Có được phép bỏ tiền chạy quảng cáo Facebook, TikTok để kêu gọi cử tri bỏ phiếu?

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân (HĐND) các cấp nhiệm kỳ 2026–2031 diễn ra trong bối cảnh công cuộc chuyển đổi số tại Việt Nam đang tiến vào giai đoạn chiều sâu. Sự thâm nhập mạnh mẽ của các nền tảng mạng xã hội vào đời sống chính trị - xã hội đã đặt ra những thách thức chưa từng có đối với khung pháp lý về bầu cử. Một trong những câu hỏi trọng tâm được các ứng cử viên và cử tri quan tâm là tính hợp pháp của việc sử dụng ngân sách cá nhân để thực hiện các chiến dịch quảng cáo trả phí (Paid Ads) nhằm thu hút sự ủng hộ của cử tri. Việc phân tích thấu đáo vấn đề này không chỉ dừng lại ở việc tra soát các điều khoản luật định mà còn đòi hỏi một sự hiểu biết sâu sắc về triết lý của hệ thống bầu cử Việt Nam, nơi tính bình đẳng và sự kiểm soát của Nhà nước đối với nguồn lực chính trị là những nguyên tắc tối thượng.

1. Nguyên tắc bình đẳng và công khai trong nền dân chủ xã hội chủ nghĩa

Hệ thống pháp luật bầu cử Việt Nam được xây dựng trên nền tảng của các nguyên tắc cốt lõi: phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Trong giai đoạn vận động bầu cử, hai nguyên tắc "Bình đẳng" và "Công khai" đóng vai trò là những rào cản kỹ thuật nhằm đảm bảo rằng cuộc bầu cử không bị biến tướng thành một cuộc chạy đua tài chính.

Sự thượng tôn của tính bình đẳng trong tiếp cận cử tri

Nguyên tắc bình đẳng trong vận động bầu cử, theo quy định tại Điều 63 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND, không chỉ dừng lại ở việc mọi ứng cử viên đều có quyền vận động mà còn yêu cầu các điều kiện thực hiện quyền đó phải tương đương nhau. Khi một ứng cử viên có khả năng tài chính dồi dào tự ý chi tiền để mua vị trí hiển thị trên Facebook hoặc TikTok, họ đã tự tạo ra một lợi thế bất đối xứng so với các ứng cử viên khác, đặc biệt là những người đại diện cho giai cấp công nhân, nông dân hoặc các tầng lớp ít có điều kiện kinh tế hơn.

Sự "bình đẳng" ở đây được hiểu là "bình đẳng về cơ hội tiếp cận". Nếu pháp luật cho phép sử dụng quảng cáo trả phí, thuật toán của các nền tảng mạng xã hội sẽ ưu tiên những người chi nhiều tiền hơn, dẫn đến việc thông điệp của ứng cử viên giàu có xuất hiện với tần suất dày đặc, trong khi thông điệp của những ứng cử viên khác bị đẩy lùi vào bóng tối kỹ thuật số. Điều này trực tiếp vi phạm tinh thần của Luật Bầu cử vốn nhấn mạnh việc tạo điều kiện thuận lợi để mọi ứng cử viên báo cáo chương trình hành động một cách khách quan và công bằng.

Tính công khai và sự kiểm soát của định chế Nhà nước

Nguyên tắc công khai đòi hỏi mọi hoạt động vận động bầu cử phải diễn ra dưới sự giám sát của các tổ chức phụ trách bầu cử và cử tri. Quảng cáo trả phí trên mạng xã hội thường sử dụng các công cụ nhắm mục tiêu (targeting) phức tạp, có thể gửi các thông điệp khác nhau đến các nhóm đối tượng khác nhau mà không có sự kiểm soát về mặt nội dung từ phía cơ quan quản lý. Sự thiếu minh bạch trong cơ chế phân phối thông tin của các thuật toán xuyên biên giới là lý do tại sao các nhà lập pháp Việt Nam vẫn duy trì một thái độ thận trọng, ưu tiên các hình thức vận động truyền thống và các phiên bản trực tuyến có sự điều phối tập trung.

2. Khung pháp lý về vận động bầu cử tại Việt Nam: Sự kế thừa và đổi mới

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND (Luật số 83/2025/QH15) được thông qua vào tháng 6 năm 2025 đã mang lại những thay đổi quan trọng trong cách thức vận động, đồng thời tái khẳng định ranh giới của các phương tiện số.

