Quy định pháp luật về vận động bầu cử trên mạng xã hội và phương tiện thông tin đại chúng

Quá trình kiện toàn bộ máy nhà nước thông qua cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử lập pháp và hành pháp của Việt Nam. Trong bối cảnh kỷ nguyên số đang thay đổi toàn diện cách thức giao tiếp xã hội, các quy định về vận động bầu cử, đặc biệt là trên không gian mạng và các phương tiện thông tin đại chúng, đã trở thành tâm điểm của sự chú ý từ giới chuyên gia pháp lý và cử tri cả nước. Sự vận hành của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015, kết hợp với những sửa đổi, bổ sung mang tính đột phá vào năm 2025, đã tạo ra một khung khổ pháp lý vừa kế thừa những giá trị dân chủ truyền thống, vừa ứng phó linh hoạt với những thách thức mới của công nghệ truyền thông hiện đại.

1. Vận động bầu cử là gì và các nguyên tắc cơ bản cần nắm vững

Trong học thuyết chính trị và pháp lý hiện đại, vận động bầu cử không đơn thuần là hoạt động tiếp thị chính trị cá nhân mà là một quy trình pháp lý có tổ chức, nhằm đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân thông qua việc lựa chọn những người đại diện xứng đáng nhất. Theo quy định của pháp luật Việt Nam, vận động bầu cử là hoạt động gặp gỡ, tiếp xúc cử tri hoặc thông qua các phương tiện thông tin đại chúng của người ứng cử để trình bày chương trình hành động và thực hiện quyền vận động bầu cử nhằm tìm kiếm sự ủng hộ của cử tri. Đây là giai đoạn chuyển tiếp quan trọng, nơi ý chí cá nhân của ứng cử viên gặp gỡ với nguyện vọng của cộng đồng, tạo nên một sự cam kết chính trị có tính ràng buộc cao về mặt đạo đức và trách nhiệm trước khi bước vào kỳ bỏ phiếu chính thức.

Nguyên tắc công bằng và dân chủ trong vận động bầu cử

Nền tảng của một cuộc bầu cử thành công nằm ở tính công bằng và dân chủ, hai nguyên tắc được cụ thể hóa xuyên suốt các văn bản quy phạm pháp luật. Công bằng ở đây không chỉ dừng lại ở việc chia đều các cơ hội mà còn là việc đảm bảo không có bất kỳ rào cản hành chính hay lợi thế không chính đáng nào làm sai lệch sự lựa chọn của nhân dân. Sự công bằng này được thiết lập dựa trên một mặt bằng pháp lý đồng nhất, nơi mọi ứng cử viên, từ các nhà lãnh đạo cấp cao đến những cá nhân tự ứng cử, đều phải tuân thủ cùng một quy trình hiệp thương và các hình thức vận động được quy định chặt chẽ.

Dân chủ trong vận động bầu cử thể hiện qua việc công khai hóa mọi thông tin liên quan đến người ứng cử và chương trình hành động của họ. Pháp luật quy định rằng việc vận động bầu cử phải được tiến hành công khai, dân chủ, đúng pháp luật và đảm bảo trật tự, an toàn xã hội. Điều này có nghĩa là mọi cử tri đều có quyền tiếp cận thông tin về tiểu sử, năng lực và những cam kết của người ứng cử mà không bị ngăn trở bởi bất kỳ sự thiên vị nào của cơ quan báo chí hay các tổ chức phụ trách bầu cử.

Sự kết hợp giữa các nguyên tắc này tạo ra một "phép thử" về bản lĩnh chính trị và liêm chính đối với những người mong muốn trở thành đại biểu nhân dân. Một hệ thống bầu cử thượng tôn pháp luật yêu cầu ứng cử viên phải tôn trọng các quy tắc ngay cả khi họ chưa nắm giữ quyền lực, như một lời khẳng định về cách họ sẽ ứng xử với quyền lực nếu được trao phó trong tương lai.

2. Hình thức vận động bầu cử trên các phương tiện thông tin đại chúng

Phương tiện thông tin đại chúng, bao gồm báo in, báo nói, báo hình và báo điện tử, đóng vai trò là "cánh tay nối dài" giúp ứng cử viên truyền tải chương trình hành động của mình đến với đông đảo cử tri, đặc biệt là ở những khu vực địa lý rộng lớn mà các cuộc hội nghị tiếp xúc cử tri trực tiếp không thể bao phủ hết. Điều 67 của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân đã thiết lập một khung vận hành chi tiết để đảm bảo phương tiện truyền thông không bị biến thành công cụ cá nhân của bất kỳ ứng cử viên nào.

