảo Cục SHTT vẫn có thể thẩm định tập trung vào một "ý đồ sáng tạo chung duy nhất" (đối với sáng chế/KĐCN) hoặc một "dấu hiệu phân biệt duy nhất" (đối với nhãn hiệu).

2.2.  Mỗi đơn đăng ký có thể yêu cầu cấp một Bằng độc quyền sáng chế hoặc một Bằng độc quyền giải pháp hữu ích 

Khoản 2 Điều 101 LSHTT quy định: "Mỗi đơn đăng ký có thể yêu cầu cấp một Bằng độc quyền sáng chế hoặc một Bằng độc quyền giải pháp hữu ích cho một nhóm sáng chế có mối liên hệ chặt chẽ về kỹ thuật nhằm thực hiện một ý đồ sáng tạo chung duy nhất." 

Yêu cầu này là cần thiết để đảm bảo rằng các giải pháp kỹ thuật được bảo hộ trong cùng một văn bằng đều có chung một bản chất sáng tạo cốt lõi. Trong bối cảnh pháp lý quốc tế, khái niệm này tương đương với nguyên tắc Thống nhất sáng chế trong Hiệp ước Hợp tác Sáng chế, tập trung vào "Đặc điểm kỹ thuật đặc biệt" mà tất cả các sáng chế liên quan trong nhóm phải chia sẻ. Đặc điểm kỹ thuật này là yếu tố đóng góp vào tính mới và trình độ sáng tạo.

Để cụ thể hóa "mối liên hệ chặt chẽ về kỹ thuật," Thông tư 23/2023/TT-BKHCN (và các văn bản tiền nhiệm như quy định trong Thông tư 01/2007) đã phân loại mối liên hệ kỹ thuật thành bốn trường hợp cụ thể. Một nhóm sáng chế được coi là thống nhất nếu chúng thuộc một trong các trường hợp sau: 

• Quan hệ sản phẩm - quy trình: Một đối tượng (ví dụ: một quy trình) dùng để tạo ra (sản xuất, chế tạo, điều chế) đối tượng kia (ví dụ: một sản phẩm). Ví dụ: Một quy trình tổng hợp hóa chất mới và bản thân hóa chất được tạo ra từ quy trình đó có thể được bảo hộ trong cùng một đơn.   
• Quan hệ thực hiện: Một đối tượng dùng để thực hiện đối tượng kia. Ví dụ: Một phương pháp xử lý dữ liệu và một thiết bị điện tử được thiết kế đặc biệt, độc quyền để chạy phương pháp xử lý dữ liệu đó.   
• Quan hệ Sử dụng: Một đối tượng dùng để sử dụng đối tượng kia. Ví dụ: Một loại mực in được thiết kế đặc biệt để sử dụng trong một loại máy in độc quyền, tạo ra một hiệu quả kỹ thuật đặc thù khi chúng được sử dụng kết hợp.  
• Quan hệ cùng dạng/Chức năng (Nhóm tương đồng): Các đối tượng thuộc cùng một dạng, có cùng chức năng để bảo đảm thu được kết quả kỹ thuật chung. Ví dụ: Các yêu cầu bảo hộ (claims) thuộc nhóm Markush, trong đó nhiều hợp chất hóa học khác nhau được bao phủ nhưng tất cả đều chia sẻ một cấu trúc cơ bản cốt lõi và cùng một hoạt tính sinh học.

Việc áp dụng các tiêu chí này đòi hỏi người lập đơn phải xác định chính xác đâu là "Đặc điểm kỹ thuật đặc biệt" (common inventive concept) chung cho tất cả các yêu cầu bảo hộ trong đơn. Nếu các yêu cầu bảo hộ độc lập không thể chia sẻ ít nhất một trong bốn quan hệ kỹ thuật được liệt kê ở trên, chúng sẽ bị coi là thiếu thống nhất và buộc phải tách đơn. Việc chủ động xác định và tuân thủ các tiêu chí này ngay từ giai đoạn soạn thảo đơn giúp giảm thiểu đáng kể rủi ro bị Cục SHTT ra thông báo thiếu thống nhất, vốn có thể làm chậm trễ quá trình thẩm định.

3.  Mỗi đơn đăng ký có thể yêu cầu cấp một Bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp cho nhiều kiểu dáng công nghiệp

Đối với kiểu dáng công nghiệp (KĐCN), căn cứ khoản 3 Điều 101 LSHTT mỗi đơn đăng ký có thể yêu cầu cấp một Bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp cho nhiều kiểu dáng công nghiệp trong một số trường hợp nhất định.

3.1. Bảo hộ cho một bộ sản phẩm 

Tại điểm a, khoản 3 Điều 101 LSHTT quy định: "Các kiểu dáng công nghiệp của một bộ sản phẩm gồm nhiều sản phẩm thể hiện ý tưởng sáng tạo chung duy nhất, được sử dụng cùng nhau hoặc để thực hiện chung một mục đích".

Điều này cho phép đăng ký nhiều kiểu dáng công nghiệp trong cùng một đơn nếu chúng thuộc một bộ sản phẩm và phải thỏa mãn hai điều kiện: "thể hiện ý tưởng sáng tạo chung duy nhất, được sử dụng cùng nhau hoặc để thực hiện chung một mục đích". Các quy định hướng dẫn cho biết đơn được coi là thống nhất nếu yêu cầu bảo hộ kiểu dáng công nghiệp của nhiều sản phẩm trong một bộ sản phẩm, trong đó mỗi sản phẩm có một kiểu dáng tương ứng. Để đạt được tính thống nhất này, các kiểu dáng trong bộ sản phẩm phải thỏa mãn đồng thời hai điều kiện liên kết:

Ý tưởng Sáng tạo: Tất cả các sản phẩm trong bộ phải chia sẻ một ngôn ngữ thiết kế, hình học, hoặc phong cách tổng thể, tạo nên một sự đồng bộ về mặt thị giác.