Các hình thức vận động bầu cử được phép

Theo quy định, việc vận động bầu cử chỉ được tiến hành qua hai kênh chính thức do các cơ quan nhà nước và Mặt trận Tổ quốc tổ chức:

• Hội nghị tiếp xúc cử tri: Đây là hình thức tương tác trực tiếp, nơi ứng cử viên trình bày chương trình hành động. Điểm mới của nhiệm kỳ 2026–2031 là việc cho phép tổ chức hội nghị theo hình thức trực tiếp hoặc trực tuyến, hoặc kết hợp cả hai. Tuy nhiên, hình thức trực tuyến phải đảm bảo các điều kiện khắt khe về hạ tầng kỹ thuật, an toàn thông tin và do cơ quan có thẩm quyền chủ trì điều phối.
• Thông qua phương tiện thông tin đại chúng: Người ứng cử trình bày chương trình hành động của mình trên đài phát thanh, đài truyền hình và các tờ báo địa phương hoặc trung ương theo sự sắp xếp của Hội đồng bầu cử.

Sự hạn chế đối với mạng xã hội trong Luật sửa đổi 2025

Một trong những nội dung gây tranh luận nhất trong quá trình soạn thảo Luật số 83/2025/QH15 là việc liệu có nên bổ sung "mạng xã hội" vào danh sách các hình thức vận động chính thức hay không. Kết quả cuối cùng là Quốc hội đã quyết định không mở rộng quy định này. Lý do được đưa ra là vì các nền tảng mạng xã hội hiện nay vẫn chưa có cơ chế kiểm soát đầy đủ để đảm bảo tính công bằng giữa các ứng cử viên và an ninh quốc gia. Việc vận động tự phát, không có sự giám sát của các tổ chức bầu cử trên không gian mạng sẽ tạo ra những rủi ro lớn về tin giả và can thiệp từ bên ngoài.

3. Phân tích tính pháp lý của quảng cáo trả phí trên mạng xã hội

Khi đối chiếu việc "chi tiền" chạy quảng cáo với Điều 88 và các quy định liên quan của Luật Bầu cử, có thể thấy rõ những xung đột pháp lý nghiêm trọng.

Vi phạm quy định về hành vi bị nghiêm cấm (Điều 88 và Điều 95)

Luật Bầu cử nghiêm cấm các hành vi lợi dụng tiền bạc, tài sản để lôi kéo, mua chuộc cử tri. Mặc dù việc trả tiền cho Facebook hay TikTok là một giao dịch thương mại với nền tảng, nhưng bản chất của nó trong bối cảnh bầu cử là sử dụng sức mạnh tài chính cá nhân để tác động đến ý chí của cử tri thông qua việc chiếm lĩnh không gian hiển thị.

Bên cạnh đó, việc lạm dụng phương tiện thông tin đại chúng cũng là một hành vi bị cấm. Khi một ứng cử viên tự ý biến tài khoản mạng xã hội cá nhân thành một kênh truyền thông quảng bá có trả phí, hành vi này có thể bị diễn giải là lạm dụng các phương tiện công nghệ để thực hiện vận động ngoài khuôn khổ pháp luật cho phép. Kết quả là, những người vi phạm có thể bị xóa tên khỏi danh sách ứng cử viên hoặc nếu đã trúng cử thì không được xác nhận tư cách đại biểu.

Sự mâu thuẫn với quy định về kinh phí bầu cử

Theo Điều 6 Luật Bầu cử và các hướng dẫn tại Thông tư 102/2020/TT-BTC, toàn bộ kinh phí tổ chức và vận động bầu cử do Ngân sách Nhà nước bảo đảm. Các khoản chi này được quản lý và quyết toán theo tiêu chuẩn khắt khe, bao gồm chi cho hội nghị cử tri, in ấn tài liệu và tuyên truyền trên báo chí chính thống.

Việc một ứng cử viên tự ý "bỏ tiền túi" để chạy quảng cáo là một hành vi vi phạm nguyên tắc quản lý tài chính bầu cử. Pháp luật không cho phép ứng cử viên tự huy động tài trợ hoặc tự chi trả cho các hoạt động vận động cá nhân ngoài kế hoạch phân bổ của Ủy ban bầu cử. Điều này nhằm ngăn chặn tình trạng "nhóm lợi ích" tài trợ cho các ứng cử viên để đổi lấy các đặc quyền chính sách sau khi trúng cử.

