1. Bối cảnh chính trị và cơ sở pháp lý của cuộc bầu cử năm 2026

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031 diễn ra vào ngày 15 tháng 3 năm 2026, trong một bối cảnh lịch sử đặc biệt khi toàn Đảng, toàn dân và toàn quân đang nỗ lực thực hiện các mục tiêu chiến lược của giai đoạn phát triển mới. Đây không chỉ là một sự kiện chính trị định kỳ mà còn là cột mốc khẳng định sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc, là nơi cử tri thực hiện quyền làm chủ thông qua việc lựa chọn những đại diện ưu tú nhất vào cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất và cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương.

Hệ thống pháp luật điều chỉnh cuộc bầu cử này đã được hoàn thiện đáng kể với việc Quốc hội khóa XV thông qua Luật số 83/2025/QH15 vào ngày 24 tháng 6 năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025. Đạo luật này sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015, mang lại những thay đổi căn bản về tổ chức bộ máy, thẩm quyền xác định khu vực bỏ phiếu và đặc biệt là các quy định về vận động bầu cử nhằm thích ứng với mô hình chính quyền địa phương mới và sự phát triển của công nghệ. Việc hiểu rõ các ranh giới pháp lý, đặc biệt là các hành vi bị nghiêm cấm, không chỉ là yêu cầu bắt buộc đối với mỗi ứng cử viên mà còn là cơ sở để cử tri thực hiện quyền giám sát, đảm bảo tính liêm chính và công bằng của toàn bộ quá trình bầu cử.

2. Bản chất và các nguyên tắc nền tảng của vận động bầu cử đúng luật

Vận động bầu cử là một giai đoạn then chốt trong quy trình bầu cử, được định nghĩa là hoạt động gặp gỡ, tiếp xúc cử tri hoặc thông qua các phương tiện thông tin đại chúng để người ứng cử trình bày chương trình hành động và vận động cử tri bỏ phiếu cho mình. Hoạt động này mang tính chất cạnh tranh lành mạnh về trí tuệ, năng lực và trách nhiệm trước nhân dân, đồng thời phải đặt dưới sự kiểm soát chặt chẽ của pháp luật để tránh các biểu hiện cơ hội chính trị hoặc thao túng ý chí cử tri.

2.1. Thời gian và không gian vận động bầu cử

Quy định về thời gian vận động bầu cử mang tính chất ngặt nghèo nhằm đảm bảo tính ổn định và tôn nghiêm của ngày bỏ phiếu. Cuộc vận động bắt đầu từ ngày công bố danh sách chính thức những người ứng cử và phải kết thúc trước thời điểm bắt đầu bỏ phiếu 24 giờ. Cụ thể đối với năm 2026, mọi hoạt động vận động phải chấm dứt vào lúc 7 giờ 00 phút ngày 14 tháng 3 năm 2026. Việc thực hiện bất kỳ hành vi vận động nào sau thời điểm này, dù trực tiếp hay gián tiếp, đều bị coi là vi phạm nghiêm trọng và có thể dẫn đến việc bị xóa tên khỏi danh sách hoặc hủy kết quả bầu cử.

Về không gian, người ứng cử chỉ được phép thực hiện vận động bầu cử tại đơn vị bầu cử nơi mình đăng ký ứng cử. Nguyên tắc này đảm bảo rằng các cam kết và chương trình hành động của ứng cử viên phải gắn liền với thực tiễn địa phương và nhu cầu thực tế của cộng đồng cử tri mà họ dự kiến đại diện.

2.2. Các nguyên tắc "vàng" trong vận động bầu cử

Việc vận động bầu cử phải dựa trên những trụ cột nguyên tắc không thể lay chuyển nhằm bảo vệ tính dân chủ của chế độ. Những nguyên tắc này không chỉ là lời nhắc nhở về đạo đức mà còn là khuôn khổ pháp lý mà mọi ứng cử viên phải tuân thủ tuyệt đối.

