Xử lý hành vi dùng AI, Deepfake tạo tin giả bôi nhọ ứng cử viên bầu cử 2026

1. Deepfake và AI: Vũ khí công nghệ mới trong việc bôi nhọ danh dự ứng cử viên

Trong kỷ nguyên số hóa toàn cầu, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) đã mang lại những thay đổi mang tính cách mạng trong mọi lĩnh vực đời sống, nhưng đồng thời cũng tạo ra những thách thức an ninh phi truyền thống vô cùng phức tạp. Một trong những mối đe dọa nổi cộm nhất đối với các tiến trình dân chủ chính là sự xuất hiện của công nghệ Deepfake – một hình thức giả mạo nội dung số tinh vi dựa trên các thuật toán học sâu (Deep Learning). Deepfake không chỉ đơn thuần là việc cắt ghép hình ảnh hay âm thanh theo phương thức truyền thống; nó là quá trình tái tạo hoàn toàn các thuộc tính sinh trắc học của con người như khuôn mặt, cử chỉ và giọng nói để tạo ra một thực thể kỹ thuật số có khả năng phát ngôn hoặc hành động theo ý đồ của kẻ tạo lập.

Đối với cuộc bầu cử Đại biểu Quốc hội khóa XVI và Đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, Deepfake được coi là một loại "vũ khí công nghệ" có khả năng bóp méo sự thật và thao túng dư luận một cách tàn khốc. Khác với các hình thức tin giả bằng văn bản vốn có thể được thẩm định thông qua kỹ năng đọc hiểu, Deepfake đánh trực tiếp vào nhận thức cảm tính "mắt thấy tai nghe" của cử tri. Khi một đoạn video giả mạo một ứng cử viên có những phát ngôn đi ngược lại quan điểm chính trị hoặc có các hành vi vi phạm đạo đức được tung ra vào thời điểm nhạy cảm trước ngày bầu cử, sự tổn hại đối với uy tín và danh dự của ứng cử viên đó là không thể đong đếm được.

Sự nguy hiểm của Deepfake đối với các kỳ bầu cử nằm ở ba yếu tố cốt lõi: tính chân thực kinh ngạc, tốc độ lan truyền phi mã và chi phí tạo lập ngày càng rẻ. Hiện nay, chỉ với một thiết bị thông minh và các ứng dụng AI phổ biến, bất kỳ đối tượng nào cũng có thể tạo ra các nội dung giả mạo chất lượng cao mà không cần đến kỹ năng đồ họa chuyên nghiệp. Điều này dẫn đến sự xuất hiện của các "chiến dịch thông tin bẩn" quy mô lớn, nơi các tài khoản ẩn danh và nhóm kín sử dụng AI để khuếch đại các thông điệp tiêu cực, tạo ra một "dư luận ảo" khiến cử tri lầm tưởng đó là sự thật khách quan. Bản chất của Deepfake là làm xói mòn niềm tin của người dân vào các thiết chế chính thống, gây hoang mang và thậm chí là chia rẽ xã hội, từ đó trực tiếp xâm phạm quyền được tiếp cận thông tin trung thực của công dân đã được Hiến pháp bảo vệ.

Hành vi tạo lập nội dung giả mạo thông qua AI bao gồm việc sử dụng dữ liệu hình ảnh, âm thanh sẵn có của ứng cử viên để huấn luyện mô hình máy học, sau đó áp đặt các nội dung xuyên tạc vào mô hình này. Trong bối cảnh bầu cử 2026, các đối tượng có thể sử dụng Deepfake để dựng lên các kịch bản như: ứng cử viên phát biểu thiếu chuẩn mực, ứng cử viên tham gia các giao dịch bất hợp pháp, hoặc thậm chí là tạo ra các cuộc hội thoại giả mạo để vu khống ứng cử viên có mối quan hệ không minh bạch với các thế lực thù địch. Tất cả những hành vi này không chỉ dừng lại ở mức độ bôi nhọ cá nhân mà còn là hành vi lạm dụng quyền tự do ngôn luận để chống phá sự ổn định chính trị của quốc gia.

2. Hành vi dùng AI bôi nhọ ứng cử viên bầu cử bị xử phạt hành chính như thế nào?

Để đối phó với tình trạng lợi dụng không gian mạng để phát tán thông tin sai lệch, hệ thống pháp luật Việt Nam đã ban hành các quy định xử phạt vi phạm hành chính cụ thể và nghiêm khắc. Trong đó, Nghị định 15/2020/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 14/2022/NĐ-CP) đóng vai trò là khung pháp lý chủ đạo để xử lý các hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo trên không gian mạng.

