Giới hạn địa bàn và không gian vận động bầu cử đối với người ứng cử đại biểu HĐND

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân (HĐND) các cấp nhiệm kỳ 2026–2031 diễn ra trong bối cảnh toàn Đảng, toàn dân thực hiện các mục tiêu chiến lược về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Một trong những khâu then chốt đảm bảo tính dân chủ, công bằng và minh bạch của ngày hội toàn dân này chính là các quy định về vận động bầu cử. Vận động bầu cử không chỉ là quyền của người ứng cử trong việc trình bày chương trình hành động, thuyết phục cử tri về năng lực và phẩm chất của mình, mà còn là trách nhiệm pháp lý phải thực hiện trong một khuôn khổ nghiêm ngặt về địa bàn và không gian. Việc phân định rõ ràng giới hạn này nhằm mục đích bảo vệ tính bình đẳng giữa các ứng cử viên, ngăn chặn sự can thiệp của các nguồn lực không chính thức và đảm bảo rằng sự lựa chọn của cử tri là dựa trên nhận thức đầy đủ về năng lực đại diện của ứng cử viên tại chính địa phương đó.

1. Bản chất và nguyên tắc cốt lõi của vận động bầu cử trong hệ thống pháp luật Việt Nam

Vận động bầu cử, theo quan điểm pháp lý hiện hành, là hoạt động gặp gỡ, tiếp xúc cử tri hoặc thông qua phương tiện thông tin đại chúng của người ứng cử để báo cáo với cử tri về dự kiến chương trình hành động của mình nhằm vận động cử tri bầu cho mình. Bản chất của quá trình này là sự tương tác chính trị có sự quản lý của nhà nước, nhằm cung cấp dữ liệu cho cử tri để họ thực hiện quyền lựa chọn tối ưu. Điều này đảm bảo tính cạnh tranh lành mạnh, tránh việc biến cuộc bầu cử thành sự thỏa hiệp đơn thuần.

Nguyên tắc xác định địa bàn vận động bầu cử

Nguyên tắc tối cao của việc xác định địa bàn vận động bầu cử là sự gắn kết giữa người ứng cử và đơn vị bầu cử nơi họ đăng ký ứng cử hoặc được giới thiệu ứng cử. Người ứng cử đại biểu HĐND ở đơn vị bầu cử nào thì chỉ được thực hiện quyền vận động bầu cử tại chính đơn vị đó. Đây là một giới hạn không gian pháp lý quan trọng nhất, ngăn chặn tình trạng "lấn sân" hoặc tận dụng tầm ảnh hưởng ở các địa bàn không liên quan để tạo ra sự bất công đối với các ứng cử viên địa phương.

Sự phân bổ này dựa trên đơn vị bầu cử – một thực thể hành chính - pháp lý được xác lập căn cứ vào số dân và đặc điểm của mỗi địa phương. Theo quy định tại Điều 10 của Luật Bầu cử 2015, số đơn vị bầu cử và số lượng đại biểu tại mỗi đơn vị được công bố chậm nhất là 80 ngày trước ngày bầu cử. Mỗi đơn vị bầu cử đại biểu HĐND được bầu không quá năm đại biểu, tạo ra một không gian cạnh tranh trực tiếp giữa các ứng cử viên trong cùng một danh sách.

Việc thực hiện vận động theo địa bàn không chỉ là yêu cầu về mặt hành chính mà còn mang tính triết lý về "tính đại diện". Đại biểu HĐND là người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân địa phương; do đó, việc vận động phải diễn ra tại nơi mà họ sẽ trực tiếp chịu trách nhiệm trước cử tri.

Nguyên tắc vận động dân chủ, công khai và bình đẳng

Hệ thống luật pháp Việt Nam đặc biệt nhấn mạnh ba nguyên tắc: dân chủ, công khai và bình đẳng. Dân chủ thể hiện ở việc người ứng cử và cử tri được trao đổi thẳng thắn; công khai nằm ở việc lịch trình vận động phải được thông báo rộng rãi qua các kênh MTTQ và chính quyền. Quan trọng nhất, nguyên tắc bình đẳng đòi hỏi các ứng cử viên, bất kể là cán bộ lãnh đạo hay người tự ứng cử, đều phải có thời lượng trình bày và số cuộc tiếp xúc cử tri như nhau trong cùng một không gian vận động. Việc lợi dụng chức vụ để chiếm ưu thế trên các phương tiện truyền thông là hành vi bị cấm tuyệt đối.