Quy định về thời lượng, số lần đăng tải và tính đồng nhất

Sự công bằng trong truyền thông bầu cử được thực thi thông qua việc kiểm soát chặt chẽ thời lượng và tần suất xuất hiện của ứng cử viên. Các cơ quan báo chí địa phương và trung ương có trách nhiệm lập kế hoạch cụ thể, trong đó mọi ứng cử viên trong cùng một đơn vị bầu cử phải được hưởng các quyền lợi truyền thông tương đương.

Báo hình và báo nói thường là những kênh có tác động mạnh nhất đến nhận thức của cử tri. Do đó, thời lượng phát biểu và phỏng vấn trên truyền hình, phát thanh phải được ấn định chính xác đến từng phút và được bố trí vào những khung giờ có lượng khán giả tương đương nhau. Đối với báo in, diện tích mặt báo dành cho chương trình hành động và ảnh chân dung của các ứng cử viên cũng phải được sắp xếp đồng đều, thường là theo thứ tự bảng chữ cái tên của người ứng cử để tránh sự ưu ái chủ quan.

Trách nhiệm và quyền hạn của cơ quan báo chí

Các cơ quan báo chí không chỉ đơn thuần là đơn vị đăng tải thông tin mà còn giữ vai trò người gác cổng về tính xác thực và tính pháp lý của nội dung vận động. Trách nhiệm của cơ quan báo chí bao gồm việc quản lý chặt chẽ nội dung tuyên truyền, đảm bảo tính khách quan và trung thực trong việc phản ánh chương trình hành động của người ứng cử. Giám đốc các đài phát thanh, truyền hình và tổng biên tập các báo có nhiệm vụ chuẩn bị chương trình, thời gian cụ thể và báo cáo với Ủy ban bầu cử cùng cấp trước khi triển khai.

Trong trường hợp có những vướng mắc phát sinh về mặt nội dung hoặc lịch trình, người ứng cử có quyền phản ánh về Ủy ban bầu cử để được giải quyết theo đúng quy định, nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình. Sự phối hợp giữa Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ Thông tin và Truyền thông cùng với Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ chế bảo đảm cao nhất cho việc hướng dẫn các cơ quan báo chí thực hiện đúng chức trách trong giai đoạn bầu cử cao điểm.

Việc sử dụng phương tiện thông tin đại chúng còn phải gắn liền với địa bàn ứng cử. Người ứng cử đại biểu Quốc hội thực hiện vận động trên các phương tiện truyền thông của tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương nơi mình ứng cử, trong khi các ứng cử viên do trung ương giới thiệu sẽ được phân bổ thời gian phát sóng tại địa phương gắn với lịch trình tiếp xúc cử tri thực tế.

3. Vận động bầu cử trên mạng xã hội: Những ranh giới và thách thức quản lý

Sự phát triển của mạng xã hội như Facebook, Google, YouTube hay TikTok đã tạo ra một môi trường giao tiếp song phương nhanh chóng và diện rộng. Tuy nhiên, chính tính chất phi biên giới và khó kiểm soát của các nền tảng này đã khiến các nhà lập pháp Việt Nam duy trì một thái độ thận trọng trong việc quy định về vận động bầu cử trực tuyến cho nhiệm kỳ 2026-2031.

Lệnh cấm vận động bầu cử qua mạng xã hội và lý do pháp lý

Một trong những quy định đáng lưu ý nhất trong hướng dẫn mới nhất là ứng cử viên đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân không được vận động bầu cử qua mạng xã hội. Đây không phải là một sự hạn chế quyền tự do ngôn luận mà là một biện pháp kỹ thuật - pháp lý nhằm bảo vệ tính công bằng và an ninh của hệ thống bầu cử quốc gia.