Theo các quy định tại Điều 101 và Điều 102 của Nghị định này, việc sử dụng AI hay Deepfake để tạo ra và truyền đưa các thông tin nhằm xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của tổ chức hoặc danh dự, nhân phẩm của cá nhân sẽ bị áp dụng các mức phạt tiền tương xứng với tính chất của hành vi. Cụ thể, đối với các tổ chức có hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, mức phạt tiền dao động từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng. Đối với cá nhân vi phạm, mức phạt sẽ bằng một nửa so với mức phạt dành cho tổ chức, tức là từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng.

Điều đáng lưu ý trong thực tiễn áp dụng pháp luật trước thềm bầu cử 2026 là tính chất "lan truyền" của tin giả Deepfake. Không chỉ người trực tiếp tạo ra video giả mạo bằng AI mới bị xử phạt, mà cả những người dùng mạng xã hội có hành vi chia sẻ, phát tán lại các nội dung này khi chưa kiểm chứng cũng phải chịu trách nhiệm pháp lý tương đương. Pháp luật yêu cầu mỗi cử tri và người dân phải nâng cao ý thức cảnh giác, kiểm chứng nguồn tin từ các cơ quan báo chí chính thống trước khi thực hiện bất kỳ hành động chia sẻ nào trên không gian mạng.

Hơn nữa, các hành vi vi phạm liên quan đến bầu cử thường được coi là có tình tiết tăng nặng do tính chất nhạy cảm và tầm ảnh hưởng lớn đến trật tự an toàn xã hội. Việc tung tin giả về ứng cử viên không chỉ làm tổn hại danh dự cá nhân mà còn có thể gây hoang mang dư luận, làm xói mòn niềm tin vào quy trình hiệp thương và tuyển chọn nhân sự của Nhà nước. Do đó, các cơ quan chức năng có thẩm quyền thường áp dụng mức phạt cao nhất trong khung hình phạt hành chính đối với những trường hợp này nhằm mục đích răn đe và giáo dục chung.

3. Truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tội vu khống, làm nhục người khác bằng công nghệ AI

Khi hành vi sử dụng Deepfake và AI để bôi nhọ ứng cử viên vượt quá ranh giới của vi phạm hành chính, gây ra hậu quả nghiêm trọng hoặc xâm phạm nghiêm trọng đến quyền lợi của cá nhân và trật tự xã hội, người vi phạm sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo các quy định của Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017. Việc áp dụng công nghệ cao để phạm tội là một trong những tình tiết định khung tăng nặng được quy định rõ trong luật.

Tội làm nhục người khác (Điều 155)

Tội làm nhục người khác cấu thành khi một cá nhân có hành vi xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác. Trong bối cảnh AI, việc tạo ra các video Deepfake gán mặt ứng cử viên vào những hình ảnh nhạy cảm, đồi trụy hoặc các tình huống làm nhục nhã danh dự của họ là hành vi điển hình của tội danh này.

Theo Điều 155, khung hình phạt cơ bản bao gồm phạt cảnh cáo, phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm. Tuy nhiên, nếu hành vi phạm tội thuộc trường hợp "Sử dụng mạng máy tính hoặc mạng viễn thông, phương tiện điện tử để phạm tội" – vốn là đặc trưng của việc dùng Deepfake phát tán trên mạng xã hội – người phạm tội sẽ bị phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm. Trong những trường hợp cực đoan, nếu hành vi bôi nhọ gây ra rối loạn tâm thần cho nạn nhân với tỷ lệ tổn thương cơ thể trên 61% hoặc dẫn đến việc nạn nhân tự sát, khung hình phạt cao nhất có thể lên đến 05 năm tù giam.

Tội vu khống (Điều 156)

Tội vu khống có tính chất nguy hiểm hơn tội làm nhục vì nó bao hàm yếu tố bịa đặt và loan truyền những điều biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm danh dự hoặc gây thiệt hại đến quyền lợi hợp pháp của người khác. Đối với ứng cử viên bầu cử, việc bị vu khống bằng các bằng chứng giả mạo do AI tạo ra (như video nhận hối lộ, phát ngôn phản động) có thể dẫn đến việc họ bị loại khỏi danh sách ứng cử hoặc bị mất uy tín tuyệt đối trước cử tri.