2. Quy định chi tiết về giới hạn địa bàn vận động bầu cử đại biểu HĐND các cấp

Giới hạn địa bàn vận động không phải là một khái niệm trừu tượng mà được định nghĩa thông qua các phân cấp hành chính và các quy định về số lượng cuộc tiếp xúc cử tri tối thiểu.

Phân bổ theo đơn vị bầu cử tại các cấp hành chính

Hệ thống đơn vị bầu cử được chia thành ba cấp tương ứng với ba cấp HĐND:

• Cấp tỉnh: Các đơn vị bầu cử được chia dựa trên địa bàn huyện, quận hoặc liên huyện, do Ủy ban bầu cử cấp tỉnh ấn định.
• Cấp xã: Đơn vị bầu cử thường bao gồm một hoặc một số thôn, tổ dân phố hợp thành.

Sự điều chỉnh của Luật 83/2025/QH15 cho thấy xu hướng phân cấp mạnh mẽ hơn. Việc xác định khu vực bỏ phiếu hiện nay do UBND cấp xã quyết định và báo cáo trực tiếp lên UBND cấp tỉnh, giúp rút ngắn quy trình phê duyệt trung gian tại cấp huyện. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc tổ chức các điểm vận động, giúp các tổ chức bầu cử tại cơ sở chủ động hơn trong việc bố trí không gian cho các ứng cử viên tiếp cận cử tri một cách thuận lợi nhất.

Quy định về số lượng cuộc tiếp xúc cử tri tối thiểu

Để đảm bảo người ứng cử thực hiện đầy đủ trách nhiệm vận động và cử tri có đủ cơ hội đánh giá người đại diện, Ban Thường trực Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam đã ban hành các hướng dẫn cụ thể về số lượng cuộc tiếp xúc cử tri tối thiểu. Đây là các con số mang tính bắt buộc, cấu thành giới hạn định lượng trong địa bàn vận động.

Lưu ý rằng con số này đã có sự điều chỉnh so với nhiệm kỳ trước (2021-2026), phản ánh mong muốn của Đảng và Nhà nước trong việc tăng cường tương tác giữa đại diện và nhân dân. Việc tổ chức phải đảm bảo tính công bằng: nếu một ứng cử viên tại đơn vị bầu cử thực hiện 7 cuộc tiếp xúc, các ứng cử viên khác trong cùng đơn vị cũng phải được bố trí tương tự tại các địa bàn có quy mô dân số và đặc điểm tương đương.

3. Không gian vận động bầu cử: Sự tích hợp giữa truyền thống và công nghệ số

Không gian vận động bầu cử trong nhiệm kỳ 2026-2031 không còn bị giới hạn bởi các bức tường vật lý của hội trường. Pháp luật đã mở rộng khái niệm không gian này thành hai hình thức chính: không gian trực tiếp (vật lý) và không gian gián tiếp (truyền thông và không gian mạng).

3.1. Hội nghị tiếp xúc cử tri: Không gian vật lý tại địa phương

Hội nghị tiếp xúc cử tri vẫn là không gian vận động quan trọng nhất, nơi sự tương tác trực tiếp tạo nên tính chính danh cho ứng cử viên. Không gian này do Ban Thường trực Ủy ban MTTQ cấp tỉnh, cấp xã phối hợp với UBND cùng cấp tổ chức.

Quy trình trong không gian này được tiêu chuẩn hóa để đảm bảo tính kỷ luật chính trị:

• Thành phần tham dự: Đại diện các cơ quan, đơn vị và cử tri địa phương.
• Nội dung chính: Người ứng cử trình bày chương trình hành động và trả lời chất vấn.
• Tính chất: Dân chủ, thẳng thắn; cử tri có quyền nêu ý kiến về những vấn đề dân sinh nóng hổi như hạ tầng, môi trường, an sinh xã hội.