Lý do thứ nhất nằm ở việc thiếu cơ chế kiểm soát hữu hiệu. Hiện tại, các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới chưa cung cấp các công cụ minh bạch và đầy đủ để cơ quan nhà nước có thể giám sát tính trung thực của các thông tin vận động, cũng như ngăn chặn kịp thời các hành vi gian lận truyền thông. Thứ hai, mạng xã hội tạo ra sự bất bình đẳng rõ rệt thông qua các thuật toán hiển thị và khả năng tài chính. Những ứng cử viên có nguồn lực kinh tế mạnh hơn có thể sử dụng quảng cáo hoặc các dịch vụ đẩy tương tác để lấn át những ứng cử viên khác, vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc công bằng. Thứ ba, rủi ro về an ninh mạng và sự can thiệp của các thế lực thù địch thông qua tin giả có thể gây hỗn loạn thông tin, làm sai lệch nhận thức của cử tri trước ngày bỏ phiếu.

Quảng cáo Google, Facebook và vấn đề tài chính bầu cử

Pháp luật Việt Nam nghiêm cấm việc sử dụng tiền bạc hoặc lợi ích vật chất để mua chuộc cử tri. Việc ứng cử viên chạy quảng cáo trả phí trên Facebook hay Google để đẩy chương trình hành động của mình đến với cử tri được coi là một hình thức lạm dụng lợi thế tài chính để tạo ưu thế bất chính. Dù các nền tảng này có cung cấp quy trình xác minh quảng cáo chính trị tại một số thị trường quốc tế, nhưng tại Việt Nam, các hình thức này không được công nhận là hợp pháp trong vận động bầu cử.

Mọi chi phí cho công tác bầu cử, bao gồm cả việc đăng tin trên báo chí và tổ chức các hội nghị, đều do ngân sách nhà nước chi trả hoặc được thực hiện theo cơ chế phi lợi nhuận của các cơ quan công quyền nhằm đảm bảo tính liêm chính. Do đó, bất kỳ hoạt động chi tiền cho các nền tảng quảng cáo trực tuyến nào cũng có thể bị xem xét là vi phạm quy định về tài chính và hình thức vận động.

Quản lý tương tác và hội nghị trực tuyến

Mặc dù cấm vận động trực tiếp trên trang cá nhân, nhưng pháp luật mở ra hướng đi mới thông qua việc tổ chức các hội nghị tiếp xúc cử tri trực tuyến hoặc kết hợp trực tiếp với trực tuyến. Đây là hình thức vận động do cơ quan nhà nước và Mặt trận Tổ quốc có thẩm quyền chủ trì, sử dụng các nền tảng hội nghị truyền hình có tính bảo mật cao và được kiểm soát về mặt kỹ thuật.

Đối với việc quản lý nội dung trên không gian mạng, người ứng cử cần có ý thức bảo vệ hình ảnh cá nhân và phản bác các thông tin sai trái về mình bằng các kênh chính thống. Tuy nhiên, việc tự ý livestream để kêu gọi bầu cử hay tranh luận trực tiếp với cử tri trên các nền tảng xã hội không chính thức vẫn nằm trong phạm vi bị cấm để tránh những rủi ro về phát ngôn không kiểm soát và sự can thiệp của các thuật toán tiêu cực.

4. Các hành vi bị nghiêm cấm: Những "lằn ranh đỏ" không thể vượt qua

Tính nghiêm minh của pháp luật bầu cử được thể hiện qua các chế tài đối với những hành vi xâm phạm đến sự tự do và công bằng của việc bỏ phiếu. Điều 68 của Luật Bầu cử 2015 và các bản sửa đổi 2025 đã liệt kê chi tiết các hành vi bị nghiêm cấm để ngăn chặn sự biến tướng của hoạt động vận động.

Chống lại tuyên truyền trái pháp luật và lạm dụng quyền hạn

Ứng cử viên tuyệt đối không được lợi dụng diễn đàn bầu cử để tuyên truyền những nội dung trái với Hiến pháp, làm tổn hại đến uy tín của Đảng và Nhà nước, hoặc gây chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc. Bên cạnh đó, việc lạm dụng chức vụ, quyền hạn hiện có để gây áp lực lên cơ quan báo chí hoặc sử dụng phương tiện công của cơ quan, đơn vị vào mục đích vận động bầu cử cá nhân là hành vi vi phạm nghiêm trọng đạo đức công vụ và pháp luật bầu cử.

Ngăn chặn thủ đoạn lừa dối và mua chuộc cử tri

Việc sử dụng tiền, quà tặng, hay hứa hẹn những lợi ích vật chất cụ thể (như xây dựng hạ tầng, hỗ trợ tài chính trực tiếp cho cá nhân) để lôi kéo lá phiếu là những hành vi phá hoại bản chất dân chủ của cuộc bầu cử. Pháp luật quy định rằng mọi cam kết trong chương trình hành động phải dựa trên chức năng, nhiệm vụ của đại biểu và thẩm quyền của cơ quan dân cử mà người đó dự định tham gia, thay vì những lời hứa hẹn ngoài tầm kiểm soát mang tính chất "mua" sự ủng hộ.