Điều 156 quy định khung hình phạt cho tội danh này rất nghiêm khắc. Nếu phạm tội có tổ chức hoặc sử dụng phương tiện điện tử để loan truyền thông tin bịa đặt, mức hình phạt tù từ 01 năm đến 03 năm sẽ được áp dụng. Nếu hành vi vu khống được thực hiện vì động cơ đê hèn hoặc gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, người phạm tội có thể đối mặt với mức án từ 03 năm đến 07 năm tù. Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền bổ sung và cấm đảm nhiệm các chức vụ nhất định trong một thời gian dài.

Tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông (Điều 288)

Bên cạnh các tội danh xâm phạm nhân thân, hành vi sử dụng Deepfake để bôi nhọ ứng cử viên còn có thể cấu thành tội phạm theo Điều 288 nếu hành vi đó xâm phạm trật tự quản lý thông tin mạng. Tội danh này tập trung vào việc đưa lên mạng máy tính những thông tin trái với quy định của pháp luật, gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

Việc sử dụng Deepfake tạo tin giả về bầu cử thường được thực hiện bởi các tổ chức có mục đích chính trị đen tối, gây ảnh hưởng xấu đến quan hệ đối ngoại hoặc dẫn đến biểu tình, mất an ninh trật tự. Trong trường hợp này, mức phạt tiền có thể lên tới 1.000.000.000 đồng và hình phạt tù tối đa là 07 năm. Đây là công cụ pháp lý mạnh mẽ để các cơ quan chức năng xử lý các đường dây chuyên nghiệp sử dụng công nghệ AI để phá hoại kỳ bầu cử 2026.

4. Quy trình tố cáo và ngăn chặn thông tin giả mạo AI trong bối cảnh bầu cử 2026

Nhằm bảo đảm tính công bằng và minh bạch cho cuộc bầu cử Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Nhà nước đã thiết lập một quy trình tiếp nhận thông tin tố cáo và phản ứng nhanh đối với các nội dung độc hại trên không gian mạng. Việc ngăn chặn Deepfake đòi hỏi sự phối hợp liên ngành giữa các cơ quan an ninh mạng, cơ quan quản lý thông tin và các tổ chức phụ trách bầu cử.

Thẩm quyền và trách nhiệm của các cơ quan chức năng

Bộ Công an, cụ thể là Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), là cơ quan đầu não trong việc điều tra, truy tìm nguồn gốc của các nội dung Deepfake giả mạo. A05 có khả năng sử dụng các biện pháp nghiệp vụ kỹ thuật để bóc tách dữ liệu, xác định địa chỉ IP và danh tính thực của các đối tượng đứng sau các chiến dịch tin giả. Đồng thời, Bộ Thông tin và Truyền thông, thông qua Cục An toàn thông tin và Trung tâm xử lý tin giả Việt Nam (VAFC), có nhiệm vụ giám sát không gian mạng, công bố rộng rãi các thông tin giả mạo để định hướng dư luận và yêu cầu các nhà cung cấp dịch vụ gỡ bỏ nội dung vi phạm.

Hội đồng bầu cử các cấp cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tiếp nhận khiếu nại từ các ứng cử viên. Khi một ứng cử viên phát hiện mình là nạn nhân của công nghệ Deepfake, họ có quyền yêu cầu Hội đồng bầu cử xem xét, xác minh và có văn bản đề nghị các cơ quan chức năng can thiệp để bảo vệ quyền lợi ứng cử hợp pháp của mình.

Quy trình ứng phó dành cho ứng cử viên

Khi phát hiện video hoặc hình ảnh Deepfake giả mạo, ứng cử viên cần bình tĩnh và thực hiện các bước sau để tối ưu hóa việc bảo vệ uy tín:

• Thông báo tức thời: Liên hệ ngay với bộ phận phụ trách truyền thông và ban bầu cử để có phản ứng chính thức, bác bỏ thông tin sai sự thật trên các kênh báo chí chính thống.
• Gửi đơn tố giác: Trình báo vụ việc đến cơ quan Công an có thẩm quyền hoặc thông qua các đường dây nóng phản ánh tiêu cực của Bộ Công an (090.111.6789) hoặc Công an tỉnh/thành phố.
• Yêu cầu Trung tâm xử lý tin giả xác minh: Gửi thông tin đến trang tingia.gov.vn để được dán nhãn "Tin giả" (Fake news), giúp ngăn chặn sự lan truyền tự phát trong cộng đồng.
• Sử dụng quyền yêu cầu gỡ bỏ: Thông qua cơ quan quản lý nhà nước, yêu cầu các nền tảng mạng xã hội (Facebook, TikTok, YouTube) thực hiện gỡ bỏ nội dung vi phạm trong vòng 24 giờ theo quy định của Luật An ninh mạng.