Nguyên tắc Dân chủ, Công khai và Minh bạch: Mọi kế hoạch tiếp xúc cử tri, nội dung chương trình hành động phải được thông tin rộng rãi để nhân dân được biết và tham gia giám sát.
Nguyên tắc Bình đẳng: Đây là nguyên tắc cốt yếu nhất, đảm bảo mọi ứng cử viên, không phân biệt chức vụ, địa vị xã hội hay giới tính, đều có cơ hội tiếp cận cử tri và các phương tiện truyền thông như nhau. Luật số 83/2025/QH15 đặc biệt nhấn mạnh việc duy trì môi trường cạnh tranh công bằng giữa các ứng cử viên trong cùng một đơn vị bầu cử.
Nguyên tắc Đúng pháp luật và An toàn: Việc vận động không được gây xáo trộn trật tự công cộng, không được vi phạm các quy định về an ninh quốc gia và phải tuân thủ đúng các hình thức được pháp luật cho phép.
Nguyên tắc Khách quan của Tổ chức phụ trách bầu cử: Các cơ quan như Hội đồng bầu cử quốc gia hay Ủy ban bầu cử không được có bất kỳ hành vi thiên vị hay vận động cho bất kỳ cá nhân nào, nhằm duy trì sự chính trực của hệ thống.

3. Phân tích sâu 05 nhóm hành vi bị nghiêm cấm tuyệt đối đối với ứng cử viên

Hệ thống các hành vi bị cấm được thiết kế để ngăn chặn sự tha hóa của quyền lực và sự xâm nhập của các lợi ích vật chất vào quá trình bầu cử. Theo Điều 68 của Luật Bầu cử và các hướng dẫn thực thi cho nhiệm kỳ XVI, có 5 nhóm hành vi mà ứng cử viên tuyệt đối không được vi phạm.

3.1. Lợi dụng vận động bầu cử để tuyên truyền trái với Hiến pháp và pháp luật

Hành vi này bao gồm việc sử dụng các diễn đàn công khai, các buổi tiếp xúc cử tri hoặc các bài trả lời phỏng vấn để đưa ra các quan điểm xuyên tạc, chống phá chế độ, hoặc có các phát ngôn không đúng với đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước. Trong bối cảnh sự phát triển của các luồng thông tin phức tạp, ứng cử viên cần có bản lĩnh chính trị vững vàng để không bị lôi kéo vào các hoạt động kích động chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc.

Sâu xa hơn, hành vi này còn bao gồm việc làm tổn hại đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của các tổ chức khác hoặc của các cá nhân không tham gia ứng cử. Việc lợi dụng quyền tự do ngôn luận trong vận động bầu cử để thực hiện các mục đích chính trị cá nhân đen tối bị coi là sự phản bội lại niềm tin của cử tri và là vi phạm pháp luật đặc biệt nghiêm trọng.

3.2. Lạm dụng chức vụ, quyền hạn để gây ảnh hưởng đến cử tri

Hành vi lạm dụng chức vụ, quyền hạn thể hiện dưới nhiều hình thức tinh vi, từ việc sử dụng nhân viên, phương tiện của cơ quan nhà nước để phục vụ mục đích vận động cá nhân cho đến việc dùng vị thế công tác để ép buộc, lôi kéo cử tri bỏ phiếu. Pháp luật yêu cầu người ứng cử phải tách bạch hoàn toàn tư cách "người đang thực thi công vụ" và "người đang tham gia ứng cử".

Sự lạm dụng này còn thể hiện ở việc sử dụng ảnh hưởng của chức vụ hiện tại để tác động đến các cơ quan truyền thông hoặc các tổ chức phụ trách bầu cử nhằm tạo ra lợi thế không công bằng. Một ứng cử viên là lãnh đạo bộ ngành hay địa phương phải tuyệt đối tuân thủ các quy định về tần suất xuất hiện và nội dung thông tin như các ứng cử viên khác trong cùng đơn vị bầu cử.

3.3. Sử dụng vật chất (tiền, quà tặng) để lôi kéo, mua chuộc cử tri

Đây là hành vi trực tiếp xâm hại đến tính khách quan của lá phiếu. Ứng cử viên bị cấm tuyệt đối việc sử dụng tiền, tài sản hoặc các lợi ích vật chất (như tặng quà, hỗ trợ tài chính cá nhân, cam kết cung cấp các lợi ích kinh tế trực tiếp) cho cử tri để đổi lấy sự ủng hộ.

Sự cấm đoán này còn bao gồm cả việc "hứa tặng" hoặc "hứa ủng hộ" các công trình, dự án mang tính chất lợi ích nhóm hoặc lợi ích địa phương cục bộ mà không qua các quy trình phê duyệt của nhà nước. Tính liêm chính của người đại biểu nhân dân phải được xây dựng trên nền tảng đạo đức và trí tuệ, chứ không phải trên cơ sở của các giao dịch vật chất tiền tệ.