Xử lý hành vi bôi nhọ và tấn công đối thủ trên mạng xã hội

Trong kỷ nguyên của "hậu sự thật" và tin giả, việc bảo vệ ứng cử viên trước các đòn tấn công truyền thông bẩn là nhiệm vụ sống còn của các cơ quan chức năng. Các hành vi tung tin bịa đặt về đời tư, cắt ghép video để làm giảm uy tín của đối thủ, hay sử dụng đội ngũ tài khoản giả mạo (bot) để công kích ứng cử viên trên mạng xã hội không chỉ vi phạm luật bầu cử mà còn cấu thành các tội danh hình sự.

Hành vi dùng thủ đoạn làm sai lệch ý chí của cử tri bằng cách bôi nhọ ứng cử viên khác sẽ bị xử lý như sau:

• Hành chính: Phạt tiền lên đến 20.000.000 đồng đối với các hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm của người khác trên mạng xã hội theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung 2025).
• Hình sự: Truy cứu trách nhiệm hình sự về tội "Vu khống" hoặc "Làm nhục người khác" với mức hình phạt có thể lên đến 07 năm tù nếu gây hậu quả nghiêm trọng hoặc dẫn đến phải tổ chức bầu cử lại.
• Kỷ luật bầu cử: Xóa tên khỏi danh sách ứng cử viên chính thức hoặc hủy bỏ kết quả trúng cử nếu hành vi vi phạm được phát hiện và xác minh sau ngày bầu cử.

5. Quy trình giám sát và xử lý vi phạm: Cơ chế bảo vệ sự liêm chính

Hệ thống giám sát bầu cử tại Việt Nam là một cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các thiết chế nhà nước và sự giám sát trực tiếp của nhân dân thông qua Mặt trận Tổ quốc.

Vai trò trung tâm của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên

Mặt trận Tổ quốc không chỉ chủ trì các hội nghị hiệp thương để sàng lọc những ứng cử viên đủ tiêu chuẩn mà còn là cơ quan giám sát chính quá trình vận động bầu cử. Các đại diện của Mặt trận có mặt tại tất cả các cuộc tiếp xúc cử tri để đảm bảo ứng cử viên thực hiện đúng nội dung chương trình hành động đã đăng ký và không vi phạm các quy định về phát ngôn. Trên không gian mạng, Mặt trận phối hợp với các cơ quan an ninh mạng để đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch và bảo vệ uy tín của những người ứng cử chân chính.

Hội đồng bầu cử quốc gia và thẩm quyền xử lý

Hội đồng bầu cử quốc gia và Ủy ban bầu cử các cấp giữ vai trò là trọng tài cuối cùng. Các cơ quan này có thẩm quyền nhận xét, giải quyết khiếu nại, tố cáo về người ứng cử và các sai phạm trong quá trình vận động. Mọi hành vi vi phạm, tùy theo tính chất và mức độ, sẽ bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật hiện hành.

Hệ thống quy định về vận động bầu cử trên phương tiện thông tin đại chúng và mạng xã hội mới nhất cho thấy sự kiên định của Việt Nam trong việc bảo vệ các giá trị cốt lõi: công bằng, dân chủ và an ninh quốc gia. Việc hạn chế vận động trên mạng xã hội tự phát, trong khi mở rộng các hội nghị trực tuyến có kiểm soát, là một giải pháp cân bằng giữa nhu cầu công nghệ và yêu cầu pháp lý nghiêm ngặt.

Đối với mỗi ứng cử viên, việc xây dựng một chương trình hành động thực chất, khả thi và bám sát đời sống nhân dân là chìa khóa để chinh phục lòng tin của cử tri. Sự thượng tôn pháp luật trong từng hành động vận động không chỉ là điều kiện cần để trúng cử, mà còn là phẩm chất đầu tiên của một đại diện nhân dân thực thụ. Cuộc bầu cử ngày 15/03/2026 sắp tới không chỉ là ngày hội của toàn dân mà còn là minh chứng cho sự trưởng thành và vững mạnh của nền pháp chế xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong kỷ nguyên mới.