Mục đích Sử dụng: Các sản phẩm phải được thiết kế để sử dụng đồng thời (ví dụ: bộ thìa, dĩa, dao ăn) hoặc cùng phục vụ chung một mục đích cuối cùng (ví dụ: một bộ dụng cụ chăm sóc da, mỗi sản phẩm có hình dáng khác nhau nhưng cùng nhắm đến mục đích làm đẹp).

3.2. Bảo hộ cho biến thể không khác biệt đáng kể  

Tại điểm b, khoản 3 Điều 101 LSHTT quy định: "Một kiểu dáng công nghiệp kèm theo một hoặc nhiều phương án là biến thể của kiểu dáng công nghiệp đó, theo ý tưởng sáng tạo chung duy nhất, không khác biệt đáng kể với kiểu dáng công nghiệp đó." 

Quy định cho phép bảo hộ một kiểu dáng công nghiệp chính kèm theo một hoặc nhiều phương án là biến thể của kiểu dáng công nghiệp đó, với điều kiện các biến thể này phải "theo ý tưởng sáng tạo chung duy nhất, không khác biệt đáng kể với kiểu dáng công nghiệp đó".

Yêu cầu "không khác biệt đáng kể" có mối liên hệ mật thiết với việc thẩm định nội dung, cụ thể là thẩm định tính mới và trình độ sáng tạo của KĐCN (Điều 65 và 66 Luật SHTT). Nếu một biến thể được coi là khác biệt đáng kể so với kiểu dáng chính, điều đó đồng nghĩa với việc biến thể đó có thể độc lập đạt được tính mới và tính sáng tạo. Trong trường hợp này, biến thể đó phải được nộp trong một đơn riêng. Việc cố tình gộp một biến thể khác biệt đáng kể vào đơn chính sẽ dẫn đến việc đơn bị coi là thiếu thống nhất.

Ngược lại, việc cho phép gộp các biến thể không khác biệt đáng kể (ví dụ: thay đổi nhỏ về chi tiết trang trí, vật liệu hoặc tỷ lệ không cơ bản) đảm bảo rằng người nộp đơn có thể bảo hộ các thay đổi thiết kế nhỏ nằm trong khuôn khổ ý tưởng sáng tạo chung, mà không cần nộp nhiều đơn cho cùng một sáng tạo cốt lõi. Việc thẩm định tính mới và sáng tạo KĐCN được thực hiện bằng cách so sánh tập hợp các đặc điểm tạo dáng cơ bản của kiểu dáng nêu trong đơn với các kiểu dáng đối chứng.

4. Tính thống nhất của đơn đăng ký nhãn hiệu 

Đối với nhãn hiệu, Khoản 4 Điều 101 LSHTT thể hiện sự linh hoạt cao nhất trong nguyên tắc thống nhất đơn: "Mỗi đơn đăng ký có thể yêu cầu cấp Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu cho một nhãn hiệu dùng cho một hoặc nhiều hàng hóa, dịch vụ khác nhau".

Quy định “mỗi đơn đăng ký có thể yêu cầu cấp Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu cho một nhãn hiệu dùng cho một hoặc nhiều hàng hóa, dịch vụ khác nhau” cho thấy điểm cốt lõi nằm ở tính duy nhất của dấu hiệu được đăng ký. Chỉ cần dấu hiệu đó là một dấu hiệu thống nhất - dù là logo, từ ngữ hay tổ hợp các yếu tố - thì chủ đơn có thể yêu cầu bảo hộ cho bất kỳ số lượng hàng hóa hoặc dịch vụ nào mà không cần chúng phải có sự liên quan về tính chất, kỹ thuật hay mục đích sử dụng. Điều này phản ánh bản chất của nhãn hiệu là dấu hiệu nhận diện nguồn gốc thương mại, và một dấu hiệu duy nhất hoàn toàn có khả năng thực hiện chức năng phân biệt của nó trên nhiều nhóm sản phẩm, dịch vụ khác nhau.

Kết luận 

Tóm lại, Điều 101 LSHTT nhấn mạnh nguyên tắc thống nhất của đơn đăng ký sở hữu công nghiệp, bảo đảm rằng mỗi đơn chỉ tương ứng với một đối tượng bảo hộ duy nhất, trừ các trường hợp được pháp luật cho phép nhằm tạo thuận lợi cho người nộp đơn và phản ánh bản chất sáng tạo của từng loại đối tượng. Các ngoại lệ bao gồm nhóm sáng chế có liên hệ kỹ thuật thống nhất, bộ kiểu dáng hoặc các phương án biến thể thể hiện một ý tưởng sáng tạo chung, và một nhãn hiệu có thể đăng ký cho nhiều hàng hóa, dịch vụ khác nhau. Quy định này góp phần bảo đảm tính minh bạch, dễ quản lý và phù hợp với chức năng của từng loại đối tượng sở hữu công nghiệp trong thực tiễn.

Mọi vướng mắc pháp lý trong lĩnh vự sở hữu trí tuệ bạn có thể sử dụng: Dịch vụ luật sư tư vấn pháp luật qua email hay Dịch vụ luật sư tư vấn pháp luật sở hữu trí tuệ trực tuyến qua tổng đài điện thoại, gọi: 1900.6162, hoặc có thể Đặt lịch để gặp luật sư tư vấn trực tiếp tại văn phòng. Đội ngũ luật sư của Công ty luật Minh Khuê luôn sẵn sàng hỗ trợ bạn./.