Đối chiếu với Luật An ninh mạng và các quy định về thông tin

Việc phát tán thông tin trong kỳ bầu cử không chỉ chịu sự điều chỉnh của Luật Bầu cử mà còn phải tuân thủ Luật An ninh mạng. Các chiến dịch quảng cáo trả phí nếu chứa đựng nội dung sai sự thật, gây nhiễu loạn thông tin hoặc ảnh hưởng đến trật tự an toàn xã hội trong giai đoạn nhạy cảm này sẽ bị xử lý nghiêm khắc. Các cơ quan chức năng có quyền yêu cầu các nền tảng gỡ bỏ các quảng cáo vi phạm pháp luật Việt Nam, đồng thời truy cứu trách nhiệm cá nhân đối với người khởi tạo chiến dịch.

4. Chính sách của các tập đoàn công nghệ xuyên biên giới

Sự khác biệt giữa chính sách của các nền tảng (Meta, TikTok) và luật pháp Việt Nam tạo ra một ma trận rủi ro cho những người ứng cử không nắm vững quy định.

TikTok: Lệnh cấm quảng cáo chính trị toàn cầu

TikTok duy trì một lập trường rõ ràng: không cho phép quảng cáo chính trị trả phí.

• Phạm vi cấm: Bao gồm tất cả các nội dung ủng hộ hoặc phản đối quan chức đương nhiệm, ứng cử viên, đảng phái chính trị hoặc các kết quả bầu cử.
• Hạn chế tài khoản: Các tài khoản thuộc về chính trị gia và các tổ chức vận động tranh cử (GPPPA) không được tiếp cận các tính năng quảng bá hoặc kiếm tiền của TikTok.
• Tác động: Một ứng cử viên cố gắng chạy quảng cáo trên TikTok sẽ bị nền tảng này từ chối nội dung hoặc khóa tài khoản, đồng thời hành vi này cũng vi phạm luật pháp Việt Nam vì đây không phải là hình thức vận động được phép.

Facebook (Meta): Quy trình xác thực và nhãn minh bạch

Meta cho phép quảng cáo chính trị nhưng áp dụng các quy trình xác thực danh tính vô cùng nghiêm ngặt.

• Yêu cầu xác thực: Nhà quảng cáo phải chứng minh danh tính và quyền cư trú tại quốc gia mục tiêu.
• Nhãn "Được tài trợ bởi": Mọi quảng cáo bầu cử phải hiển thị thông tin người chi trả.
• Sự không tương thích: Điểm mấu chốt là mặc dù Meta cho phép, nhưng việc xuất hiện nhãn "Paid for by" (Được tài trợ bởi) kèm tên ứng cử viên chính là bằng chứng xác thực nhất cho việc ứng cử viên đó đã tự ý sử dụng kinh phí cá nhân để vận động - một hành vi vi phạm nguyên tắc Ngân sách Nhà nước chi trả toàn bộ kinh phí bầu cử tại Việt Nam. Do đó, việc tuân thủ quy trình của Facebook lại vô tình tạo ra hồ sơ vi phạm luật pháp Việt Nam.

5. Rủi ro pháp lý và chế tài xử phạt khi vi phạm quy định bầu cử

Hành vi vận động bầu cử không đúng quy định, đặc biệt là việc sử dụng quảng cáo trả phí trái phép, có thể dẫn đến những hậu quả pháp lý nặng nề từ hành chính đến hình sự.

Xử phạt hành chính và trách nhiệm kỷ luật

Các cá nhân có hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin sai lệch hoặc thực hiện các hoạt động tuyên truyền trái quy định trên mạng xã hội có thể bị xử phạt theo Nghị định 15/2020/ND-CP.

• Mức phạt: Có thể lên tới 50 triệu đồng đối với các hành vi phát tán thông tin gây ảnh hưởng xấu đến uy tín của tổ chức, cá nhân hoặc trái đạo đức thuần phong mỹ tục.
• Kỷ luật Đảng và Nhà nước: Đối với các ứng cử viên là cán bộ, công chức, đảng viên, việc vi phạm quy định bầu cử còn dẫn đến các hình thức kỷ luật từ khiển trách đến khai trừ.

Truy cứu trách nhiệm hình sự

Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định các khung hình phạt nghiêm khắc cho những sai phạm liên quan đến bầu cử.