Sự xuất hiện của hình thức "trực tiếp kết hợp trực tuyến" (Hybrid) là điểm mới đáng chú ý. Mô hình này cho phép mở rộng tối đa không gian vật lý bằng cách kết nối các điểm cầu truyền hình từ trung tâm huyện/xã đến các thôn bản xa xôi, đảm bảo người dân ở vùng sâu vùng xa vẫn có thể theo dõi và tương tác với người ứng cử mà không bị rào cản địa lý ngăn trở.

3.2. Vận động qua phương tiện thông tin đại chúng địa phương

Không gian thông tin đại chúng bao gồm báo in, báo điện tử, đài phát thanh và truyền hình của địa phương. Người ứng cử đại biểu HĐND được phép trình bày chương trình hành động thông qua việc trả lời phỏng vấn trên các phương tiện này.

Giới hạn của không gian này là "phạm vi địa phương". Một ứng cử viên HĐND tỉnh A không thể sử dụng đài truyền hình của tỉnh B để vận động. UBND cấp tỉnh có trách nhiệm chỉ đạo việc đăng tải nội dung vận động trên các báo, đài chính thống của tỉnh mình, đảm bảo tính thẩm định về nội dung theo quy định pháp luật. Điều này giúp tập trung thông tin vào đúng đối tượng cử tri có quyền bỏ phiếu, đồng thời kiểm soát tính chuẩn mực của các thông điệp chính trị.

3.3. Không gian mạng và mạng xã hội: Biên giới vận động kiểu mới

Luật số 83/2025/QH15 đã chính thức thừa nhận việc sử dụng các phương tiện điện tử và không gian mạng trong công tác bầu cử. Đây là phản hồi pháp lý trước thực tế bùng nổ của mạng xã hội như Facebook, Zalo hay TikTok.

Quy định về không gian mạng trong vận động bầu cử bao gồm:

• Trang thông tin điện tử về bầu cử: Người ứng cử được công bố chương trình hành động trên trang thông tin chính thức của Ủy ban bầu cử địa phương.
• Mạng xã hội cá nhân: Mặc dù luật cho phép đa dạng hóa hình thức, việc sử dụng mạng xã hội cá nhân để vận động vẫn phải tuân thủ Luật An ninh mạng và các quy định về đạo đức ứng xử của người ứng cử. Người ứng cử không được sử dụng mạng xã hội để tung tin giả, bôi nhọ đối thủ hoặc vận động tài trợ trái phép.
• Tính kiểm soát: Hội đồng bầu cử quốc gia và Ủy ban bầu cử các cấp chỉ đạo cơ quan quản lý trang thông tin điện tử đảm bảo hạ tầng kỹ thuật và an ninh mạng để các nội dung vận động không bị xuyên tạc hoặc bị tấn công bởi các thế lực thù địch.

Sự tích hợp không gian mạng giúp giải quyết bài toán về thời gian và sự bận rộn của cử tri hiện đại, tạo ra một "diễn đàn số" nơi các cuộc đối thoại có thể diễn ra linh hoạt hơn, nhưng cũng đặt ra thách thức về việc kiểm soát các hành vi vi phạm ngoài phạm vi đơn vị bầu cử khi thông tin trên mạng vốn không có biên giới hành chính.

4. Phân biệt vận động bầu cử đúng luật và các hành vi vi phạm

Ranh giới giữa vận động hợp pháp và bất hợp pháp được xác định qua các điều cấm trong Luật Bầu cử. Việc vi phạm các giới hạn này không chỉ làm mất tư cách ứng cử mà còn có thể dẫn đến việc hủy bỏ kết quả bầu cử tại đơn vị đó.

Các hành vi bị nghiêm cấm trong vận động

• Vận động ngoài địa bàn: Người ứng cử thực hiện các hoạt động tuyên truyền, tiếp xúc cử tri tại các đơn vị bầu cử mà mình không có tên trong danh sách chính thức.
• Lạm dụng chức vụ, quyền hạn: Sử dụng phương tiện thông tin đại chúng của cơ quan mình đang quản lý hoặc yêu cầu cấp dưới thực hiện việc vận động cho cá nhân mình.
• Hứa tặng, cho lợi ích vật chất: Việc cam kết tặng tiền, quà, xây dựng công trình cá nhân hoặc hỗ trợ tài chính để lôi kéo cử tri bị coi là hành vi mua chuộc.
• Lợi dụng vận động để quyên góp: Vận động tài trợ cho tổ chức, cá nhân mình hoặc gây quỹ trái phép trong quá trình tiếp xúc cử tri.
• Tuyên truyền trái pháp luật: Sử dụng diễn đàn vận động để nói sai sự thật về chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước hoặc xúc phạm danh dự người khác.
• Vận động tại phòng bỏ phiếu: Theo Điều 52 Luật Bầu cử, mọi hành vi vận động, tuyên truyền tại nơi bỏ phiếu trong ngày bầu cử đều bị cấm để đảm bảo sự yên tĩnh và tính độc lập của cử tri khi viết phiếu.