3.4. Hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm của ứng cử viên khác

Trong một cuộc bầu cử dân chủ, việc tranh luận về chương trình hành động là cần thiết, nhưng việc tấn công cá nhân, bôi nhọ đời tư hoặc sử dụng các thông tin sai sự thật để hạ thấp uy tín của đối thủ cạnh tranh là hành vi bị pháp luật trừng trị. Ứng cử viên phải duy trì thái độ chuẩn mực, cầu thị và tôn trọng đồng nghiệp trong suốt quá trình vận động.

Việc xúc phạm danh dự không chỉ làm xấu đi hình ảnh của cá nhân người vi phạm mà còn làm suy giảm niềm tin của nhân dân vào chất lượng của đội ngũ đại biểu. Mọi phản ánh về sai phạm của ứng cử viên khác phải được thực hiện thông qua kênh tố cáo chính thức tới các cơ quan phụ trách bầu cử, chứ không được thực hiện thông qua các bài phát biểu vận động tự phát.

3.5. Lợi dụng phương tiện thông tin đại chúng để vận động không công bằng

Phương tiện thông tin đại chúng (báo chí, đài phát thanh, truyền hình, trang thông tin điện tử) phải được sử dụng như một diễn đàn chung cho tất cả các ứng cử viên. Hành vi lợi dụng mối quan hệ cá nhân hoặc quyền lực để chiếm dụng sóng phát thanh, diện tích báo chí vượt quá mức quy định cho phép so với các ứng cử viên khác bị coi là vi phạm nguyên tắc bình đẳng.

Đặc biệt, việc tự ý đăng tải các nội dung vận động trên các kênh truyền thông không được Hội đồng bầu cử quốc gia hoặc Ủy ban bầu cử cấp tỉnh phê duyệt là trái quy định. Điều này nhằm đảm bảo rằng mọi thông tin đến với cử tri đều đã qua sự kiểm chứng về tính pháp lý và sự phù hợp với quy định chung.

4. Hình thức xử lý khi ứng cử viên vi phạm quy định vận động

Việc xử lý vi phạm trong bầu cử được thực hiện dựa trên nguyên tắc "không có vùng cấm", nhằm bảo vệ sự tôn nghiêm của pháp luật và quyền lợi chính đáng của cử tri.

4.1. Chế tài hành chính và kỷ luật

Đối với các vi phạm chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, ứng cử viên có thể phải chịu các hình thức xử lý như:

Khiển trách, cảnh cáo: Áp dụng đối với các sai sót trong quy trình vận động hoặc các phát ngôn chưa chuẩn mực.
Xóa tên khỏi danh sách ứng cử viên: Đây là biện pháp mạnh mẽ nhất trong giai đoạn chuẩn bị bầu cử. Nếu các khiếu nại, tố cáo về hành vi vi phạm (như mua chuộc cử tri hoặc khai báo không trung thực) được xác minh là đúng, Hội đồng bầu cử quốc gia hoặc Ủy ban bầu cử sẽ ra quyết định xóa tên người đó khỏi danh sách chính thức.
Khai trừ và cách chức: Đối với những người đang giữ các chức vụ trong Đảng và Nhà nước, việc vi phạm pháp luật bầu cử sẽ dẫn đến các hình thức kỷ luật nghiêm khắc như khai trừ khỏi Đảng hoặc cách chức các chức vụ hiện tại.

4.2. Truy cứu trách nhiệm hình sự

Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định cụ thể các tội danh liên quan đến xâm phạm quyền bầu cử. Các hành vi dùng thủ đoạn lừa gạt, mua chuộc hoặc cưỡng ép làm trở ngại việc bầu cử có thể bị xử phạt tù lên đến 3 năm.

Đặc biệt, nếu hành vi vi phạm có tổ chức hoặc lợi dụng chức vụ, quyền hạn để gây hậu quả nghiêm trọng (như dẫn đến phải hoãn ngày bầu cử hoặc bầu cử lại), người phạm tội có thể bị phạt tù từ 1 đến 3 năm và bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 1 đến 5 năm sau khi chấp hành xong hình phạt. Điều này cho thấy tính răn đe rất cao của pháp luật đối với các hành vi xâm hại đến nền tảng dân chủ của đất nước.

Hệ thống pháp luật về bầu cử của Việt Nam ngày càng tiệm cận với các tiêu chuẩn quốc tế về tính công bằng và minh bạch, đồng thời vẫn giữ vững bản sắc dân tộc và sự lãnh đạo của Đảng. Việc thực thi nghiêm túc các quy định này chính là cách tốt nhất để mỗi ứng cử viên đóng góp vào sự phát triển bền vững của quốc gia.