• Tội xâm phạm quyền bầu cử, ứng cử (Điều 160): Người nào dùng thủ đoạn lừa dối, mua chuộc hoặc cưỡng ép để cản trở quyền bầu cử, ứng cử của công dân có thể bị phạt tù từ 1 đến 2 năm nếu phạm tội có tổ chức hoặc lợi dụng chức vụ.
• Tội làm sai lệch kết quả bầu cử (Điều 161): Nếu việc vận động trái phép dẫn đến kết quả bầu cử bị sai lệch hoặc phải tổ chức lại việc bầu cử, người vi phạm có thể đối mặt với hình phạt tù từ 1 đến 3 năm.

Hệ quả đối với tư cách người ứng cử

Đây là chế tài có tác động trực tiếp nhất đến sự nghiệp chính trị của người ứng cử. Theo Điều 95 Luật Bầu cử, các tổ chức bầu cử có quyền xóa tên người ứng cử khỏi danh sách chính thức nếu phát hiện các sai phạm nghiêm trọng trong quá trình vận động. Trường hợp vi phạm được phát hiện sau khi đã công bố kết quả bầu cử, Hội đồng bầu cử quốc gia có quyền không công nhận tư cách đại biểu của người trúng cử đó.

6. Khuyến nghị thực tiễn cho người ứng cử trên không gian mạng

Dù quảng cáo trả phí bị cấm, mạng xã hội vẫn là một công cụ hữu hiệu nếu được sử dụng một cách khôn ngoan và đúng luật.

Xây dựng nội dung hữu cơ (Organic Content) và chiến lược "Edutainment"

Thay vì dùng tiền để ép buộc thông tin xuất hiện, người ứng cử nên tập trung vào việc tạo ra các nội dung tự nhiên có sức lan tỏa.

• Nội dung do người dùng tạo (UGC): Khuyến khích sự tương tác tự nhiên từ cử tri. Các video ngắn (dưới 60 giây) giải thích về chương trình hành động hoặc các vấn đề dân sinh sẽ nhận được sự tin tưởng cao hơn so với quảng cáo.
• Giáo dục kết hợp giải trí (Edutainment): Đây là xu hướng của năm 2025, giúp các thông điệp chính trị khô khan trở nên gần gũi và dễ tiếp nhận hơn đối với cử tri trẻ tuổi.
• Nguyên tắc 3 giây: Thu hút sự chú ý ngay từ những giây đầu tiên của video để tăng thời gian xem và tương tác tự nhiên mà không cần đến thuật toán quảng cáo.

Tương tác đúng quy tắc đạo đức và pháp luật

Người ứng cử cần duy trì một chuẩn mực đạo đức cao trên không gian mạng.

• Sử dụng VNeID: Tận dụng hệ thống định danh điện tử để xác thực thông tin chính thống, tạo niềm tin với cử tri.
• Phản hồi văn minh: Tránh các tranh cãi tiêu cực hoặc tấn công cá nhân đối thủ. Việc giữ gìn hình ảnh người đại biểu nhân dân phải được thực hiện nhất quán từ đời thực đến không gian ảo.
• Minh bạch thông tin: Chỉ cung cấp những thông tin trung thực về bản thân và chương trình hành động. Mọi sự gian lận trong kê khai hồ sơ hoặc tuyên truyền đều sẽ bị hệ thống dữ liệu quốc gia phát hiện.

Việc nắm vững các danh mục chi tiêu này giúp ứng cử viên hiểu rằng mọi nhu cầu vận động hợp pháp đều đã được Ngân sách Nhà nước chi trả, từ đó tránh được các sai lầm trong việc tự ý chi tiền cá nhân cho quảng cáo hoặc các hoạt động tuyên truyền ngoài luồng.

Tổng kết lại, không gian mạng là một cánh cửa mở ra cơ hội tương tác rộng lớn giữa người ứng cử và cử tri, nhưng nó phải được vận hành trong khuôn khổ thượng tôn pháp luật. Việc sử dụng tiền bạc để mua quảng cáo trên Facebook, TikTok không chỉ là hành vi vi phạm quy tắc bình đẳng mà còn đặt người ứng cử vào những rủi ro pháp lý có thể chấm dứt sự nghiệp chính trị của họ. Sự chân thành, trí tuệ và tinh thần phụng sự được thể hiện qua những nội dung hữu cơ, minh bạch mới chính là "quảng cáo" hiệu quả nhất trong lòng cử tri Việt Nam.