Phân biệt phiếu bầu và kết quả hợp lệ

Tính hợp pháp của vận động cũng ảnh hưởng gián tiếp đến tính hợp lệ của phiếu bầu. Một cuộc bầu cử được coi là thành công khi không có các vi phạm pháp luật nghiêm trọng dẫn đến việc phải bầu cử lại.

Kết quả bầu cử tại đơn vị bầu cử chỉ được công nhận nếu có quá một nửa tổng số cử tri trong danh sách đi bỏ phiếu. Nếu vận động bầu cử không hiệu quả hoặc có vi phạm dẫn đến cử tri tẩy chay, đơn vị đó có thể phải tổ chức bầu cử lại.

5. Vai trò của Ủy ban bầu cử và Mặt trận Tổ quốc trong kiểm soát vận động

Công tác bầu cử là một quy trình hiệp thương dân chủ dưới sự lãnh đạo của Đảng, trong đó MTTQ và Ủy ban bầu cử đóng vai trò "người trọng tài" và "người tổ chức".

Quy trình hiệp thương và phân bổ địa bàn

Ủy ban MTTQ các cấp chủ trì ba vòng hiệp thương để sàng lọc và lập danh sách người ứng cử. Sau hiệp thương lần thứ ba, danh sách chính thức được bàn giao cho Ủy ban bầu cử để công bố chậm nhất là 17 ngày trước ngày bầu cử.

MTTQ có vai trò then chốt trong việc thiết kế "không gian công bằng":

• Lập kế hoạch tiếp xúc cử tri: Đảm bảo thời gian và địa điểm thuận lợi cho tất cả ứng cử viên.
• Chủ trì hội nghị: Đại diện MTTQ đọc tiểu sử tóm tắt của người ứng cử, đảm bảo tính khách quan trước khi ứng cử viên trình bày chương trình hành động.
• Giám sát sự bình đẳng: Theo dõi việc phân bổ thời lượng trên báo đài địa phương, can thiệp nếu có sự mất cân đối giữa các ứng cử viên.

Giám sát tính liêm chính và giải quyết khiếu nại

Ủy ban bầu cử các cấp và các đoàn kiểm tra của MTTQ thường xuyên giám sát các hoạt động vận động tại cơ sở. Vai trò này đặc biệt quan trọng trong việc ngăn chặn các hành vi "vận động ngầm" hoặc mua chuộc bằng lợi ích vật chất.

Quy trình giải quyết khiếu nại liên quan đến vận động bầu cử được quy định như sau:

• Gửi đơn khiếu nại: Công dân gửi đến Ban bầu cử hoặc Ủy ban bầu cử ở cấp tương ứng với cấp HĐND của người bị khiếu nại.
• Thẩm quyền giải quyết: Ủy ban bầu cử cấp tương ứng có trách nhiệm xem xét và đưa ra quyết định cuối cùng.
• Thời hạn "đóng" khiếu nại: Trong vòng 10 ngày trước ngày bầu cử, các cơ quan ngừng việc giải quyết khiếu nại mới để tập trung cho bỏ phiếu. Các hồ sơ chưa giải quyết xong sẽ được chuyển cho Thường trực HĐND khóa mới xử lý sau khi bầu cử kết thúc.

Cuộc bầu cử là cơ hội để mỗi ứng cử viên soi chiếu lại bản thân và tâm nguyện phụng sự Tổ quốc. Việc tuân thủ nghiêm ngặt các giới hạn địa bàn và không gian vận động chính là bước đầu tiên để trở thành một đại biểu nhân dân thực thụ, góp phần xây dựng hệ thống chính quyền địa phương ngày càng vững mạnh, gắn bó mật thiết với nhân dân.