5. Trách nhiệm của các nền tảng mạng xã hội và người dùng trong việc lan truyền tin giả Deepfake

Sự thành bại của việc ngăn chặn Deepfake phụ thuộc rất lớn vào trách nhiệm của các nhà cung cấp dịch vụ xuyên biên giới và ý thức của người sử dụng mạng. Luật An ninh mạng 2025 (được hợp nhất và cập nhật) đã thắt chặt các quy định đối với các nền tảng công nghệ lớn khi hoạt động tại thị trường Việt Nam.

Nghĩa vụ của nhà cung cấp dịch vụ xuyên biên giới

Các nền tảng như Facebook, Google, TikTok không còn được đứng ngoài cuộc trong việc kiểm soát nội dung độc hại. Luật quy định các nền tảng này phải có đại diện pháp lý tại Việt Nam và có nghĩa vụ chủ động rà soát, ngăn chặn các thông tin xâm phạm an ninh quốc gia, bôi nhọ lãnh đạo Đảng, Nhà nước và các ứng cử viên bầu cử.

Đặc biệt, cơ chế "24 giờ" là một bước tiến quan trọng trong quản lý nội dung số. Theo yêu cầu của Bộ Thông tin và Truyền thông hoặc Bộ Công an, các nền tảng phải gỡ bỏ các video Deepfake vi phạm trong vòng tối đa 24 giờ. Nếu không chấp hành, cơ quan chức năng có quyền áp dụng các biện pháp kỹ thuật để hạn chế hoặc tạm ngừng cung cấp dịch vụ đối với nền tảng đó trên lãnh thổ Việt Nam. Ngoài ra, việc minh bạch hóa thuật toán đề xuất nội dung cũng được đặt ra để tránh việc AI của các mạng xã hội vô tình tiếp tay cho việc phát tán tin giả thông qua các cơ chế ưu tiên tương tác cao.

Trách nhiệm của người dùng mạng xã hội

Người dùng không đơn thuần là đối tượng thụ hưởng thông tin mà còn là một mắt xích trong quy trình an ninh mạng. Việc chia sẻ một đoạn video Deepfake bôi nhọ ứng cử viên, dù với mục đích "cảnh báo" hay "trêu đùa", vẫn có thể cấu thành hành vi vi phạm pháp luật nếu gây ra hậu quả xấu. Cử tri cần tuân thủ quy tắc "5 không": không tin ngay, không vội chia sẻ, không a dua theo đám đông, không hoang mang và không vi phạm pháp luật mạng.

Pháp luật Việt Nam nhấn mạnh rằng quyền tự do ngôn luận phải nằm trong khuôn khổ pháp luật và không được xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Sự chủ động báo cáo nội dung xấu độc (report) của người dùng đối với các nền tảng mạng xã hội là một hành động trách nhiệm, góp phần làm sạch môi trường thông tin trước kỳ bầu cử 2026.

Cuộc bầu cử năm 2026 diễn ra trong bối cảnh công nghệ AI đang ở độ chín muồi về khả năng giả lập, đặt ra những thách thức chưa từng có đối với công tác bảo vệ an ninh chính trị nội bộ. Tuy nhiên, với một hệ thống pháp luật ngày càng hoàn thiện – từ Luật An ninh mạng 2025 đến các Nghị định xử phạt hành chính và các tội danh hình sự rõ ràng – Việt Nam hoàn toàn có đủ công cụ để trấn áp các hành vi lợi dụng Deepfake bôi nhọ ứng cử viên.

Sức mạnh thực sự để đẩy lùi tin giả không chỉ nằm ở các bản án nghiêm khắc mà còn ở sự hiệp lực của toàn xã hội. Các cơ quan nhà nước cần tiếp tục đầu tư vào công nghệ nhận diện AI, các ứng cử viên cần chủ động xây dựng sự hiện diện số minh bạch, và quan trọng nhất, mỗi cử tri cần được trang bị "màng lọc" tư duy phản biện trước những luồng thông tin độc hại. Sự minh bạch, công tâm và thượng tôn pháp luật sẽ là liều thuốc hữu hiệu nhất để vô hiệu hóa mọi âm mưu dùng công nghệ để làm sai lệch ý chí của nhân dân trong ngày hội bầu cử trọng đại của đất nước.